یادداشت تحریریه:
این متن بازنویسی و اقتباسی از گزارش مایا گبیلی و امیلی مَدی برای خبرگزاری رویترز است و صرفاً با هدف اطلاعرسانی منتشر میشود و بازتابدهنده دیدگاههای کوردستانمیدیا نیست.
سایه سنگین گذشته بر امروز لبنان
بیروت – حملات اسرائیل به جنوب لبنان، انفجارهای پیاپی در پایتخت، موج تازه آوارگی و تشدید شکافهای فرقهای، فضای سیاسی و اجتماعی لبنان را بهشدت ملتهب کرده است؛ فضایی که برای بسیاری از لبنانیهایی که جنگ داخلی ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ را از سر گذراندهاند، بیش از آنکه تصویری از امروز باشد، یادآور همان سالهای پرتنش گذشته است.
شماری از افرادی که آن جنگ را از نزدیک تجربه کردهاند یا در رسانهها آن را پوشش دادهاند، میگویند نشانههای آشنای تنش و خشونت دوباره در حال ظاهر شدن است و خطر درگیری داخلی را نمیتوان نادیده گرفت.
درگیری اخیر میان اسرائیل و حزبالله که از دوم مارس آغاز شده، شکاف میان این گروه و مخالفان داخلیاش را عمیقتر کرده و فشار سنگینی بر دولت و جامعه شکننده لبنان وارد کرده است.
در حالی که آتشبس موقت تلاش دارد زمینه گفتوگوهای تازه میان لبنان و اسرائیل را فراهم کند، همزمان اختلاف میان دولت و حزبالله را نیز تشدید کرده است؛ گروهی که با چنین روندی بهشدت مخالف است.
زنگ هشدار از دل تجربه جنگ داخلی
جنگ داخلی لبنان در سال ۱۹۷۵، در بستر تنشهای فرقهای و بحرانهای اقتصادی آغاز شد و خیلی زود به درگیری مسلحانه میان گروههای مختلف و ورود بازیگران منطقهای کشیده شد.
در جریان آن جنگ، حدود یک میلیون نفر آواره شدند و بیروت به میدان اصلی نبرد تبدیل شد؛ اسرائیل در سال ۱۹۷۸ وارد جنوب لبنان شد و بخشی از این منطقه را اشغال کرد؛ روندی که در سالهای اخیر نیز با شکلی دیگر تکرار شده است. سوریه نیز برای سالها در معادلات امنیتی و سیاسی لبنان نقش مستقیم ایفا کرد.
زیاد صعب، ۶۸ ساله، که در دوران جنگ در صفوف حزب کمونیست لبنان جنگیده و اکنون ریاست یک نهاد صلح را بر عهده دارد، با مرور نامهای از سال ۱۹۸۱ میگوید: «این حرفها میتواند مربوط به امروز باشد.» او تأکید میکند که ریشههای بحران هرگز بهطور جدی حل نشدهاند و هشدار میدهد: «این تجربه را تکرار نکنید؛ ما کشور را از هم پاشیدیم.»
به گفته او، حملات گسترده ۸ آوریل بار دیگر همان صحنههای جنگ داخلی را زنده کرده است؛ تصاویری که به باور وی، در مدت کوتاهی خاطره یک دهه جنگ را در ذهن بسیاری از لبنانیها احیا کرده است.
شکافهای قدیمی که دوباره فعال شدهاند
حزبالله در اوج جنگ داخلی شکل گرفت و پس از پایان آن، برخلاف بسیاری از گروههای دیگر، سلاح خود را حفظ کرد و در سالهای بعد، بهویژه پس از خروج اسرائیل از جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰، هم از نظر نظامی و هم در صحنه سیاسی بهطور چشمگیری قدرت گرفت.
لبنان در سالهای اخیر چندین بار شاهد اوجگیری تنشهای داخلی بوده است؛ از جمله در ۲۰۰۸ و ۲۰۲۱. پس از جنگ ۲۰۲۴ با اسرائیل که حزبالله را تضعیف کرد، بحث خلع سلاح این گروه با حمایت دولت جدید و ایالات متحده بار دیگر بهطور جدی مطرح شد.
در این فضای ملتهب، اقداماتی برای محدود کردن تدریجی سلاحهای حزبالله آغاز شده است؛ روندی که خود نگرانیها درباره احتمال درگیری داخلی را افزایش داده است.
بخشی از افکار عمومی، حزبالله را مسئول کشیده شدن کشور به بحران تازه و قرار گرفتن لبنان در رویارویی با اسرائیل میدانند، در حالی که بخش قابل توجهی از جامعه شیعه این گروه را تنها عامل بازدارنده در برابر اسرائیل معرفی کرده و دولت را ناتوان و بیاعتبار میبیند.
نسلی تازه در میانه تنش
در کنار این شکافهای دیرپا، نشانههایی از افزایش تنش در میان نسل جوان نیز دیده میشود؛ از فضای دانشگاهی تا تجمعات خیابانی؛ موضوعی که نگرانیها درباره تبدیل اختلافات سیاسی به درگیریهای اجتماعی و خیابانی را افزایش داده است.
پاتریک باز، عکاس لبنانی که سالها جنگ داخلی را ثبت و مستند کرده، میگوید فضای امروز لبنان برای او ناآشنا نیست و نشانهها را جدی میگیرد، زیرا تجربه شخصیاش نشان داده شکافهای نسلی در شرایط بحرانی میتواند بهسرعت به خشونت تبدیل شود.
رفیق بازرجی، از فرماندهان پیشین گروههای مسلح مسیحی، نیز نسل جدید را «بیپرواتر و خطرناکتر» از نسل دوران جنگ داخلی توصیف میکند و هشدار میدهد ترکیب خشم اجتماعی، بحران اقتصادی و قطبیسازی سیاسی میتواند شرایط را به نقطه انفجار برساند.
آتشبس؛ توقف موقت یا آغاز چرخهای تازه؟
آتشبس اخیر، پس از هفتهها درگیری سنگین و کشته شدن حدود ۲۳۰۰ نفر، موقتاً از شدت بحران کاسته است، اما مسائل اصلی همچنان لاینحل باقی ماندهاند؛ نه وضعیت حضور اسرائیل در مناطق مرزی روشن شده و نه تکلیف خلع سلاح حزبالله مشخص است.
یک دیپلمات آشنا با پرونده لبنان این آتشبس را زمینهساز «رویارویی داخلی» توصیف کرده و هشدار میدهد توافقهایی که بر پایه اجماع داخلی و حمایت پایدار بنا نشدهاند، میتوانند در ادامه به تشدید منازعات داخلی منجر شوند.
برخی چهرههای سابق جنگ داخلی نیز میگویند هرچند هیچکس در لبنان خواهان بازگشت به جنگ نیست، اما اگر فشارها از حد تحمل جامعه عبور کند، کنترل اوضاع بسیار دشوار خواهد شد و آتشبسهای بدون پشتوانه ممکن است تنها مکثی کوتاه در مسیر یک بحران عمیقتر باشند.
