یادداشت تحریریه:
این مطلب ترجمه، تلخیص و بازنویسی تحلیلی از شبکه خبری «سیانان» (CNN) است که توسط مصطفی سالم (با همکاری آیدا کریمی) نوشته شده و انتشار آن لزوماً به معنای بازتاب مواضع وبسایت کوردستان میدیا نیست.
شکاف عمیق و جنگ قدرت میان جناحهای رژیم بر سر چگونگی پایان جنگ با آمریکا و اسرائیل بالا گرفته است؛ در حالی که واقعگرایان و عملگرایان برای نجات اقتصاد درهمشکسته خواهان توافق دیپلماتیک هستند، محافظهکاران تندرو مذاکره را «تسلیم و خیانت» دانسته و بر مقاومت فرسایشی اصرار میورزند؛ بنبستی که با سکوت و پنهانزیستی مجتبی خامنهای تشدید شده است.
بیش از چهار دهه پس از آنکه روحالله خمینی به جای تثبیت پیروزی، جنگ با عراق را به نبردی فرسایشی و ششساله تبدیل کرد، اکنون جمهوری اسلامی بار دیگر در برابر همان دوراهی سرنوشتساز تاریخی قرار گرفته است: ادامه نبرد یا تندادن به توافق؟
انقلابیونی که آن جنگ را هدایت کردند امروز کانونهای قدرت در تهران را در دست دارند. از نگاه آنان، جنگ کنونی با آمریکا و اسرائیل نیز «جنگی تحمیلی» است که برنده آن نه بر اساس قدرت نظامی، بلکه بر پایه میزان تابآوری و پایداری تعیین میشود. در مقابل، اردوگاه عملگرایان و تکنوکراتها معتقدند باید دستاوردهای ایران را از طریق گفتگوهایی که تاکنون پیشرفت چندانی نداشته، تثبیت کرد.
پس از شش ماه جنگ، این بنبست جمهوری اسلامی را عمیقاً دچار دوپارگی کرده، در حالی که داور نهایی یعنی مجتبی خامنهای در خفا و پنهانزیستی به سر میبرد.
دو تعریف متضاد از «پیروزی» و شکاف ایدئولوژیک
هرچند هر دو جناح در تریبونهای عمومی مدعی پیروزی در جنگ هستند، اما اختلافی بنیادین بر سر معنای پیروزی وجود دارد:
اردوگاه عملگرایان و تکنوکراتها (مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی):
این جریان با اشاره به اقتصاد جنگزده، محاصره فرساینده دریایی آمریکا در تنگه هرمز و ویرانی زیرساختهای کشور، از دستیابی به یک توافق قاطع حمایت میکنند. آنها هشدار میدهند که فرصت پایاندادن به درگیری از «موضع قدرت» رو به پایان است و پایان دادن به نزاع ۴۷ ساله با واشنگتن، مطمئنترین راه برای مهار بحرانهای داخلی و حفظ بقای رژیم از طریق شکستن انزوای جهانی است.
پزشکیان اخیراً تصریح کرد: «جنگ باید در نقطهای پایان یابد؛ چه بهتر که امروز و در شرایطی که در موضع قدرت و عزت هستیم و جهان پیروزی ما را به رسمیت میشناسد، آن را تمام کنیم.»
اردوگاه محافظهکاران و تندروها:
ایدئولوژی این جناح بر بیاعتمادی مطلق به واشنگتن استوار است؛ واشنگتنی که از نگاه آنان کمر به نابودی جمهوری اسلامی بسته است. آنها مقامات دولت مستقر را «غربگرا» خوانده و متهم میکنند که با بزرگنمایی مشکلات داخلی، در پی سوق دادن افکار عمومی به سوی پذیرش توافق هستند.
شدت اختلافات تا جایی پیش رفته که تندروها دولت را متهم کردهاند عمداً بحرانهای اقتصادی و کمبود سوخت را سازماندهی کرده تا کشور را ناچار به توافق کند و حتی برخی آن را به «کودتا» تعبیر کردهاند. محمدمنان رئیسی، نماینده تندرو مجلس، در این زمینه گفت: «آیا ما واقعاً در بنبست اقتصادی هستیم یا شما دارید بنبستنمایی میکنید؟ همه چیز را به گردن جنگ انداختهاند، در حالی که همه مسائل به جنگ مربوط نیست.»
انگیزه تندروها: قمار بر سر فرسایش آمریکا و رقابت داخلی
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده «چتم هاوس» لندن، در این باره به سیانان میگوید:
«تندروها به این نتیجه رسیدهاند که با ترامپ هیچ توافقی حاصل نخواهد شد. از نظر آنها، همین که جنگ را نباختهاند یعنی پیروز شدهاند. هدف آنها نه تنها ممانعت از توافق با واشنگتن، بلکه حفظ بقای داخلی خود در رقابت با رقبای سیاسی است. آنها تصور میکنند میتوانند با تداوم هزینههای اقتصادی، ترامپ را فرسوده کرده و زمان بخرند.»
این جناح با استناد به خروج ترامپ از برجام در سال ۲۰۱۵ و دو بار حمله آمریکا به تأسیسات رژیم در حین مذاکرات، مدعی است که سیاست تقابل با اتکا به گروههای نیابتی مسلح منطقهای، موشکها، پهپادها و اعتقادات مذهبی، بیش از دیپلماسی از حکومت محافظت کرده است. کامران غضنفری، نماینده تندرو مجلس، حامیان دیپلماسی را به تقابل با خط مشی علی خامنهای (که در ابتدای جنگ در حملات مشترک آمریکا و اسرائیل کشته شد) متهم کرد و گفت: «دشمن بارها نشان داده با هیچ امتیازی راضی نمیشود و هدفی جز تسلیم کامل ما ندارد. ادبیات این افراد بوی کاپیتولاسیون و تسلیم میدهد.»
تشدید پارانویا با مواضع ترامپ و سکوت مجتبی خامنهای
استراتژیهای متناقض دونالد ترامپ ــ از شعار «ایران را دوباره بزرگ کنیم» تا تهدیدات توییتری به بمباران ــ سوخت بیشتری به آتش پارانویای ساختار قدرت در تهران ریخته است. محافظهکاران بر این باورند که ترامپ از دیپلماسی به عنوان پوششی برای آمادهسازی یک کارزار نظامی دیگر استفاده میکند.
در این میان، مجتبی خامنهای در قبال این شکاف عمیق سکوت پیشه کرده است. به نظر میرسد او دریافته است که ورود به مناقشه مذاکره با ترامپ، درست در زمانی که در پی تثبیت مشروعیت جایگاه رهبری خود است، میتواند به موقعیت او آسیب جدی بزند. وی روز جمعه بدون پرداختن مستقیم به این نزاع، صرفاً از عملکرد دولت زیر فشار تمجید کرد اما هشدار داد که بیان علنی نقاط ضعف کشور میتواند دشمنان را جسور و متحدان رژیم را دلسرد کند؛ موضعی مبهم که دست تندروها را برای تاختن به هرگونه توافق کاملاً باز گذاشته است.
