✍️برادوست
سال‌هاست که گفتمان سیاسی غالب در ایران، واژه «تجزیه‌طلبی» را به بسامدی همیشگی در نطق‌ها، مقاله‌ها و مواضع خود بدل ساخته است. اما چرا این مفهوم، با وجود انکار مداوم و مستدل آن از سوی جوامع پیرامونی و مشخصا کوردستان، همچنان به عنوان یک دغدغه یا کلیدواژه پرطنین بازتولید می‌شود؟ آیا این هراس ریشه در واقعیتی انضمامی دارد یا کارکردی ابزاری در خدمت حفظ سلسله‌مراتب سلطه پیدا کرده است؟ استدلال طرفین در این کارزار گفتمانی چیست، ریشه‌های بنیادین این شکاف ادراکی در کجا نهفته است و آیا می‌توان میان این دو دیدگاه پلی عادلانه و پایدار بنا نهاد؟
نگاهی به آرایش سیاسی نشان می‌دهد که مدعیان و نگرانان خطر تجزیه، عمدتا در طیف‌های مرکزگرا جای دارند؛ درحالی‌که جوامع ملی، به‌ویژه کوردها، قاطعانه این برچسب را رد کرده‌اند. بااین‌حال، از جانب مدعیان و نگرانان، نه‌تنها گامی صادقانه و ساختاری در جهت زدودن زمینه‌های این نگرانی و برقراری برابری واقعی برداشته نشده، بلکه مواجهه آنان به تولید سوءظن، فضاسازی تبلیغاتی، توجیه میلیتاریزاسیون و حذف سیستماتیک تقلیل یافته است. این رویکرد، درست بر خلاف ادعای حفظ انسجام، در حال ویران ساختن همان پیوندها و مشترکاتی است که توانسته بودند مردمان این جغرافیا را در کنار یکدیگر نگاه دارند.
کارکرد ابزاری یک اتهام و بازتولید حاکمیت تک‌محور
از منظر جامعه کوردستان، این ادعای موهوم پیش از آنکه بازتاب یک تهدید واقعی باشد، حربه‌ای هژمونیک است برای تداوم تمرکزگرایی و بستن درهای تصمیم‌گیری و مشارکت سیاسی به روی دیگر ملل. فرجام عینی این برچسب‌زنی، چیزی جز توجیه سرکوب، میلیتاریزه ماندن فضا و تحمیل هزینه‌های سنگین انسانی و تاریخی بر کوردستان نبوده است. در ادبیات علوم سیاسی، ساخت «دشمن موهوم» از سازوکارهای آشنای دولت‌های اقتدارگرا برای جعل همبستگی تحمیلی است. اگر برساختن یک دشمن خارجی در مقاطعی بتواند به وحدت کاذب درون‌مرزی بینجامد، تبدیل پاره‌های درونی یک سرزمین به «دشمن داخلی» هرگز به وحدت ختم نخواهد شد، بلکه بذر بی‌اعتمادی، نفاق پایدار و منازعه مداوم را بارور می‌سازد.
احزاب و جریان‌های ریشه‌دار و معاصر کوردستان با درک تاریخی این تهدیدات و هزینه‌های ویرانگر نزاع، در برنامه‌ها، اسناد رسمی و موضع‌گیری‌های علنی خویش همواره بر حل مسئله در چارچوب جغرافیای سیاسی ایران تاکید ورزیده‌اند تا راه را بر این سوءاستفاده ابزاری مسدود سازند؛ پیامی که بارها با تاکید بر بازتوزیع عادلانه قدرت و همزیستی برابر بیان شده، اما عامدانه از سوی جریان‌های مسلط نادیده گرفته می‌شود.
هراس از واقعیت: مواجهه با ریشه‌های بحران
اگر مدعیان تجزیه‌طلبی بر این باور خویش پافشاری می‌کنند، باید پرسید: این هراس عمیق از چه زاویه‌ای تغذیه می‌شود؟ آیا مدافعان تمرکز بر حقیقتی تلخ واقف‌اند که گمان می‌برند پنهان مانده است؟ اگر اقرار و خواست صریح کوردها برای مشارکت دموکراتیک در سرنوشت سیاسی ایران نادیده انگاشته می‌شود، چه پیش‌فرضی در پس‌زمینه ذهن مدعیان کار می‌کند؟ آیا آنان به‌خوبی می‌دانند چه ساختاری از محرومیت و سلب حق بر کوردستان تحمیل شده است و بیم دارند که عیان‌شدن تام این شکاف، دیگر جایی برای هم‌سرنوشتی باقی نگذارد؟
نمود بارز این تقابل معنایی را می‌توان در مواجهه محافل مرکزگرا با خیزش سراسری «ژن، ژیان، ئازادی» (زن، زندگی، آزادی) رصد کرد؛ جنبشی که خاستگاه آن کوردستان بود و مرزهای جهان را درنوردید، اما در عین حال خواب مدافعان الگوی تک‌صدایی را برآشفت. تلاش این جریان‌ها برای جایگزین کردن شعار اصیل جنبش با برساخته‌هایی چون «مرد، میهن، آبادی»، نه یک اختلاف سلیقه در کلمات، بلکه نزاعی فلسفی بر سر هستی‌شناسی انسان و جامعه بود. شعار جایگزین با تکیه بر سویه‌های مردسالارانه، دقیقا در تضاد با مطالبات رهایی‌بخش زنان و ملت‌ها قرار داشت و مفهوم میهن و آبادی را به ابزاری برای به محاق بردن حق «زندگی» و «آزادی» مبدل می‌کرد.
تمایز «زندگی کردن» و «صرفا زنده ماندن»
واژگان «زندگی» و «آزادی» همان گره‌گاه‌هایی هستند که پرده از مناسبات نابرابر تاریخی برمی‌دارند:
در ساحت زندگی: در پارادایم تحمیل‌شده سده اخیر، انسان کورد در جغرافیای سیاسی ایران هرگز نتوانسته است سیاست، اقتصاد و فرهنگ خود را به معنای راستین کلمه «زندگی» کند؛ او صرفا به بقا و «زنده ماندن» در شرایطی دشوار بسنده کرده است. این الگو، تمامی فضاهای بالندگی و عاملیت را از جامعه کوردستان ستانده است. در کدام مقطع تاریخی، این مردم سهمی متناسب و نهادینه‌شده در روندهای کلان تصمیم‌گیری و ترسیم آینده کشور داشته‌اند؟ کدام جایگاه اثرگذار سیاسی برای آنان به رسمیت شناخته شده است؟ و از این تمرکز اقتصادی و چپاول زیست‌محیطی، سهم کوردستان جز کولبری، توسعه‌نیافتگی سیستماتیک و محرومیت مزمن چه بوده است؟
در ساحت آزادی: آزادی بدون حق زیستن به زبان مادری، بیهوده و توخالی است. انسان کورد در این ساختار از آموزش آزادانه و گسترش زبان خویش محروم بوده و هویت فرهنگی او همواره با عینک امنیتی نگریسته شده است. الگوی مسلط، آزادی را به اسارت گرفته و زیست شهروندان را در گرو تعاریف تحمیلی از تمامیت‌خواهی قرار داده است؛ الگویی که گویی میهن را در برابر زندگی، و آبادی فیزیکی را مقدم بر کرامت و آزادی انسانی می‌نشاند.
در چنین وضعیتی، پارادوکس بزرگ آشکار می‌شود: اگر جامعه‌ای از مشارکت سیاسی، عدالت اقتصادی، هویت فرهنگی و حقوق بنیادین بشری خویش محروم بماند و هم‌زمان با اتهام همیشگی تجزیه‌طلبی به حاشیه رانده شود، این تحمیل‌کنندگان بی‌عدالتی هستند که بنیان‌های هرگونه پیوند مشترک را تخریب می‌کنند، نه دادخواهان برابری.
تغییر زاویه دید: چه کسی باید با چه کسی بماند؟
فرصت تاریخی بازسازی ایران در گرو دگرگونی بنیادین در همین زاویه دید است: این کوردستان نیست که باید مدام وفاداری خود را به سیستمی نابرابر اثبات کند؛ این مدافعان تمرکز هستند که اگر خواهان کشوری مشترک و پایدارند، باید بیاموزند چگونه بر مبنای احترام، کرامت و برابری تام با کوردستان بمانند.
ماندن در کنار کوردستان و همزیستی با آن، نه یک حق طبیعی تضمین‌شده برای حاکمان مرکزگرا، بلکه یک «انتخاب دموکراتیک و داوطلبانه» از سوی جامعه کوردستان است که بدون پذیرش شروط بنیادین برابری میسر نخواهد بود. این پیوند نیازمند گفت‌وگوی صادقانه، به رسمیت شناختن اراده ملل، تمرکززدایی کامل از ساختار قدرت و نفی نهایی هرگونه فاشیسم و تک‌صدایی است.
کوبیدن مداوم بر طبل اتهام تجزیه‌طلبی، بستن چشم بر واقعیت تاریخی و تلاش برای سرکوب مطالبات هویتی، نه‌تنها چاره‌ساز نیست، بلکه می‌تواند همان فرجام ناخواسته را به واقعیتی محتوم بدل سازد. اگر خواهان آینده‌ای مشترک هستید، باید بپذیرید که وحدت از مسیر زور و سرکوب نمی‌گذرد؛ وحدت راستین تنها از دل برابری حقوقی، احترام به چندگانگی و آزادی بی‌قیدوشرط انسان زاده می‌شود.
