سوران علیپور
با گذشت هشتاد سال از چاپ و انتشار اولین شماره روزنامه کوردستان در ۲۰ دی ماه ۱۳۲۴ و نگاهی به گذشته پر از فراز و نشیب و موانع این روزنامه، با جسارت میتوانیم بگوییم که دیگر از یک روزنامه به عنوان ارگان و زبانحال یک حزب سیاسی صحبت نمیکنیم؛ ما در برابر میراثی سیاسی و فرهنگی از یک ملت ایستادهایم که در طول هشتاد سال از مسئله روای کورد دفاع کرده و محافظ همیشگی فرهنگ و زبان آن بوده است. میراثی که علاوه بر اینکه منبعی مهم برای ثبت تاریخ جمهوری و رویدادهای کوردستان به ویژه کوردستان ایران است، همزمان نمونهای از نشریهای با نفس طولانی است که بیشتر عمر خود را در آوارگی، جنگ، محاصره، بیپناهی، تهدید و مخفیکاری سپری کرده است.
این روزنامه که چند روز پیش از تأسیس جمهوری کوردستان به عنوان ناشر اندیشه حزب دموکرات کوردستان منتشر شد و به نوعی ادامهدهنده مجله "نیشتمان" جمعیت ژ-کاف بود، هم تاریخش و هم سرنوشتش با سرنوشت حزب و ملتش گره خورد. کوردستان علاوه بر اینکه ستونی استوار در روزنامهنگاری کوردی است، همزمان دارای مجموعهای از خصلتها و ویژگیهایی است که چهرهای متفاوت به "کوردستان" بخشیدهاند. نامگذاری روزنامه به نام "کوردستان"، درست مانند اولین روزنامه کوردی که توسط مقداد مدحت بدرخان حدود نیم قرن پیشتر منتشر شده بود، حاوی پیامهای نمادین و زبانی بود که علاوه بر نقش سیاسیاش، پیوندی زبانی و فرهنگی میان دو لحظه تاریخی ایجاد میکرد؛ دورانی که کورد در آستانه قرنی پر از رویداد و تغییرات به سطحی از هوشیاری ملی رسیده بود، همگام با دوران تأسیس جمهوری به عنوان فرصتی برای نهادینه کردن این هوشیاری ملی.
انتشار کوردستان در یکی از دورانهای طلایی روزنامهنگاری کوردی و در کنار مجموعهای از مجلات و نشریات دیگر مانند نیشتمان، هاوار کورد، هلاله و گروگالی منداڵان (قیل و قال کودکان) و خدمتی که در ۱۱۳ شماره "کوردستان" به زبان، هویت و فرهنگ کوردی کرد، جای تأمل و توجه است. در اولین شماره کوردستان، همراه با مصاحبهای با پیشوا قاضی محمد درباره خواستها و مطالبات حزب دموکرات کوردستان، همزمان اطلاعیهای نیز منتشر شده است که از این پس تحصیل به زبان کوردی است و همه مردم را موظف میکند که فرزندانشان را برای تحصیل به مدارس بفرستند. از آن روز تا جدیدترین شماره کوردستان که اکنون در دست خوانندگان است، آن دو عنصر یعنی صیانت از مسئله سیاسی، هویتی و ملی خلق کورد از یک سو و صیانت و توسعه زبان آن از سوی دیگر، دو ویژگی همیشگی کوردستان بودهاند.
برجسته شدن این دو مسئله در کوردستان مانند بسیاری از کنشهای سیاسی دیگر، علاوه بر بلوغ احساسات ملی، واکنشی نیز به سیاستهای تمامیتخواهانه رضاشاه بود که از طریق تقویت قدرت مرکزی و سانترالیسم سیاسی و اداری در تلاش برای ساختن هویتی برای مردم ایران بود. این هویت ساختگی بر مبنای حذف، به حاشیه راندن و تحریف فرهنگ و تاریخ ملل دیگر بنا شده بود؛ در واقع پروسه پیچیدهای از آسیمیلاسیون (ذوب فرهنگی) بود که از مدارس تا پادگانهای ارتش اجرا میشد. زبان فارسی به عنوان زبان رسمی تعیین شده بود و هرچیز که با تعریف رضاشاه برای آن هویت نوین ایرانی همخوانی داشت، مدرن، پیشرفته و با تمدن محسوب میشد و غیر از آن که فرهنگ و هویت ملل دیگر بود، به عنوان عقبماندگی و عشیرهای بیفایده قلمداد میشد. سران ژ-کاف و سپس سران حزب دموکرات و جمهوری کوردستان نیز کاملا خطر کانسپت دولت - ملت پهلوی را احساس کرده بودند و هم در نشریه "نیشتمان" و هم در شمارههای روزنامه "کوردستان"، این اهمیت دادن به هویت مشترک و سرنوشت مشترک کورد کاملا بازتاب یافته است.
شایان ذکر است که پس از فروپاشی جمهوری، روزنامه کوردستان دوباره به دست دانشجویان کورد در باکو که در زمان جمهوری به باکو فرستاده شده بودند، از سال ۱۳۲۶ منتشر میشود و به مدت حدود ۱۶ سال به عنوان ارگان حزب دموکرات کوردستان چاپ میشود. در آن دوره، کوردستان روزنامهای مستقل نیست و ضمیمهای از مجله آذربایجان، ارگان رسمی فرقه دموکرات آذربایجان است و سردبیر آن دوره کوردستان رحیم سیفی قاضی بود.
این روزنامه در عمر هشتاد ساله خود تنها در دو مقطع تاریخی کوتاه به عنوان یک روزنامه عادی و در خاک کوردستان ایران (روژهلات) و به صورت آزاد چاپ و منتشر شده است. مرحله اول چند روز پیش از تأسیس جمهوری کوردستان آغاز میشود و تا غروب عمر کوتاه جمهوری ادامه مییابد و مرحله دوم نیز پس از قیام مردمان ایران برای چند ماه همزمان با مبارزات علنی حزب دموکرات، روزنامه با چاپ افست و در هزاران نسخه منتشر میشود. در مرحله اول، کوردستان بیشتر به عنوان زبانحال جمهوری کوردستان با تمام نهادهای سیاسی، نظامی و اداریاش نقش ایفا میکند. چهرههای سرشناس تاریخ اندیشه و ادبیات کوردی مانند سید محمد حمیدی، هیمن، هژار، حسن قزلجی و ... در این روزنامه مینوشتند. مشارکت این قشر از طبقه روشنفکر، شاعر، داستاننویس و ادیب در آن دوره از شمارههای کوردستان، مهر ویژهای به روزنامه بخشید که در مراحل بعدی و تا به امروز در صفحات روزنامه پیداست؛ یعنی همگام با انتشار پیام و مقالات سیاسی، وظیفه صیانت از زبان و ادبیات کوردی را نیز وظیفه خود دانست.
پس از سقوط جمهوری و با آواره شدن بخشی از اعضای حزب و نویسندگان روزنامه، برای مدتی موقت انتشار روزنامه کوردستان متوقف میشود تا سال ۱۹۷۱ که بار دیگر در بغداد و به دست اعضای حزب در تبعید چاپ میشود. در این دوره روزنامه کوردستان که تا به امروز ادامه دارد، دوباره کوردستان مدافعی شاخص برای مطالبات برحق مردم کوردستان و آیینه تمامنمای مبارزات و جنبش آن است و دوباره مسئله زبان و فرهنگ کوردی به دست کسانی که همزمان عضو مجمع علمی کورد (کۆڕی زانیاری کورد) هستند، اهمیت ویژهای مییابد.
نخبگانی سیاسی و روشنفکر مانند دکتر قاسملو، ماموستا عبدالله حسنزاده، ماموستا هیمن، کاک کریم حسامی، کاک هاشم کریمی، کاک حامد امین سراجی، کاک حسن رستگار و جلال میراوایی و دهها نفر دیگر و روشنفکران کوردستان عراق (باشور) نیز از نویسندگان شاخص این دوره کوردستان هستند. سرنوشت کوردستان پس از سقوط رژیم پادشاهی آمیزهای از سرنوشت ملت کورد در آن بخش از کوردستان و صاحب امتیاز روزنامه است؛ دورانی پر فراز و نشیب که با انتشار چند شماره کوردستان در کوردستان آزاد آغاز میشود، تا میرسد به آوارگی و کوه به کوه شدن و انتقال از کوهستان به دشت (گرمیان) و در دو دوره نیز انتشار در دو مکان و در دو جلد متفاوت و با سیاست متفاوت. با همه اینها، کوردستان نشریهای بوده که صداقت و شیوایی زبان خود را حفظ کرده و علیرغم فراز و نشیبهای بسیار، از مسئله روای یک خلق صیانت کرده و یکی از محافظان شاخص هویت آن بوده است. تأثیر کوردستان بر نویسندگان کورد، مجله سروه، مجله مهاباد و بسیاری از روزنامهها و نشریات و نوشتههای دیگر که در کوردستان ایران منتشر میشدند، به آسانی قابل تشخیص است.
اکنون که پس از هشتاد سال شماره ۹۱۰ دوره دوم کوردستان را در دست دارید، شاید این سوال پیش بیاید که چطور روزنامهای در این مدت طولانی تنها ۹۱۰ شماره از آن منتشر شده است. انتشار روزنامه به شیوه روزانه و به عنوان منبعی برای اخبار و اطلاعات بهروز برای صاحب امتیاز کوردستان که همزمان رهبری یک جنبش سیاسی و مسلحانه را بر دوش داشته، کاری دشوار است. اما همین که کوردستان تداوم داشته و در بیست و پنج سال گذشته نیز به عنوان نشریهای نیمهماهنامه منتشر شده و محل رشد و پرورش دهها قلم جدید بوده و دور از زادگاه خود صدای روژهلات (کوردستان ایران)، هویت و زبان آن بوده است، افتخاری بزرگ برای دو همسرنوشت یعنی کوردستان و حزب دموکرات است.
