حسن شیخانی

یکم: مفاهیم، اصطلاحات و تعاریف، پدیده‌هایی انتزاعی و گسسته از بسترهای انضمامی اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیستند؛ بلکه از دل همین بسترها سر برمی‌آورند. هر مفهوم شناسنامه، تبار و زیست‌بومی مشخص دارد و ویژگی‌های خاستگاه خود را با خویش حمل می‌کند. به بیان دیگر، مفاهیم پیوندی ارگانیک با فضا و بستری دارند که در آن شکل گرفته‌اند. هیچ مفهومی فراتاریخی، مطلق یا متافیزیکی نیست؛ هر مفهوم تباری تاریخی دارد و به زمینه‌ای معین تعلق دارد. از همین رو، با گذر زمان و دگرگونی زمینه‌ها، پیوسته بازتعریف می‌شود و افق فهم و دریافت از آن نیز دستخوش تحول می‌گردد.

دوم: مفاهیم، اصطلاحات و تعاریف، محصول اندیشه آدمی و برآمده از تأملات متفکران جامعه‌اند. اندیشمندان در مواجهه با معضلات، گره‌گاه‌ها و بحران‌های زیست‌جهان خویش، اندیشه‌های خود را صورت‌بندی می‌کنند؛ سپس برای گشودن آن گره‌ها و برون‌رفت از بن‌بست‌ها، به خلق مفاهیم، تزها و نظریه‌های متناسب روی می‌آورند. بنابراین، در مواجهه با هر مفهوم و دستگاه نظری باید پرسید: این ایده کجا و در پاسخ به کدام مسئله انضمامی در خاستگاه خود پدید آمده است؟ غفلت از تبارشناسی تاریخی مفاهیم، مواجهه ما با آن‌ها را به امری نامتعین، فرازمانی و فرامکانی بدل می‌کند.

سوم: هیچ مفهوم، اصطلاح یا تعریفی از تأثیر منافع و مناسبات قدرت برکنار نیست. میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی، پیوند میان معرفت، قدرت و مشروعیت را تبیین می‌کند و با به چالش کشیدن تصور «حقیقت مطلق»، از رهگذر مفهوم «رژیم حقیقت» به تحلیل پدیده‌ها می‌پردازد. معنای این رویکرد آن است که حتی در عرصه معرفت نیز نمی‌توان مفاهیم را حقایقی ابدی و معتبر در همه دوران‌ها تلقی کرد؛ چرا که در پس هر مفهوم و نظریه‌ای، اراده‌ای معطوف به منفعت و قدرت نهفته است. به تعبیر فردریش نیچه، انسان‌ها واجد «اراده معطوف به قدرت» هستند و تکاپوها، پژوهش‌ها و جهت‌گیری‌های خود را در راستای این اراده سامان می‌دهند. انسان‌ها جهان را از افق نگاه و چشم‌انداز زیستی خویش می‌نگرند و دستاوردها و ابداعات مفهومی‌شان نیز در خدمت خواست و اراده خودشان قرار می‌گیرد.

چهارم: اگر آنچه فوکو در ساحت معرفت‌شناسی بیان می‌کند صادق باشد، در عرصه سیاست به‌مراتب صادق‌تر و تعیین‌کننده‌تر است. سیاست با واژه‌ها، اصطلاحات، مفاهیم و تعاریف آغاز می‌شود و بنیادی‌ترین مناقشات و صف‌بندی‌ها نیز بر سر همین مفاهیم و چارچوب‌های مفهومی شکل می‌گیرند؛ زیرا در پس هر واژه، چشم‌اندازی هویتی، زاویه نگاهی خاص و منفعتی سیاسی نهفته است. خطایی فاجعه‌بار است که کسی، بی‌آنکه درنگ کند و دریابد در پس این مفاهیم چه مناسبات و منافعی نهفته است، به تکرار کورکورانه آن‌ها تن دهد؛ به‌ویژه هنگامی که پای مفاهیم و تعاریفی در میان است که از بیرون و درباره ما، به‌مثابه یک «هستی و هویت جمعی»، ساخته و پرداخته شده‌اند. «دیگری» همواره از منظر منافع، جهان‌بینی و اراده معطوف به سلطه خویش، تو را بازخوانی و تعریف می‌کند.

پنجم: پرسش محوری «ما چیستیم و کیستیم و خود را چگونه تعریف می‌کنیم؟» پرسشی بنیادین و هستی‌شناسانه (آنتولوژیک) است. پاسخ به آن، هم شیوه مواجهه ما با خویشتن را تعیین می‌کند و هم نحوه برخورد «دیگری» با ما را شکل می‌دهد؛ افزون بر این، مشخص می‌سازد که بر پایه آن تعریف، چه مطالباتی می‌توانیم مطرح کنیم و سقف مطالبات، حقوق و افق دادخواهی ما تا کجاست. چارچوب مفهومی‌ای که برای معرفی خویش برمی‌گزینیم، اهمیتی حیاتی و بی‌بدیل دارد؛ چرا که ما خود را با همان مفاهیمی برمی‌سازیم که برای تعریف خویش به کار می‌گیریم. واژه‌ها، مفاهیم و به‌طور کلی زبان، آفریننده و هستی‌بخش‌اند؛ تو دقیقا همان چیزی هستی که خود را بر اساس آن می‌بینی و تعریف می‌کنی.

نکته‌ای حیاتی در این میان وجود دارد: خودت باید راوی و تعریف‌کننده خویش باشی؛ نباید اجازه دهی «دیگری» تو را تعریف کند و ناگزیر شوی از دریچه نگاه او به خود بنگری و در چارچوب معنایی او معنا پیدا کنی. راز و فلسفه اصیل انسان در رهایی و آزادی نهفته است؛ در اینکه انسان «سوژه‌ای مستقل» باشد و هویت خویش را از جایگاه، اراده و افق دید خود صورت‌بندی کند، نه آنکه به «ابژه» و دستمایه شناختی دیگری بدل شود. فراتر از این، رسالت راستین آن است که چنان قاطعانه بر تعریف خویش از خود پای بفشاری که آن را به رسمیت بشناسانی و دیگری را به پذیرش و تمکین در برابر آن واداری. اصیل‌ترین و حقیقی‌ترین ساحت مبارزه از همین نقطه آغاز می‌شود: از خودشناسی و خودتعریفی؛ از فهم چیستی خویش، هم در مقام فرد و هم به‌مثابه جامعه؛ و از درک این حقیقت عریان که «ما هستیم و چیستیم». این چیستی را تنها و تنها خود ما، در مقام سوژه‌ای مستقل و آزاد، تعیین می‌کنیم.

ششم: پاسخ به این پرسش که «ما خود را چگونه تعریف می‌کنیم؟» اصل و شالوده مبارزه ما را پی‌ریزی می‌کند و همزمان هویت و ماهیت پیکارمان را شکل می‌دهد. این پاسخ، هستی‌شناسی (آنتولوژی) و چیستی وجودی ما را مشخص می‌کند و بر همان اساس، هستی‌شناسی و ماهیت مبارزه‌مان را نیز ترسیم می‌سازد. همین پاسخ است که روشن می‌کند آیا مبارزه ما یک «مبارزه رهایی‌بخش ملی» است یا خیر. به بیان دیگر، خودتعریفی ما هم جنس، ماهیت و افق نبرد را تعیین می‌کند و هم حدود و ثغور آن را مشخص می‌سازد؛ فراتر از آن، در بازآفرینی هستی تاریخی ما نقش دارد.

اگر خود را ملتی متمایز، کهن و قائم‌به‌ذات تعریف کنیم که همچون دیگر ملت‌های جهان از حق تعیین سرنوشت و حاکمیت ملی برخوردار است، آنگاه مبارزه برای تحقق این حقوق، در ذات خود مبارزه‌ای رهایی‌بخش خواهد بود. بدون چنین خودتعریفی روشنی، مبارزه ما هرگز خصلت و ماهیت یک پیکار رهایی‌بخش را نخواهد یافت. هستی ما، چیستی بودنمان و چگونگی تعریفمان از خویشتن، ماهیت نبردمان را نیز شکل می‌دهد. همه‌چیز از این بنیاد هستی‌شناسانه سرچشمه می‌گیرد و همچون حلقه‌های زنجیر، یکی پس از دیگری به هم پیوند می‌خورد. بنابراین، برای ارزیابی و آسیب‌شناسی هر مبارزه‌ای، ابتدا باید به ریشه آنتولوژیک آن بازگردیم و زنجیره دلالت‌هایش را حلقه به حلقه بررسی کنیم:

الف) حزب دموکرات کوردستان ایران از بدو پیدایش بر این بنیاد استوار بوده است: نگریستن به کورد به‌مثابه «ملتی برخوردار از حق تعیین سرنوشت و حاکمیت ملی». این همان خشت نخست و سنگ بنای حزب دموکرات است که از دوران «کومه‌له‌ی ژ.کاف» پی‌ریزی شد و تا امروز همچون رکنی خلل‌ناپذیر پابرجا مانده است. این اصل، بنیادی هویت‌بخش، جهت‌دهنده و قطب‌نمای مبارزاتی ماست؛ افقی که مرز تمایز ما را با جریان‌هایی ترسیم می‌کند که فاقد این باور بنیادین‌اند و کورد را نه یک ملت، بلکه در سطوحی تقلیل‌یافته، همچون قوم، اقلیت ملی، خرده‌فرهنگ یا پدیده‌ای صرفا اجتماعی بازتعریف می‌کنند.

ب) این اصل برای حزب دموکرات، هویتی وجودی و هستی‌شناسانه دارد. انکار آن به معنای نفی فلسفه وجودی حزب دموکرات است و برداشتن این سنگ بنا، فروپاشی و انحلال هویت تاریخی حزب را در پی خواهد داشت. این بنیاد، شناسنامه حزب دموکرات است؛ حزبی که از زمان تأسیس تاکنون با جانفشانی از این اصل صیانت کرده، نه‌تنها آن را تغییر نداده، بلکه در امتدادش گام برداشته و بر استحکام آن افزوده است. حزب با مبارزه و فداکاری پیشمرگان و خون شهیدانش، این اصل را در تاروپود جامعه نهادینه کرده، بسط داده و افکار عمومی را حول آن جهت بخشیده است. آنچه امروز در کوردستان ایران جریان دارد — که یکی از بارزترین جلوه‌های اخیر آن را در مراسم یادبود شاعر نامدار، جلال ملکشاه، شاهد بودیم — گواهی بر این حقیقت است: جامعه در سطحی وسیع، این اصل را به قطب‌نمای جمعی خویش بدل ساخته و از این افق بلند به تماشای خود، مسئله ملی خویش و «دیگری» می‌نشیند.

ج) در نقطه مقابل، دولت‌های مسلط بر کوردستان — و مشخصا در جغرافیای سیاسی ایران، حاکمیت مستقر و شوونیسم فرادست — کورد را به‌مثابه یک ملت به رسمیت نمی‌شناسند و ما را ذیل اصطلاح «قوم» صورت‌بندی می‌کنند. آنان هویتی مستقل برای ما قائل نیستند، ما را بخشی تابع از «ملت ایران» می‌شمارند و در پی ادغام و حل‌کردنمان در هویت فرادست‌اند. انکار ملت‌بودن ما از سوی آنان کاملا هدفمند است؛ چرا که با نفی جایگاه ما به‌مثابه ملت، حداکثر حقوقی محدود در عرصه فرهنگ و اداره امور محلی برای ما قائل می‌شوند و بس. حال آنکه پذیرش ملت‌بودن کورد، به ناگزیر مستلزم به رسمیت شناختن حقوق بنیادینی است که یک ملت از آن برخوردار است. هدف از انکار ملت‌بودن ما، سلب حق ذاتی تعیین سرنوشت و حاکمیت ملی ماست.

کلمات، مفاهیم و تعاریف سرنوشت‌سازند؛ هستی‌بخش و هویت‌سازند. از این رو، هر مفهوم باید در جایگاه اصیل خود به کار گرفته شود و باید از درهم‌آمیختن مفاهیمی که از حیث محتوا، معنا و مبانی هستی‌شناختی با یکدیگر تفاوتی بنیادین دارند، پرهیز کرد. شایسته نیست از دریچه نگاه دیگری سلطه‌گر — که دغدغه‌ای جز تداوم و تثبیت فرادستی خویش ندارد — به خود بنگریم. تعاریف آنان از ما در راستای تأمین منافع و حفظ هژمونی خودشان است. ما باید خود راوی هویت خویش باشیم و با اتکا به ادبیات، دال‌های مفهومی و سپهر معنایی مستقل خود، از چیستی‌مان سخن بگوییم و جایگاه خویش را به جهان بشناسانیم.

د) درست است که حزب دموکرات در مقطعی تاریخی مطالبه «خودمختاری» و در دوره کنونی شعار «فدرالیسم» را برگزیده است، اما هرگز از اصل بنیادین برخورداری کورد از حق تعیین سرنوشت عدول نکرده، بلکه همواره بر تحقق و تثبیت آن پای فشرده است. مرز تمایز ما با جریان‌هایی که بدون پایبندی به این اصل بنیادین، صرفا خواهان نوعی «خودمدیریتی اداری» هستند، دقیقا در همین نقطه آشکار می‌شود.

ما همواره واقعیت‌های عینی را مد نظر قرار داده‌ایم؛ متغیرهای درونی و بیرونی را سنجیده‌ایم و معادلات پیچیده ژئوپلیتیک را در محاسبات خود لحاظ کرده‌ایم. بر پایه چنین درکی واقع‌گرایانه، در برهه‌ای حق تعیین سرنوشت را در قالب خودمختاری مطالبه می‌کردیم و امروز آن را در چارچوب فدرالیسم پی می‌گیریم؛ بی‌آنکه از اصل مسئله عدول کنیم. از همین رو، هرچند خواهان فدرالیسم در چارچوب جغرافیای سیاسی ایران هستیم، مرزهای کنونی آن را ازلی، مقدس و ابدی نمی‌دانیم. این مرزها طبیعی نیستند؛ برساخته دست بشر و حاصل زورگویی و معادلات نابرابر قدرت‌اند و از این رو می‌توانند دستخوش دگرگونی شوند. ما به اصل بنیادین مسئله خویش، یعنی حقوق ملی خود، متعهدیم. آنچه برای ما اصالت دارد، حق ذاتی ملت ما و پیکار خستگی‌ناپذیر برای تحقق آن است.

هـ) ما ایران را سرزمینی چندملتی (کثیرالمله) می‌دانیم. بر همین مبنا، ساختار قدرت حاکم را نظامی تک‌هویتی ارزیابی می‌کنیم که بر شالوده هژمونی یک هویت واحد و نفی سیستماتیک هویت سایر ملت‌ها بنا شده است؛ ساختاری که بر نابرابری، ستمگری، استبداد و استثمار کورد و دیگر ملت‌ها استوار است. از این رو، خواهان برچیدن این نظام و استقرار ساختاری دموکراتیک و غیرمتمرکز هستیم که در آن، تمامی ملت‌ها به‌طور برابر در اعمال حاکمیت و قدرت مشارکت داشته باشند و از حق تصمیم‌گیری برخوردار شوند.

ما هرگز به این نظام مبتنی بر تبعیض ملحق نمی‌شویم، در آن حل و ادغام نخواهیم شد، بدان وارد نمی‌شویم و با قواعد بازی تبعیض‌آمیزش کنار نخواهیم آمد. این نظام و سازوکار حکمرانی نباید به شکل کنونی تداوم یابد؛ بلکه باید منحل شود و از اساس، نظمی نو جایگزین آن شود. آنچه مطالبه می‌کنیم، دگرگونی‌ای ریشه‌ای و ساختاری است؛ ما هژمونی مسلط را در هم می‌شکنیم و ساختاری نو برمی‌افرازیم. ما شالوده‌شکنیم؛ رادیکالیم، انقلابی و رهایی‌بخشیم. به نظامی که هستی ملی ما را نفی می‌کند وارد نخواهیم شد؛ بلکه برای برچیدن آن و تأسیس نظمی مبتنی بر برابری بی‌قیدوشرط تمامی ملت‌ها، بر مواضع خویش استوار می‌مانیم.

تمامی این تحلیل‌ها و اصول راهبردی از پرسش بنیادین این نوشتار و نحوه پاسخگویی به آن سرچشمه می‌گیرند؛ همگی از پیامدها و دلالت‌های این پرسش جوهری‌اند. این «چگونگی تعریف ما از خویشتن» است که حقوق‌مان را تعریف می‌کند و مرز مطالبات‌مان را تعیین می‌سازد. نحوه پاسخگویی به این پرسش، جریان‌ها را از یکدیگر متمایز می‌کند؛ دوست را از مدعی بازمی‌شناساند؛ جبهه خودی را از جبهه غیرخودی جدا می‌سازد و مرزها و صف‌بندی‌ها را شفاف می‌کند.

انقلابی راستین کسی است که خود، راوی و تعریف‌کننده خویشتن باشد و هرگز تسلیم تعاریف تحمیلی دیگری سلطه‌گر نشود؛ کسی که اجازه ندهد به ابژه اراده دیگران تقلیل یابد. او خود فاعل و سوژه‌ای مستقل است و به هیچ ساختاری که در بنیان‌گذاری آن سهمی برابر نداشته باشد و نتواند خود را در آن بازشناسد، ملحق نخواهد شد.