کلاید راسل | ستون‌نویس حوزه کالا و انرژی آسیا١
بخش عمده تحلیل‌ها درباره جنگ ایران بر این موضوع متمرکز است که چگونه محاسبات اشتباه دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، واشنگتن را در موقعیتی قرار داده که دیگر گزینه مطلوبی برای پایان دادن به این درگیری هشت‌ماهه در اختیار ندارد.
اما ایران نیز در موقعیتی مشابه قرار گرفته است. دستاوردهای اولیه راهبردی تهران جای خود را به ناکامی در بهره‌برداری از فرصت‌ها برای کسب امتیازهای بیشتر در چارچوب یک توافق صلح پایدار داده است.
ایران اکنون با همان گزینه‌های دشواری روبه‌روست که ترامپ نیز با آنها مواجه است.
گزینه نخست: تشدید یک‌جانبه تنش‌ها
ایران می‌تواند با حمله به زیرساخت‌های انرژی در سراسر خلیج فارس، به‌طور یک‌جانبه تنش‌ها را تشدید کند.
هدف احتمالی این اقدام، وارد کردن بیشترین خسارت ممکن و در نتیجه افزایش شدید قیمت نفت خام، فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی مایع است؛ به این امید که در شرایط رکود اقتصاد جهانی، فشار اقتصادی بر طرف مقابل افزایش یابد و ایران بتواند از این طریق شرایط را به سمت توافق صلح سوق دهد.
مشکل این راهبرد آن است که واکنش گسترده آمریکا و اسرائیل را در پی خواهد داشت و تقریباً به‌طور قطع خسارات قابل‌توجهی به زیرساخت‌های انرژی و غیرنظامی ایران وارد خواهد کرد.
چنین اقدامی همچنین با مخالفت برخی از متحدان اصلی ایران، به‌ویژه چین، روبه‌رو خواهد شد؛ کشوری که هم بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان است و هم یکی از بزرگ‌ترین تأمین‌کنندگان کالاهای تولیدی در بازار جهانی به شمار می‌رود و از اختلال در این حوزه‌ها آسیب خواهد دید.
گزینه دوم: دستیابی به توافق صلح
ایران می‌تواند برای دستیابی به توافقی پایدار و قابل اجرا با آمریکا تلاش کند؛ اما چنین توافقی تنها زمانی محتمل خواهد بود که تهران آمادگی داشته باشد از بخشی از خواسته‌های خود عقب‌نشینی کند.
یافتن زمینه‌ای برای مصالحه و ایجاد اعتماد متقابل، هم برای ایران و هم برای دولت ترامپ دشوار خواهد بود.
نکته کلیدی برای ایران، پذیرش واقعیت‌های موجود است. ترامپ به‌شدت نیاز دارد که در افکار عمومی به‌عنوان فردی شناخته شود که در این رویارویی «پیروز» شده است. در این میان، مهم‌ترین موضوعی که تهران می‌تواند درباره آن مصالحه کند، برنامه هسته‌ای‌اش است.
ایران احتمالاً هنوز فاصله زیادی با دستیابی به سلاح هسته‌ای دارد؛ بنابراین، پذیرش بازرسی‌ها و نظارت مستقل در عمل مستلزم امتیازدهی چندانی نخواهد بود. چنین اقدامی در واقع می‌تواند ایران را به شرایطی بازگرداند که پیش از خروج آمریکا از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در آن قرار داشت؛ توافقی چندجانبه که ترامپ در نخستین دوره ریاست‌جمهوری خود از آن خارج شد.
ایران در مقابل پذیرش نظارت بر برنامه هسته‌ای خود می‌تواند انتظار واقع‌بینانه‌ای برای لغو تحریم‌های صادرات نفت خام داشته باشد. این موضوع احتمالاً با حمایت ترامپ نیز روبه‌رو خواهد شد؛ زیرا بازگشت نفت ایران به بازارهای جهانی می‌تواند به کاهش قیمت‌ها کمک کند و فشار سیاسی بر حزب جمهوری‌خواه را کاهش دهد؛ حزبی که پس از از دست دادن کنترل هر دو مجلس کنگره در انتخابات میان‌دوره‌ای هفته گذشته با فشار سیاسی فزاینده‌ای مواجه است.
گزینه سوم: ادامه وضعیت نه جنگ، نه صلح
ایران می‌تواند به بن‌بست کنونی ادامه دهد.
در این صورت، تهران به حمله به نفتکش‌های عبوری از تنگه هرمز ادامه خواهد داد؛ اقدامی که هم‌اکنون نیز در جریان است. ایران در ۱۰ روز نخست نوامبر دست‌کم به ۱۰ کشتی حمله کرده است؛ این در حالی است که شمار حملات در ماه اکتبر به ۳۷ مورد رسیده بود.
اگرچه صادرات نفت خام از طریق تنگه هرمز تقریباً به سطح پیش از جنگ بازگشته است، انتقال محموله‌های گاز طبیعی مایع (LNG) و فرآورده‌های نفتی همچنان محدود مانده است.
با وجود افزایش حجم صادرات نفت خام، هزینه انتقال نفت از طریق این آبراه باریک به‌شدت افزایش یافته است؛ به‌طوری‌که هزینه حمل‌ونقل و بیمه حدود ۱۰ برابر سطح پیش از جنگ شده است.
این وضعیت به آن معناست که اگرچه قیمت نفت خام برنت طی دو هفته گذشته حدود ۲۲ درصد کاهش یافته و روز چهارشنبه به ۹۲ دلار و ۴۶ سنت در هر بشکه رسیده است، هزینه خرید نفت خام برای پالایشگاه‌های سراسر آسیا همچنان بالا مانده است.
به همین دلیل، قیمت فرآورده‌های نفتی به اندازه قیمت نفت خام کاهش نیافته است. قیمت گازوئیل در سنگاپور، یکی از شاخص‌های مرجع این فرآورده، روز چهارشنبه در سطح ۱۴۹ دلار و ۵۴ سنت در هر بشکه بسته شد که نشان‌دهنده کاهش ۱۱ درصدی طی دو هفته گذشته است. با این حال، این قیمت همچنان ۶۴ درصد بالاتر از سطح ثبت‌شده در ۲۷ فوریه، یک روز پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، قرار دارد.
مشکل دیگر ایران در شرایط کنونی، مؤثر بودن محاصره صادرات نفت این کشور از سوی آمریکاست.
به گفته تحلیلگران شرکت کپلر، فعال در حوزه داده‌های کالا، ایران از ماه اوت تاکنون هیچ نفت خامی صادر نکرده است؛ این در حالی است که میانگین صادرات روزانه نفت خام ایران در سه ماه منتهی به آغاز درگیری‌ها، یک میلیون و ۷۳۰ هزار بشکه بود.
ایران در ماه‌های نخست جنگ موفق شد محموله‌های نفتی خود را از طریق تنگه هرمز ارسال کند، اما اکنون بخش عمده این محموله‌ها تحویل داده شده است. داده‌های کپلر نشان می‌دهد چین تنها خریدار نفت خام ایران در ماه اکتبر بوده و روزانه فقط ۲۲۸ هزار بشکه از این کشور نفت وارد کرده است.
اگر بن‌بست کنونی ادامه یابد، ایران همچنان درآمدهای حاصل از صادرات نفت خام را از دست خواهد داد. اگرچه حاکمان تهران تاکنون تحمل بالایی در برابر فشارهای اقتصادی و تمایل به استفاده از نیروی مرگبار برای سرکوب اعتراض‌های داخلی نشان داده‌اند، هرچه این وضعیت طولانی‌تر شود، فشارهای اقتصادی نیز عمیق‌تر خواهد شد.
در واقع، به نظر می‌رسد آمریکا و ایران وارد نوعی تقابل فرسایشی شده‌اند که در آن هر طرف امیدوار است دیگری زودتر عقب‌نشینی کند، بی‌آنکه خود ناچار به دادن امتیازی شود.
تجربه تاریخی نشان می‌دهد درگیری‌های حل‌نشده تا زمانی ادامه پیدا می‌کنند که یک طرف یا هر دو طرف تصور کنند در حال پیروزی هستند و گذر زمان به سود آنهاست.
در حال حاضر، آمریکا و ایران هر دو در این دام گرفتار شده‌اند.
١) دیدگاه‌های مطرح‌شده در این مطلب، متعلق به نویسنده، ستون‌نویس رویترز، است.
