شهین زاداحمد

وقتی پای جنگ ایران و آمریکا به میان می‌آید، دیگر هیچ میانجی صرفا یک پیام‌رسان نیست. ورود ولادیمیر پوتین به تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان جنگ، در شرایطی که پاکستان و قطر نیز کانال‌های ارتباطی میان تهران و واشنگتن را حفظ کرده‌اند، نشان می‌دهد که این بحران می‌تواند فراتر از یک جنگ منطقه‌ای، به عرصه رقابت و چانه‌زنی قدرت‌های بزرگ تبدیل شود. مسئله فقط این نیست که چه کسی می‌تواند پیام‌ها را میان تهران و واشنگتن ردوبدل کند؛ بلکه این است که چه کسی بر محاسبات طرف‌های درگیر اثر می‌گذارد و در تعیین شرایط پایان جنگ سهم بیشتری به دست می‌آورد.

از این زاویه، ورود مسکو به معادلات دیپلماتیک اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا روسیه، علاوه بر روابط نزدیک با ایران، امکان گفت‌وگو در سطح عالی با واشنگتن را نیز دارد. در کنار این موضوع، همکاری‌های نظامی و لجستیکی روسیه با ایران و احتمال هم‌پوشانی برخی منافع آمریکا و روسیه در مدیریت بحران، پرسش‌های مهمی درباره ماهیت و اهداف این میانجی‌گری مطرح می‌کند. بااین‌حال، باید میان تلاش برای اثرگذاری دیپلماتیک و برعهده‌گرفتن رسمی نقش میانجی تفاوت گذاشت؛ شواهد موجود لزوما نشان نمی‌دهند که روسیه جای پاکستان و قطر را گرفته باشد.

پاکستان از ابتدا گزینه‌ای مناسب برای برقراری ارتباط میان ایران و آمریکا بود. اسلام‌آباد با تهران مرز مشترک دارد، از روابط تاریخی با ایران برخوردار است و سابقه همکاری‌های امنیتی و سیاسی با واشنگتن را نیز در کارنامه خود دارد. موقعیت جغرافیایی پاکستان به این کشور امکان می‌دهد در زمان افزایش تنش، کانالی برای انتقال پیام‌ها و فراهم‌کردن زمینه گفت‌وگو باشد.

بااین‌حال، میان انتقال پیام و اثرگذاری بر نتیجه مذاکرات تفاوت زیادی وجود دارد. پاکستان می‌تواند زمینه ارتباط را فراهم کند، اما ظرفیت آن برای اثرگذاری بر همه ابعاد یک توافق امنیتی گسترده، از برنامه هسته‌ای ایران و تحریم‌ها گرفته تا امنیت خلیج فارس و آینده روابط تهران با قدرت‌های بزرگ، محدودیت‌هایی دارد. اسلام‌آباد نیز با مشکلات اقتصادی، بی‌ثباتی سیاسی و تنش‌های امنیتی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ عواملی که ممکن است توانایی آن را برای ایفای نقشی تعیین‌کننده در یک توافق پیچیده محدود کنند.

البته این به معنای آن نیست که پاکستان دیگر نقشی ندارد یا روسیه رسما جای آن را گرفته است. برعکس، اعلام قطر در ۶ اکتبر ۲۰۲۶ مبنی بر ادامه تلاش‌های میانجی‌گرانه و تبادل پیام میان تهران و واشنگتن نشان می‌دهد که دست‌کم یکی از کانال‌های منطقه‌ای همچنان فعال است. بنابراین، دقیق‌تر آن است که از گسترش سطح دیپلماسی جنگ سخن بگوییم؛ روندی که در آن، بازیگران منطقه‌ای به فعالیت خود ادامه می‌دهند و قدرت‌های بزرگ نیز می‌کوشند بر مسیر و نتیجه بحران اثر بگذارند.

روسیه در این میان موقعیت متفاوتی دارد. مسکو هم با تهران ارتباط نزدیک دارد و هم می‌تواند در سطح عالی با واشنگتن گفت‌وگو کند. این موقعیت به پوتین امکان می‌دهد علاوه بر انتقال پیام‌ها، از مواضع و نگرانی‌های دو طرف شناخت بیشتری به دست آورد. روابط ایران و روسیه در سال‌های گذشته، به‌ویژه در پی تشدید تحریم‌های غربی، در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی گسترش یافته است. همین نزدیکی می‌تواند به کرملین کمک کند تا ارزیابی دقیق‌تری از زمینه‌های احتمالی توافق و خطوط قرمز تهران داشته باشد.

بااین‌حال، داشتن ارتباط با دو طرف به معنای توانایی کنترل تصمیم‌های آن‌ها نیست. ایران و آمریکا منافع و خطوط قرمز مستقلی دارند و هیچ تضمینی وجود ندارد که خواسته‌هایشان با محاسبات مسکو هماهنگ باشد. تفاوت اصلی این است که پاکستان عمدتا می‌تواند مسیر ارتباط را باز نگه دارد، درحالی‌که روسیه علاوه بر این ظرفیت، از ابزارهای سیاسی و امنیتی بیشتری برای اثرگذاری بر محاسبات طرف‌ها برخوردار است. این مزیت ممکن است نقش دیپلماتیک مسکو را پررنگ‌تر کند، اما به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که روسیه میانجی مؤثرتری خواهد بود یا می‌تواند روند مذاکرات را به‌دلخواه خود هدایت کند.

برای فهم اهمیت نقش روسیه، نمی‌توان تنها به روابط دیپلماتیک آن با تهران و واشنگتن نگاه کرد؛ همکاری‌های نظامی و لجستیکی مسکو با ایران نیز بخشی از این معادله است. در اوت ۲۰۲۶، ان‌بی‌سی نیوز گزارش داد که روسیه قطعات پهپاد، مهمات و مواد منفجره را از مسیر دریای خزر به ایران منتقل کرده است. این گزارش به سندی از یک دولت اروپایی استناد می‌کرد که یک مقام غربی نیز اطلاعات آن را تأیید کرده بود. بر اساس این گزارش، بیش از دو دوجین کشتی روسی در انتقال محموله‌ها به بندر امیرآباد نقش داشته‌اند.

این گزارش‌ها، در صورت صحت، نشان می‌دهند که همکاری مسکو و تهران ممکن است از روابط سیاسی و دیپلماتیک فراتر رفته و بر توان نظامی ایران نیز اثر بگذارد. کشوری که در تأمین بخشی از نیازهای نظامی خود از پشتیبانی خارجی برخوردار باشد، ممکن است در برابر فشار برای پذیرش توافقی نامطلوب مقاومت بیشتری نشان دهد. از این رو، همکاری نظامی روسیه با ایران می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر محاسبات طرف‌های درگیر و فضای مذاکرات اثر بگذارد.

البته باید میان تأمین تجهیزات نظامی، همکاری اطلاعاتی و پشتیبانی لجستیکی تمایز قائل شد. هر یک از این موارد می‌تواند پیامدهای متفاوتی برای موازنه جنگ داشته باشد و اثبات یکی از آن‌ها به معنای اثبات همه اشکال همکاری نیست. بااین‌حال، مجموعه این همکاری‌ها نشان می‌دهد که بررسی نقش روسیه در بحران ایران بدون توجه به بعد نظامی روابط دو کشور، تصویری ناقص از معادلات ارائه خواهد داد.

در اینجا یک تناقض مهم شکل می‌گیرد: روسیه می‌تواند از پایان جنگ و کاهش تنش حمایت کند و هم‌زمان، از طریق همکاری‌های نظامی با ایران بر موازنه‌ای اثر بگذارد که نتیجه جنگ را تعیین می‌کند. به زبان ساده‌تر، مسکو ممکن است در تلاش برای مهار آتش جنگ باشد، درحالی‌که همکاری‌هایش با تهران نیز بر توان ادامه جنگ اثر می‌گذارد. این وضعیت اعتبار روسیه را به‌عنوان میانجی‌ای بی‌طرف زیر سؤال می‌برد، اما لزوما به این معنا نیست که مسکو خواهان ادامه نامحدود جنگ است.

روسیه ممکن است از تضعیف بیش از حد ایران نگران باشد و در عین حال، نخواهد درگیری آن‌قدر گسترش یابد که امنیت منطقه و بازارهای انرژی با بحران عمیق‌تری روبه‌رو شوند. برای کرملین، حفظ نفوذ ایران می‌تواند یک منفعت راهبردی باشد، اما مهار جنگ نیز ممکن است با منافع امنیتی و اقتصادی آن سازگار باشد. مسئله این است که این دو هدف همیشه در یک مسیر حرکت نمی‌کنند و روسیه باید میان آن‌ها تعادل برقرار کند.

بااین‌حال، ورود پوتین به تلاش‌های دیپلماتیک را نباید صرفا ابتکاری مستقل از محاسبات واشنگتن دانست. این احتمال وجود دارد که آمریکا نیز نقش مسکو را، دست‌کم در برخی مراحل، مفید ارزیابی کند. در سیاست بین‌الملل، گفت‌وگو با یک قدرت رقیب لزوما به معنای اعتماد به آن نیست. دولت‌ها گاهی از کانال‌هایی استفاده می‌کنند که با وجود اختلافات عمیق، امکان انتقال پیام، سنجش مواضع طرف مقابل یا مدیریت بحران را فراهم می‌کنند.

برای واشنگتن، ارتباط غیرمستقیم از طریق روسیه می‌تواند فرصتی برای آگاهی از مواضع تهران و ارزیابی پیشنهادهای احتمالی باشد، بی‌آنکه الزاما مذاکرات مستقیم آغاز شود. اگر این مسیر به کاهش تنش منجر شود، آمریکا نیز می‌تواند از نتیجه آن بهره سیاسی ببرد. اما چنین احتمالی به معنای آن نیست که واشنگتن مسئولیت خود را در روند دیپلماسی کنار گذاشته یا از ابتدا نقشی را رسما به پوتین واگذار کرده است. همچنین، موفقیت احتمالی مذاکرات لزوما نتیجه توافقی پنهانی میان ترامپ و پوتین نخواهد بود. برای اثبات وجود معامله‌ای از این دست، شواهد مستقیمی لازم است که صرف هم‌زمانی تماس‌های دیپلماتیک یا هم‌پوشانی برخی منافع، جایگزین آن نمی‌شود.

روابط اقتصادی آمریکا و روسیه نیز می‌تواند بخشی از تصویر گسترده‌تر روابط دو کشور باشد. حتی در شرایطی که واشنگتن و مسکو بر سر مسائل امنیتی و ژئوپلیتیکی اختلاف دارند، ممکن است در حوزه‌هایی مانند انرژی به توافق‌های محدود برسند. این واقعیت نشان می‌دهد که رقابت میان قدرت‌های بزرگ همیشه مانع توافق‌های موردی نمی‌شود و دولت‌ها می‌توانند در یک پرونده رقیب و در پرونده‌ای دیگر شریک موقت باشند.

در اکتبر ۲۰۲۶، دونالد ترامپ از توافق با ولادیمیر پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه به بازار آمریکا و بازارهای جهانی خبر داد؛ توافقی که پس از آن، مسکو ممنوعیت صادرات گازوئیل را به‌طور محدود لغو کرد. این تحول نشان می‌دهد که دو کشور، حتی در شرایط تداوم اختلافات ژئوپلیتیکی، می‌توانند در حوزه‌ای مشخص به همکاری برسند. بااین‌حال، اگر هم‌زمان با گفت‌وگوهای مربوط به ایران، توافقی در حوزه انرژی میان واشنگتن و مسکو شکل بگیرد، این هم‌زمانی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که دو موضوع بخشی از یک معامله واحد هستند.

آنچه می‌توان گفت این است که آمریکا و روسیه ممکن است در برخی زمینه‌ها، از جمله جلوگیری از گسترش بی‌مهار جنگ و مدیریت پیامدهای اقتصادی آن، منافع مشترکی داشته باشند. همین هم‌پوشانی محدود منافع می‌تواند زمینه همکاری دیپلماتیک را فراهم کند، بدون آنکه به معنای وجود یک توافق راهبردی پنهان میان دو کشور باشد.

برای پوتین، ایفای نقشی مؤثر در کاهش تنش میان ایران و آمریکا می‌تواند اهمیت سیاسی زیادی داشته باشد. اگر روسیه بتواند در این مسیر نقشی سازنده ایفا کند، کرملین این امکان را پیدا می‌کند که بار دیگر خود را بازیگری معرفی کند که نمی‌توان آن را از معادلات امنیتی منطقه کنار گذاشت. این مسئله به‌ویژه برای کشوری اهمیت دارد که روابطش با بخش بزرگی از غرب، در پی جنگ اوکراین، با تنش‌های جدی روبه‌رو شده است.

موفقیت دیپلماتیک در این زمینه می‌تواند اعتبار بین‌المللی روسیه را افزایش دهد و برای پوتین فرصتی سیاسی و تبلیغاتی فراهم کند. در عین حال، هرچه ایران برای مدیریت بخشی از نیازهای نظامی و امنیتی خود به همکاری مسکو وابستگی بیشتری پیدا کند، احتمال افزایش نفوذ روسیه نیز بیشتر می‌شود. البته این رابطه به معنای آن نیست که ایران صرفا به ابزاری در دست روسیه تبدیل شده است؛ تهران نیز منافع مستقلی دارد و ممکن است در موضوعاتی با مسکو اختلاف پیدا کند. میزان موفقیت پوتین به این بستگی دارد که تا چه اندازه بتواند منافع خود را با خواسته‌های تهران و واشنگتن هماهنگ کند.

در نهایت، محدودیت‌های نقش روسیه را نیز نباید نادیده گرفت. مسکو می‌تواند پیام‌ها را منتقل کند، پیشنهادها را روشن سازد و از روابط خود با تهران برای اثرگذاری بر محاسبات ایران استفاده کند، اما نمی‌تواند به‌تنهایی واشنگتن را به تغییر خواسته‌هایش وادار کند یا رفتار اسرائیل و دیگر بازیگران منطقه‌ای را کنترل کند. میانجی‌گری زمانی به نتیجه می‌رسد که طرف‌های درگیر نیز به این جمع‌بندی برسند که ادامه جنگ هزینه بیشتری از توافق دارد. اگر چنین اراده‌ای وجود نداشته باشد، حتی قدرتمندترین میانجی هم نمی‌تواند به‌تنهایی جنگ را پایان دهد.

از این رو، اهمیت روسیه نه در توانایی قطعی آن برای متوقف‌کردن جنگ، بلکه در ظرفیتش برای اثرگذاری هم‌زمان بر دیپلماسی و بخشی از موازنه امنیتی نهفته است. این ظرفیت می‌تواند در صورت وجود اراده سیاسی در تهران و واشنگتن، به پیشبرد مذاکرات کمک کند؛ اما در نبود چنین اراده‌ای، نفوذ مسکو نیز محدود خواهد ماند.

به همین دلیل، بهتر است به‌جای سخن‌گفتن از انتقال قطعی نقش میانجی از اسلام‌آباد به مسکو، از تغییر سطح دیپلماسی جنگ سخن بگوییم؛ تغییری که در آن، بازیگران دارای اهرم‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی بیشتر می‌کوشند سهم بزرگ‌تری در تعیین شرایط پایان درگیری داشته باشند. پاکستان و قطر ممکن است همچنان کانال‌های ارتباطی را حفظ کنند، درحالی‌که روسیه می‌کوشد از روابط خود با تهران و واشنگتن برای ایفای نقشی گسترده‌تر بهره ببرد.

پوتین در این میان نه میانجی‌ای کاملا بی‌طرف است و نه بازیگری که بتواند به‌تنهایی سرنوشت جنگ را تعیین کند. او رهبری است که می‌تواند از بحران برای افزایش نفوذ روسیه بهره ببرد و در عین حال، از پیامدهای ادامه جنگ نیز تأثیر بپذیرد. روسیه می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، درحالی‌که خود یکی از بازیگران مؤثر بر موازنه‌ای است که حل بحران را دشوار کرده است.

بنابراین، پرسش اصلی این نیست که آیا باید به پوتین اعتماد کرد یا نه؛ بلکه این است که منافع مسکو در کدام نقطه با پایان جنگ همسو می‌شود و در کدام نقطه ممکن است با آن تعارض پیدا کند. در دیپلماسی جنگ، مهم‌ترین میانجی لزوما کسی نیست که بیشترین ادعای صلح‌طلبی را دارد؛ بلکه کسی است که به طرف‌های درگیر دسترسی دارد، ابزارهایی برای اثرگذاری بر محاسبات آن‌ها در اختیار دارد و می‌تواند منافع خود را با توافق احتمالی پیوند بزند. بااین‌حال، همین ویژگی‌ها ممکن است او را به بازیگری تبدیل کند که بیش از آنکه در پی صلحی بی‌طرفانه باشد، می‌کوشد توافق را به‌گونه‌ای شکل دهد که بیشترین سود را برای خودش داشته باشد.