د. بابان الیاسی
ساختار سیاسی و ائتلاف‌ها در خاورمیانه با تحولات عمیقی روبه‌رو هستند. دست‌کم طی دو دهه گذشته، کوردها به‌عنوان بازیگران غیردولتی در عراق و سوریه، نقش مهمی در تحولات و بازآرایی‌های منطقه‌ای ایفا کرده‌اند؛ به‌ویژه پس از سقوط صدام حسین در سال ٢٠٠٣ و در جریان مبارزه با دولت اسلامی (داعش). کوردها — که شمار آنان حدود ٥٠ میلیون نفر برآورد می‌شود و عمدتا در ترکیه، ایران، عراق و سوریه زندگی می‌کنند — با این حال یک بازیگر سیاسی یکپارچه و متحد را تشکیل نمی‌دهند. آنان میان چندین دولت، حزب سیاسی، جریان ایدئولوژیک و راهبرد سیاسی تقسیم شده‌اند. با وجود این، تحولات اخیر خاورمیانه محیط راهبردی فعالیت کوردها را به‌طور عمیقی تغییر داده است. جمعیت‌های کورد عمدتا در چهار کشور متمرکز هستند. از این رو، نوعی پیوستگی جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی میان مناطقی که اکثریت یا جمعیت قابل‌توجهی از کوردها در آن زندگی می‌کنند وجود دارد؛ اما این پیوستگی به وحدت سیاسی منجر نشده است. کوردهای ترکیه، عراق، ایران و سوریه در نظام‌های سیاسی متفاوتی زندگی می‌کنند و سازمان‌های سیاسی آنان نیز گاه اهداف و راهبردهای متفاوتی را دنبال می‌کنند.
عراق: نهادینه‌شده‌ترین الگوی سیاسی کوردها
وضعیت کوردها در عراق، نهادینه‌شده‌ترین نمونه در میان چهار کشور است. از زمان تصویب قانون اساسی عراق در سال ٢٠٠٥، اقلیم کوردستان دارای جایگاه خودمختار، دولت و پارلمان خود بوده است. با این حال، این خودمختاری همچنان به توازن قوا و روابط قدرت با بغداد، آنکارا، تهران و واشنگتن وابسته است. اقلیم کوردستان عراق در حال حاضر با محدودیت‌ها و فشارهای مهمی مواجه است. تنش میان احزاب اصلی کوردستان عراق، به‌ویژه حزب دموکرات کوردستان (KDP) و اتحادیه میهنی کوردستان (PUK)، در ایجاد برخی بن‌بست‌های نهادی و سیاسی نقش داشته است. همزمان، دولت فدرال عراق تلاش می‌کند کنترل خود را بر برخی منابع مالی، گمرکی و نفتی تقویت کند. اقلیم کوردستان عراق در نقطه تلاقی چندین پویایی ژئوپلیتیکی قرار دارد: روابط با بغداد، منافع امنیتی ترکیه، نفوذ ایران و نقش ایالات متحده. بنابراین، خودمختاری اقلیم از نظر نهادی به رسمیت شناخته شده است، اما از نظر سیاسی و اقتصادی به محیط منطقه‌ای بسیار بی‌ثبات وابستگی دارد.
سوریه: از خودمختاری عملی تا ادغام نهادی؟
وضعیت در سوریه متفاوت است. کوردها از سال ٢٠١٢ نوعی خودمختاری سیاسی و اداری را در شمال‌شرق سوریە ایجاد کرده بودند. با این حال، شکل‌گیری وضعیت جدید سوریه پس از سقوط رژیم بشار اسد در دسامبر ٢٠٢٤، این محیط سیاسی و ژئوپلیتیکی را به‌طور عمیقی تغییر داد. تحولات سال‌های ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦، از جمله درگیری‌ها، مذاکرات و توافق‌های میان مقامات سوری و نیروهای کورد، به‌تدریج فضای موجود برای یک خودمختاری مستقل کوردی را کاهش داده است. توافق‌های انجام‌شده، از جمله بر ادغام نیروهای کورد و برخی نهادهای کوردی در ساختارهای دولت سوریه تأکید دارند. پرسش اصلی اکنون این است که کدام‌یک از دستاوردهای سیاسی، اداری، فرهنگی و زبانی کوردها می‌تواند در چارچوب دولت جدید سوریه حفظ شود. کاهش یا تغییر سطح حضور و تعهد ایالات متحده نیز توازن قوا را تغییر داده است. کوردهای سوریه دیگر نمی‌توانند به همان میزان گذشته بر حمایت نظامی‌ای که در جریان مبارزه با داعش از آن برخوردار بودند، اتکا کنند. بنابراین، آنان باید جایگاه خود را در یک توازن جدید منطقه‌ای تعریف و از طریق مذاکره تثبیت کنند. از این منظر، سرزمین‌های کوردنشین بیش از آنکه یک فضای سیاسی یکپارچه باشند، به‌عنوان یک فضای جغرافیایی، تاریخی و اجتماعی ـ سیاسی وجود دارند.
چندپارگی سیاسی کوردها
این چندپارگی میان خانواده‌های اصلی سیاسی کورد به‌وضوح قابل مشاهده است. حزب دموکرات کوردستان عراق به‌طور سنتی روابط نزدیکی با آنکارا دارد، در حالی که اتحادیه میهنی کوردستان روابط متفاوتی با بغداد و تهران برقرار کرده است. در سوریه، حزب اتحاد دموکراتیک (PYD) و نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) ساختار سیاسی و نظامی ویژه‌ای ایجاد کرده بودند. در ایران نیز سازمان‌های مختلف کورد در شرایط متفاوتی، از جمله از خارج از کشور یا به‌صورت مخفیانه، به فعالیت خود ادامه می‌دهند. از نظر جغرافیایی، جمعیت‌های کورد همواره تحت فشار کشورهای پیرامون خود، یعنی ترکیه، ایران، عراق و سوریه، قرار دارند. این وضعیت یکی از مهم‌ترین عناصر ساختاری ژئوپلیتیک کوردها را تشکیل می‌دهد. بنابراین، مسئله کوردها را نمی‌توان صرفا بر اساس پویایی‌های داخلی جوامع کورد تحلیل کرد. این مسئله باید از طریق سیاست‌های امنیتی، راهبردهای سرزمینی و منافع ژئوپلیتیکی چهار کشور مذکور نیز مورد بررسی قرار گیرد.
سازگاری احزاب سیاسی کورد با تحولات منطقه‌ای
در محیطی ژئوپلیتیکی تا این اندازه بی‌ثبات، توانایی احزاب و جنبش‌های سیاسی کورد برای سازگاری با شرایط جدید، عاملی اساسی برای بقای سیاسی آنان محسوب می‌شود. تحولات خاورمیانه — جنگ‌ها، رژیم‌ها، تحول مرزها، مداخله قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، سرکوب دولتی و تغییر توازن قوا — سازمان‌های کورد را وادار می‌کند که به‌طور مستمر راهبردها، ائتلاف‌ها، ساختارهای سازمانی و شیوه‌های بسیج سیاسی خود را بازنگری کنند. سازمانی که کاملا به یک راهبرد یا ساختار به‌جامانده از یک دوره تاریخی گذشته وابسته باقی بماند، ممکن است به‌تدریج توانایی عمل سیاسی خود را از دست داده و در محیط سیاسی عمیقا دگرگون‌شده به حاشیه رانده شود. با این حال، سازگاری الزاما به معنای کنار گذاشتن هویت یا اهداف بنیادین یک جنبش نیست. برعکس، سازگاری می‌تواند امکان حفظ اهداف اساسی سیاسی را از طریق تغییر ابزارهای دستیابی به آنها فراهم کند. یک سازمان می‌تواند از مبارزه مسلحانه به فعالیت نهادی، از بسیج مخفیانه به مشارکت سیاسی، از رویارویی مستقیم به مذاکره و همچنین به اشکال جدید دیپلماسی، بسیج اجتماعی و نمایندگی بین‌المللی روی آورد. بنابراین، بقای سیاسی تنها به توانایی حفظ یک سازمان موجود وابسته نیست، بلکه به توانایی تحول و سازگاری آن بدون از دست دادن هویت و پایگاه مشروعیت خود نیز بستگی دارد. پرسش اساسی در اینجا چنین است: چگونه می‌توان یک هویت فراملی را به ظرفیت سیاسی تبدیل کرد، بدون آنکه واکنشی هماهنگ از سوی دولت‌هایی ایجاد شود که با هرگونه تغییر در مرزها یا سازمان سرزمینی خود مخالفت می‌کنند؟ این یکی از مهم‌ترین معضلات ژئوپلیتیکی جنبش‌های کورد است.
ترکیه: از مبارزه مسلحانه به مسئله نهادی
در ترکیه، تحولی مهم در حال شکل‌گیری است. حزب کارگران کوردستان (PKK) در سال ٢٠٢٥ اعلام کرد که قصد دارد به مبارزه مسلحانه خود پایان داده و سازمان خود را منحل کند. این تحول، تغییر مهمی در مسئله کوردها ایجاد می‌کند: بحث می‌تواند به‌تدریج از یک منطق عمدتا نظامی به سوی یک منطق نهادی و سیاسی حرکت کند. با این حال، مذاکرات همچنان پیچیده است. مطالبات کوردها، از جمله بر حقوق سیاسی، فرهنگی و زبانی متمرکز است، در حالی که آنکارا پایان کامل ساختارهای مسلحانه PKK را به روند مذکور مرتبط می‌کند. یکی از برداشت‌های ممکن از راهبرد ترکیه این است که آنکارا تلاش می‌کند مسئله کوردها را به‌عنوان یک عامل منازعه کاهش دهد، در حالی که از هرگونه تحول به سوی یک وضعیت سیاسی مبتنی بر قلمرو جلوگیری می‌کند. این تحول ممکن است شامل پذیرش برخی حقوق فرهنگی و زبانی باشد، بدون آنکه الزاما به خودمختاری، فدرالیسم یا شکل دیگری از سرزمینی‌شدن قدرت سیاسی منجر شود. در نتیجه، مسئله تاریخی دیگر تنها مبارزه مسلحانه نیست؛ بلکه به مسئله شناسایی سیاسی و قانون اساسی هویت کورد در چارچوب دولت‌های موجود نیز تبدیل شده است.
مسئله کوردها پس از مبارزه با داعش
مسئله کوردها عمدتا با هویت ملی، زبان، حقوق سیاسی و توزیع قدرت سرزمینی مرتبط است. با این حال، ظهور و سپس افول جنبش‌های اسلام‌گرا محیط راهبردی منطقه را به‌شدت تغییر داده است. داعش به‌ویژه تهدیدی جدی برای جمعیت‌های کورد در سوریه و عراق بود. فروپاشی قلمرو تحت کنترل دولت اسلامی، برای مدتی نقش نیروهای کورد سوری مورد حمایت ائتلاف بین‌المللی را تقویت کرد. با این حال، کاهش تدریجی این اولویت راهبردی، ارزش ژئوپلیتیکی همکاری میان کوردهای سوریه و ایالات متحده را نیز کاهش داد. این تحول یک واقعیت اساسی در سیاست بین‌الملل را نشان می‌دهد: ائتلاف میان بازیگران دولتی و غیردولتی اغلب بر اساس منافع راهبردی مشخص شکل می‌گیرد و هنگامی که اولویت‌ها تغییر کنند، ممکن است جهت آن نیز تغییر کند.
قدرت سیاسی: خودمختاری، تمرکزگرایی یا فدرالیسم؟
پرسش اساسی اکنون این است که چه مدل سیاسی‌ای می‌تواند روابط میان جمعیت‌های کورد و دولت‌هایی را که در آنها زندگی می‌کنند سازماندهی کند. سه جهت‌گیری اصلی را می‌توان از یکدیگر متمایز کرد:
۱. خودمختاری سرزمینی: نخستین گزینه، خودمختاری سرزمینی، به‌ویژه در چارچوب فدرال است. این مدل در عراق نهادینه شده و طی چند سال نیز به‌عنوان یک الگوی مهم در شمال‌شرق سوریه مطرح بود. این مدل بر وجود نهادهای سرزمینی‌ای استوار است که در چارچوب دولت، از اختیارات سیاسی و اداری مشخصی برخوردارند.
۲. تمرکززدایی: گزینه دوم، تمرکززدایی است. هدف این مدل دستیابی به حقوق مهم زبانی، فرهنگی، اداری و سیاسی است، بدون آنکه لزوما وحدت سرزمینی یا مرزهای بین‌المللی دولت زیر سؤال برود.
۳. ادغام همراه با تضمین‌های قانون اساسی: گزینه سوم، ادغام در دولت مرکزی همراه با تضمین‌های قانون اساسی است. در این مدل، حقوق زبانی، فرهنگی، سیاسی و اداری می‌تواند از طریق قانون اساسی و قوانین عادی به رسمیت شناخته و حمایت شود، بدون آنکه یک خودمختاری سرزمینی فدرال ایجاد شود. این گزینه می‌تواند به‌ویژه در شرایط سوریه اهمیت پیدا کند و در زمینه ترکیه نیز قابل بررسی باشد. در سوریه، ماهیت نظام سیاسی جدید، عاملی تعیین‌کننده خواهد بود. مسئله کوردها از این منظر به یکی از آزمون‌های اصلی توانایی دولت جدید سوریه برای ایجاد یک نظام سیاسی فراگیر تبدیل شده است.
ترکیه: تحول راهبردی و محدودیت‌های سرزمینی‌شدن قدرت
در ترکیه، بحث‌های مربوط به پایان مبارزه مسلحانه PKK با تحلیل‌های متفاوتی همراه است. برخی معتقدند کنار گذاشتن مبارزه مسلحانه می‌تواند فضای بیشتری برای توسعه نیروهای سیاسی جدید کورد در ترکیه، چه در داخل و چه در خارج از کشور، ایجاد کند. بر اساس این دیدگاه، مبارزه مسلحانه PKK به برخی محدودیت‌های راهبردی و سیاسی خود رسیده است. برداشت دیگری بر این باور است که با توجه به تحولات خاورمیانه، افزایش نقش اسرائیل و تضعیف موقعیت منطقه‌ای ایران، ترکیه تلاش می‌کند خطر استفاده ابزاری از مسئله کوردها علیه خود را پیش‌بینی و مدیریت کند. در این چارچوب، آنکارا ممکن است برخی حقوق فرهنگی و زبانی را بپذیرد، اما همچنان با ایجاد یک وضعیت سیاسی مبتنی بر خودمختاری، فدرالیسم یا شکل دیگری از سرزمینی‌شدن قدرت مخالفت کند.
ایران، اسرائیل و بازآرایی منطقه‌ای
توازن قوا در خاورمیانه همچنان در حال تغییر است. نقش منطقه‌ای ایران در نتیجه تحولات اخیر به‌شدت تضعیف شده، اما از بین نرفته است. در این شرایط جدید، اسرائیل تلاش می‌کند توانایی‌های منطقه‌ای ایران را محدود کند و مانع آن شود که بازآرایی منطقه‌ای به شکل‌گیری ساختارهای جدیدی منجر شود که بتوانند تهدیدی برای امنیت آن ایجاد کنند. از دیدگاه آنکارا و تهران، هرگونه تحول به سوی خودمختاری فرامرزی کوردها می‌تواند به‌عنوان تهدیدی بالقوه برای تمامیت ارضی آنان تلقی شود. بنابراین، ترکیه و ایران تلاش می‌کنند مانع آن شوند که خودمختاری کوردها در یک کشور همسایه به الگویی سیاسی تبدیل شود که بتواند بر جمعیت‌های کورد خودشان تأثیر بگذارد. این پویایی تا حدی توضیح می‌دهد که چرا تحولات سیاسی اقلیم کوردستان عراق و شمال‌شرق سوریه با دقت ویژه‌ای از سوی آنکارا و تهران دنبال می‌شود.
جغرافیای راهبردی اقلیم کوردستان عراق
جغرافیا همچنین توضیح می‌دهد که چرا عراق به یکی از فضاهای مرکزی مسئله کوردها تبدیل شده است. اقلیم کوردستان عراق در میان ترکیه و ایران قرار دارد و دارای منابع انرژی و مرزهای راهبردی است. بنابراین، مسئله کوردها تنها یک مسئله ملی نیست؛ بلکه به کنترل کریدورها، مرزها، منابع انرژی و مسیرهای تجاری نیز مربوط می‌شود. ترکیه یکی از بازیگران منطقه‌ای است که بیشترین منافع مستقیم را در کنترل روند تحولات مسئله کوردها در سوریه و عراق دارد. آنکارا همزمان تلاش می‌کند روابط خود را با بغداد تقویت کرده و نفوذ خود را در سوریه افزایش دهد. از این رو، روابط ترکیه و عراق به بخشی از یک راهبرد منطقه‌ای گسترده‌تر تبدیل شده است.
ایران و کوردهای ایران
ایران سازمان‌های کورد ایرانی را بخشی از مسئله امنیت ملی خود می‌داند. سازمان‌های کورد ایرانی همچنان تحت فشارهای امنیتی قابل‌توجهی قرار دارند و این امر ظرفیت آنها را برای توسعه یک راهبرد سیاسی علنی در داخل کشور محدود می‌کند. مسئله کوردها در ایران همچنان به‌شدت با سیاست داخلی ایران مرتبط است، اما در عین حال با تنش‌های منطقه‌ای میان ایران، اسرائیل، ایالات متحده، ترکیه و دیگر بازیگران خاورمیانه نیز ارتباط دارد.
قدرت‌های بین‌المللی و مسئله کوردها
در خاورمیانه، سیاست بین‌الملل یکی از عوامل تعیین‌کننده است. ایالات متحده برای مدت طولانی نیروهای کورد سوری را به‌عنوان یک شریک نظامی مهم در مبارزه با دولت اسلامی در نظر گرفته است. با این حال، این رابطه عمدتا ماهیتی راهبردی داشته و بر شناسایی یک پروژه تشکیل دولت کوردی استوار نبوده است. تحولات سوریه محدودیت‌های چنین وابستگی‌ای را نشان می‌دهد. کوردها بنابراین باید یک واقعیت اساسی را در نظر داشته باشند: قدرت‌های بزرگ ممکن است در یک مقطع زمانی از یک بازیگر کورد حمایت کنند و سپس هنگامی که منافع منطقه‌ای آنها تغییر می‌کند، راهبرد خود را نیز تغییر دهند. اروپا شکل دیگری از نفوذ را در اختیار دارد؛ به‌ویژه در زمینه‌های دیپلماتیک، اقتصادی و هنجاری. برای مثال، فرانسه همچنان با برخی از بازیگران کورد سوری روابط دارد. روسیه، ترکیه، ایران، ایالات متحده و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز همزمان راهبردهای قدرت خاص خود را دنبال می‌کنند.
در نتیجه، مسئله کوردها در نقطه تلاقی چندین نظام منافع قرار دارد: امنیت منطقه‌ای، مبارزه با تروریسم، کنترل سرزمینی، منابع انرژی، مهاجرت، تجارت، رقابت میان قدرت‌ها و سیاست داخلی دولت‌ها.
نتیجه‌گیری: به سوی مرحله‌ای جدید از مسئله کوردها
تحولات کنونی خاورمیانه نه به معنای از میان رفتن مسئله کوردهاست و نه به معنای ظهور خودکار یک دولت کوردی. این تحولات بیش از هر چیز موجب بازآرایی عمیق شکل‌های مختلف مسئله کوردها شده‌اند. مدل دولت ـ ملت مستقل همچنان با مخالفت چهار دولت مربوطه و همچنین با چندپارگی سیاسی جنبش کورد مواجه است. در مقابل، تجربه‌های خودمختاری، فدرالیسم، تمرکززدایی و به‌رسمیت‌شناختن حقوق زبانی همچنان گزینه‌های سیاسی قابل‌توجهی را تشکیل می‌دهند.
وضعیت کنونی بنابراین دارای یک تناقض اساسی است. از یک سو، کوردها از سطحی بی‌سابقه از دیده‌شدن و حضور بین‌المللی، تجربه‌های نهادی در عراق و سوریه و همچنین ظرفیت نظامی و دیپلماتیکی برخوردارند که طی دهه‌های گذشته ایجاد شده است. از سوی دیگر، آنان فاقد وحدت سیاسی هستند و تا حد زیادی به توازن قوا میان قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی وابسته‌اند.
مسئله کوردها همچنان یکی از مسائل مرکزی ژئوپلیتیک خاورمیانه است، اما شکل آن در حال تغییر است. در نهایت، مسئله کوردها از میان نمی‌رود، بلکه شکل آن دگرگون می‌شود. این مسئله به‌تدریج از یک مطالبه عمدتا سرزمینی و نظامی به سوی مبارزه‌ای برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن، نمایندگی سیاسی، حقوق جمعی، تمرکززدایی و تضمین‌های نهادی حرکت می‌کند؛ آن هم در خاورمیانه‌ای که خود در حال یک بازآرایی عمیق ژئوپلیتیکی است.
