سارو خسروی

مقدمه

هویت مانند آینه است؛ اگر خودت را در آن نبینی، دیگری تصویر خودش را در آن می‌بیند و به نام تو سخن می‌گوید. این داستان دو سده اخیر کرماشان و ایلام است؛ روی نقشه نامشان هست، اما صدایشان در تاریخ کمرنگ شده است.

پرسش بزرگ این نیست که آیا مردم کرماشان و ایلام کورد هستند یا نه؛ چون زبان، خون، موسیقی و در کل فرهنگ مشترکشان پاسخ را می‌دهد. بلکه پرسش بنیادین این است: چگونه یک سیستم سیاسی توانست هویتی چند هزار ساله را زیر سؤال ببرد و انسان را به جایی برساند که از زبان مادری خود شرم کند؟

برای درکی علمی از این پدیده، لازم است به سه نظریه اصلی تکیه کنیم:

اول: مانوئل کاستلز می‌گوید هویت سه نوع است: هویت مشروعیت‌بخش که قدرت بر مردم تحمیل می‌کند، هویت مقاومت که مردم برای حفظ خود می‌سازند، و هویت پروژه‌ای که برای ساختن آینده است. در کرماشان و ایلام، دولت همواره تلاش کرده «هویت مشروعیت‌بخش ایرانی-شیعی» را تحمیل کند.

دوم: فردریک بارت معتقد است هویت ملی با مرزها تعیین می‌شود، نه با محتوای درونی. وقتی مرز زبان و فرهنگ در کرماشان کمرنگ می‌شود، هویت نیز ضعیف می‌شود.

سوم: بندیکت اندرسون می‌گوید ملت «اجتماعی تصوری» است که با زبان و صنعت چاپ ساخته می‌شود. وقتی اجازه داده نشد زبان کوردی در کرماشان به زبان آموزش و مطبوعات تبدیل شود، آن حس مشترک تکه‌تکه شد.

بحران هویت در کرماشان و ایلام رویدادی ناگهانی نیست، بلکه فرآیندی تاریخی و چهارمرحله‌ای است:

مرحله اول: صفویه (از ١٥٠١ به بعد): در این دوره برای اولین بار مذهب شیعه دوازده‌امامی به ایدئولوژی دولت تبدیل شد. کوردهای جنوبی، که بخشی از آنها پیرو آیین یارسان و مذهب شافعی هستند، در چارچوب ایدئولوژی حاکمیت، یعنی شیعه رسمی، مورد برخورد قرار گرفتند. جغرافیای کرماشان به عنوان دژ دفاعی ایران در برابر عثمانی‌ها دیده شد، نه به عنوان بخشی از سرزمین کوردستان.

مرحله دوم: دوره رضاشاه و دولت-ملت «یک زبان، یک لباس»: این مرگبارترین مرحله بود. برای نمونه: ممنوعیت لباس کوردی در میان کارمندان و مدارس، تغییر نام صدها روستا و شهرک در کرماشان و ایلام به نام‌های فارسی، فرستادن معلمان فارسی‌زبان به مدارس و تنبیه کودکان به خاطر کوردی صحبت کردن. این سیاست باعث به وجود آمدن نسلی شد که گمان می‌کرد زبان کوردی زبان «روستا و بی‌سوادی» است.

مرحله سوم: پس از ١٩٧٩، ایدئولوژی امت به جای ملت: جمهوری اسلامی هویت مذهبی را جایگزین هویت ملی کرد. در این منطق، کورد شیعه «برادر دینی» بود و نیازی به حقوق ملی نداشت. به این شکل، همبستگی مذهبی به ابزاری برای آسیمیلاسیون تبدیل شد. در همان زمان، جنگ هشت‌ساله ایران و عراق اقتصاد کرماشان و ایلام را ویران کرد و باعث شد منطقه به طور کامل به حقوق و بودجه مرکز وابسته شود.

مرحله چهارم: اقتصادی-امنیتی: کرماشان و ایلام بر روی بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز قرار دارند؛ نزدیک به ١٠٪ نفت ایران از میدان‌های نفت‌شهر و دهلران استخراج می‌شود. به همین دلیل دولت همواره از منظر امنیتی با آنها برخورد کرده و اجازه رشد سرمایه ملی کوردی را نداده است.

دو تجربه متفاوت: مهاباد و کرماشان

در سال ١٩٤٦، جمهوری کوردستان در مهاباد تنها ١١ ماه عمر داشت، اما کاری کرد که در صد سال پس از آن انجام نشده بود: زبان کوردی را از زبان خانه و کوچه، به زبان دولت، مدرسه، روزنامه کوردستان، ارتش و تئاتر تبدیل کرد. این تجربه به یک «هویت پروژه‌ای» بدل شد؛ کودکی در مهاباد یاد گرفت به کوردی بنویسد «ما کی هستیم».

در کرماشان این چرخه شکسته شد؛ چرا که جنبش ملی سازمان‌یافته‌ای وجود نداشت تا این فرآیند را خنثی کند. نتیجه این شد که در موکریان زبان مایه افتخار شد و در کرماشان زبان مایه شرم. پژوهش‌ها نشان می‌دهد تا دهه شصت شمسی، در داخل شهر کرماشان بیش از ٦٠٪ خانواده‌ها با فرزندانشان به فارسی صحبت می‌کردند، در حالی که در روستاها تکلم به کوردی همچنان پابرجا بود.

فرآیند ادبی دهه هفتاد شمسی در کرماشان و ایلام: مقاومتی نهادینه

اگر سیاست آسیمیلاسیون بر سه ستون مدرسه، اداره و رسانه رسمی بنا شده بود، فرآیند ادبی دهه هفتاد شمسی توانست بر همان سه بستر، مقاومتی خلاقانه ایجاد کند و تا حدی آن سیاست را به عقب براند. این دهه را می‌توانیم «دهه بیداری خاموش» بنامیم.

در سطح تولید: در حالی که دولت می‌خواست نشان دهد زبان کوردی توانایی نگارش ادبیات مدرن را ندارد، نسل جدیدی از نویسندگان این انگاره را شکستند. در این دهه برای اولین بار به شکلی گسترده شعر نو کوردی به گویش کوردی جنوبی سروده شد و از قالب فولکلور و بیت، به شعر مدرن ارتقا یافت. در حوزه داستان و رمان نیز متون به زبان کوردی نوشته شدند و درونمایه، جغرافیا و رنج نهفته در همه آنها متعلق به کرماشان و ایلام بود. این کوششی خلاقانه برای رساندن صدای این دو دیار به مخاطب عمومی کوردستان بود.

در سطح اجتماعی: وقتی اجازه هیچ فعالیت رسمی به زبان کوردی داده نمی‌شد، ادبیات به درون خانه‌ها رفت. محافل ادبی مخفی درون خانه‌ها در کرماشان و ایلام، به مدرسه‌ای غیررسمی تبدیل شدند. در آنجا نویسندگان و شاعران جوان گرد هم می‌آمدند و شروع به جمع‌آوری و ثبت ادبیات شفاهی کردند که با درگذشت کهنسالان در معرض نابودی بود. این کنش، اثباتی بر نظریه «مقاومت پنهان» جیمز اسکات و همچنین دیدگاه فردریک بارت است که می‌گوید وقتی دولت مرز رسمی را تضعیف می‌کند، جامعه خود مرز فرهنگی غیررسمی می‌سازد.

در سطح نهادی: مهم‌ترین گام، گذار از فرد به نهاد بود. در پایان این دهه، برای نخستین بار نشریات و نشریه‌های دانشجویی به زبان کوردی و به شکلی نیمه‌علنی در کرماشان و ایلام منتشر شدند. هرچند عمرشان کوتاه بود و توقیف شدند، اما دو اصل مهم را اثبات کردند: نخست آنکه برای زبان کوردی مخاطب جدی وجود دارد، و دوم اینکه می‌توان زبان کوردی جنوبی را به زبان مطبوعات تبدیل کرد.

این جنبش نتوانست سیاست آسیمیلاسیون را به طور کامل متوقف کند، اما سه دستاورد استراتژیک داشت: باعث شد زبان کوردی از سطح زبانی خانگی به زبان نوشتار و تشخص تبدیل شود؛ آرشیو بزرگی از ادبیات شفاهی گردآوری گردید؛ و نسل جدیدی از روشنفکران پرورش یافتند که بعدها بنیان‌گذار جنبش‌های مدنی دهه‌های بعد شدند. به طور خلاصه، اگر دولت می‌خواست هویت را بزداید، این جریان ادبی توانست آن را بر روی کاغذ ثبت و ماندگار کند.

موج معاصر هویت‌خواهی و نوروز

در چند سال گذشته، در دو استان کرماشان و ایلام، موج جدید و قدرتمندی از هویت‌خواهی ملی آغاز شده است. اگر در گذشته تلاش زیادی برای کمرنگ کردن حس کورد بودن در این دو منطقه صورت می‌گرفت، امروز نسل جدید با آگاهی ملی بالایی پا به میدان گذاشته است.

نکته قابل توجه این است که جوانان کرماشان و ایلام دیگر خود را محدود به جغرافیای محل زندگیشان نمی‌بینند، بلکه خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت کورد می‌دانند. این همبستگی به شکلی بسیار روشن در هنگام رخدادهای ناگوار در دیگر بخش‌های کوردستان خود را نشان می‌دهد؛ جایی که آنها به صورت عملی همدردی و همبستگی خود را ابراز می‌کنند و خود را شریک سرنوشت ملت خویش می‌دانند.

اوج بروز این آگاهی ملی را می‌توان در جشن نوروز کوردی دید. در کرماشان و ایلام، نوروز دیگر فقط یک جشن فصلی و آغاز سال نو نیست، بلکه به نماد اتحاد و رستاخیز هویتی بدل شده است. مردم با پوشیدن لباس کوردی، برافروختن آتش و برگزاری گردهمایی‌های گسترده، نوروز را به پلی برای پیوند خوردن با دیگر هم‌تباران خود در سراسر کوردستان و تأکید بر مطالبه حقوق و موجودیت ملی خویش تبدیل می‌کنند.

آسیب‌شناسی و راهکارها

اگر هویت‌خواهی مانند درختی باشد که ریشه در موکریان و اردلان دارد، شاخ و برگ‌های آن در کرماشان و ایلام است. درختی با ریشه قوی و شاخه خشک نمی‌تواند در برابر تندبادها دوام بیاورد.

١. شکستن دوگانه مرکز-پیرامون: بسیار حیاتی است که روشنفکران موکریان و اردلان، بحران هویتی کرماشان و ایلام را بحران خود بدانند؛ خود را تنها کانون هویت نپندارند و جنوب کوردستان را به عنوان بخشی اصلی از مرکز هویت‌خواهی ملی به رسمیت بشناسند. تا زمانی که در میان خودمان مرکز و حاشیه بسازیم، گفتمان ملی مشترک شکل نخواهد گرفت.

٢. گذار از حس به برنامه علمی: لازم است زبان کوردی با تمام گویش‌هایش (سورانی، هورامی و کوردی جنوبی)، از سطح احساسات فردی به سطح برنامه‌ریزی علمی ارتقا یابد؛ یعنی: تدوین فرهنگ لغت‌های تطبیقی یکپارچه، تولید نرم‌افزارها، کتاب‌های کودک، پادکست‌ها و محتوای دیجیتال استاندارد به گویش کوردی جنوبی.

٣. بازنویسی تاریخ بومی: باید تاریخ کرماشان و ایلام را از زیر سایه روایت رسمی مورخان مرکزگرا بیرون بکشیم. تاریخ یارسان، تاریخ امارت کلهر و زنگنه، و روایات مقاومت‌های مردمی در دوره رضاشاه، همگی باید با رویکردی انتقادی و با قلم پژوهشگران کورد به نگارش درآیند.

در پایان، هویت چیزی نیست که دولت‌ها به ملتی ببخشند و کسی در پی تقاضای آن باشد؛ هویت واقعیتی است که باید با آگاهی و عمل جمعی متجلی شود. تا روزی که مادری در کرماشان با افتخار با فرزندش به کوردی سخن نگوید، و تا روزی که جوانی در ایلام نام روستایش را با الفبای کوردی ثبت نکند، آن زخم تاریخی التیام نخواهد یافت. آینده کوردستان ایران به پیوند ناگسستنی با کرماشان و ایلام گره خورده است.

_منابع:

_{• حەسەنپوور، ئەمیر. (١٩٩٢). ناسیۆنالیزم و زمان لە کوردستان.}

_{• ئەحمەدی، حەمید. (١٣٩٨). تغییر نام‌های جغرافیایی و سیاست هویت در ایران. تهران: نشر نی.}

_{• ئیسماعیلی، محەمەد. (١٣٩٥). جامعه‌شناسی زبان در کرمانشاه. کرماشان: زانکۆی ڕازی.}

_{• سەفەرزادە، فەخرەدین. (١٣٩٩). میرنشینی زەنگەنە و یارسان. سنە: ئاراس.}

_{• خوسرەوی، سارۆ. (٢٠٢٠). ئەدەبیاتی کلاسیک و هاوچەرخی کرماشان و ئیلام. ستۆکهۆڵم: چاپخانەی ئەرزان.}

_{• ناتقی، کەیوان. (١٤٠٠). اقتصاد سیاسی نفت و مناطق کردنشین.}

_{• اندرسون، بندیکت. (١٣٧٨). اجتماعات تصوری: تأملاتی درباره خاستگاه و گسترش ناسیونالیسم. ترجمه محمد محمدی. تهران: نشر تیسا.}

_{• بارت، فردریک. (۱۳۸۶). گروه‌های قومی و مرزها: سازمان اجتماعی تفاوت‌های فرهنگی. ترجمه حسن قاضی.}

_{• کاستلز، مانوئل. (۱۳۹۳). قدرت هویت. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی.}

_{• الینگ، راسموس کریستین. (٢٠١٣). اقلیت‌ها در ایران: ناسیونالیسم و قومیت پس از خمینی.}

_{• مک‌داول، دیوید. (١٣٨٣). تاریخ معاصر کردها. ترجمه ابراهیم یونسی. تهران: نشر پانیذ.}

_{• اسکات، جیمز. (۱۹۹۰). سلطه و هنرهای مقاومت: روایت‌های پنهان.}

_{• ولی، عباس. (۲۰۱۱). کردها و دولت در ایران: ساختن هویت کردی}