مصطفی مولودی
چارلز کورزمن در پژوهش شناخته‌شده و برجسته خود با عنوان «انقلاب تصورناپذیر در ایران»، به کالبدشکافی عواملی می‌پردازد که در نهایت به برافروخته‌شدن آتش انقلاب خلق‌های ایران در سال ۱۳۵۷ انجامید.
در سال ۱۳۵۶ خورشیدی، زمانی که تظاهرات و اعتصابات معترضان علیه رژیم پهلوی آغاز شد، اوضاع حکومت در ظاهر کاملاً پایدار به نظر می‌رسید. رژیم پهلوی پیشینه‌ای طولانی در امر حکمرانی داشت؛ به‌ویژه آنکه تا پیش از سال ۱۳۵۵ به یمن جهش درآمدهای نفتی به ثروت هنگفتی دست یافته بود (هرچند درست از همان سال، اقتصاد ایران نشانه‌های بحران ساختاری و موج تورم مهارناپذیر را آشکار ساخت). از سوی دیگر، دستگاه امنیتی مخوف و سرکوبگری چون ساواک، ارتشی تا بن دندان مسلح و مدرن، و پشتیبانی گسترده بین‌المللی پشتوانه این رژیم را تشکیل می‌دادند. در نقطه مقابل، تا سال ۱۳۵۶ بر اثر سرکوب خشن پلیسی و انسداد کامل فضای سیاسی از سوی استبداد حاکم، هرگونه مجال فعالیت از احزاب و نیروهای مخالف سلب شده و آنان به‌شدت تضعیف شده بودند. از همین رو، برای بسیاری از تحلیلگران همواره این پرسش اساسی مطرح است: چگونه مردم ایران توانستند در برابر چنین ساختار قدرتمندی دست به انقلابی فراگیر بزنند و در مدتی کوتاه طومار این نظام را درهم بپیچند؟
چارلز کورزمن در پژوهش خود این پرسش را با تکیه بر پنج عامل بنیادین پاسخ می‌دهد:
نخست؛ ریشه‌های سیاسی خیزش: از سال ۱۳۵۶ به این سو، گشایش نسبی و محدودی در فضای سیاسی پدید آمد که به جامعه امکان داد زبان به اعتراض بگشاید. در این فضا، خمینی با ارسال پیام‌های ضبط‌شده بر نوارهای کاست، فعالان سیاسی، نخبگان و توده‌های مردم را به اعتراض، تحصن و تظاهرات فراخواند. هم‌زمان با خمینی، شماری از چهره‌های مذهبی و شخصیت‌های سرشناس ملی همچون داریوش فروهر، کریم سنجابی و شاپور بختیار با نگارش نامه‌های سرگشاده خطاب به دربار و شخص محمدرضاشاه، بحران و بن‌بست حاکمیت را گوشزد کردند.
دوم؛ نهادها و ساختارهای ایدئولوژیک و مذهبی: کورزمن شبکه مساجد و اماکن مذهبی را یکی از اصلی‌ترین بسترهای شکل‌گیری و هدایت انقلاب می‌داند. او خاطرنشان می‌کند که در سال ۱۳۵۶ بیش از ۹ هزار مسجد و حسینیه در سراسر ایران دایر بود. این اماکن کانون مناسبی برای گردهمایی، سازماندهی، جهت‌بخشی و گسترش دامنه اعتراضات به شمار می‌رفتند؛ به‌ویژه برای طلاب علوم دینی و جوانانی که از سنگر مساجد، آتش خشم معترضان علیه رژیم پهلوی را پیوسته شعله‌ور نگه می‌داشتند.
سوم؛ زمینه‌ها و بحران‌های ساختاری اقتصاد: پیروزی انقلاب سال ۱۳۵۷ ریشه در واقعیت‌های اقتصادی ایران داشت. با وجود آنکه در آن مقطع بهای جهانی نفت اوج گرفته بود و حکومت نفت فراوانی را با بالاترین قیمت به فروش می‌رساند، سیاست‌های رژیم پهلوی در مسیر توسعه نامتوازن، شکاف طبقاتی عمیق و پرناشدنی میان اقلیت برخوردار و توده‌های فرودست پدید آورد و در نهایت همین گسل‌های اجتماعی طومار حکومت را درهم پیچید.
چهارم؛ فرسایش و استیصال ساختار نظامی: عامل دیگر، درماندگی نیروهای مسلح رژیم پهلوی در مهار معترضان در خیابان‌ها و ناتوانی در مهار اعتصابات سراسری بازاریان، کارمندان و به‌ویژه کارگران بخش‌های صنعتی—مشخصاً اعتصاب کمرشکن در صنعت نفت ایران—بود.
پنجم؛ متغیر بین‌المللی و به قدرت رسیدن جیمی کارتر: عامل دیگری که کورزمن بر آن دست می‌گذارد، پیروزی جیمی کارتر در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا بود. کارتر در کارزار انتخاباتی خود رسماً اعلام کرد که صیانت از حقوق بشر در سراسر جهان مأموریت محوری اوست. این موضع خشم شدید محمدرضاشاه پهلوی را برانگیخت؛ تا جایی که پس از آغاز به کار کارتر در سال ۱۳۵۶، شاه علناً مدعی شد که امور آمریکا توسط محافل و لابی‌های یهودی مدیریت و هدایت می‌شود. در همان حال، این دگرگونی در واشینگتن مایه دلگرمی عمیق مخالفان رژیم پهلوی شد و جسارت مبارزاتی جامعه را دوچندان ساخت.
اگرچه چارلز کورزمن در اثر خود به متغیرها و دلایل جانبی متعدد دیگری نیز اشاره می‌کند، اما به باور من این پنج مؤلفه، اصلی‌ترین عوامل ریشه‌ای شکل‌گیری خشم عمومی، سقوط محتوم رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب بهمن ۱۳۵۷ بودند.
بدیهی است که انقلاب خلق‌های ایران رخدادی تصادفی نبود و یک‌شبه نیز به بار ننشست. جدا از دهه‌ها مبارزه تاریخی و انباشته‌شده علیه سیستم حاکم، در سال ۱۳۵۶ خورشیدی بیانیه‌ای در دانشگاه صنعتی اصفهان منتشر شد؛ هنگامی که پرسیدند چه کسی عامل نشر این بیانیه است، گفتند منتظری، و در پاسخ به این پرسش که به دستور چه کسی، پاسخ داده شد: «خمینی». متعاقب این رویداد، در ۱۷ دی‌ماه ۱۳۵۶ در روزنامه دولتی اطلاعات مقاله‌ای با عنوان توهین‌آمیز «ایران و استعمار سرخ و سیاه» به چاپ رسید؛ در آن نوشتار به ائتلاف نیروهای چپ و مذهبی علیه دربار و دستاوردهای «انقلاب سفید» حمله شد و شخص خمینی به‌شدت مورد توهین و هتک حرمت قرار گرفت.
موج اولیه اعتراضات در واکنش به انتشار این مقاله از شهر قم و مشخصاً از سوی طلاب کلید خورد؛ اعتراضاتی که به‌سرعت خیابانی شد و با سردادن شعارهای مستقیم علیه شخص شاه و تمامیت رژیم پهلوی همراه شد. مأموران حکومت بی‌درنگ این تجمع را به گلوله بستند و چندین تن از تظاهرکنندگان جان باختند؛ اما آتش انقلاب با برگزاری آیین‌های چهلم در شهرهای دیگر دوباره زبانه کشید. در جریان چهلم‌ها نیز شمار دیگری از مردم آماج گلوله نیروهای مسلح رژیم قرار گرفتند و بدین ترتیب، زنجیره‌ای پیوسته از تظاهرات و سرکوب‌های خونین تا شهریورماه ۱۳۵۷ در سراسر ایران ادامه یافت.
در آن برهه توده‌های میلیونی هنوز به‌طور کامل وارد میدان تظاهرات و اعتصابات نشده بودند؛ اما به دنبال یک گشایش نسبی در ۱۶ شهریور ۱۳۵۷، سیل خروشانی از جمعیت به شکلی فراگیر و بی‌سابقه به خیابان‌ها سرازیر شدند و آن راهپیمایی بدون خونریزی پایان یافت. فردای آن روز، یعنی ۱۷ شهریورماه، جمعیت انبوهی در میدان ژاله تهران اجتماع کردند؛ ارتش و نیروهای مسلح شاه معترضان را به رگبار بستند و جنایتی هولناک با تلفات انسانی بسیار سنگین رقم خورد. از همان روز، ماهیت شعارها و مطالبات جامعه دچار دگرگونی بنیادین شد؛ اگر تا پیش از کشتار ۱۷ شهریور شعارها غالباً ماهیتی صنفی، سندیکایی و مطالباتی در جهت بهبود اوضاع معیشتی داشت، پس از آن به شعار قاطع «سرنگونی رژیم پهلوی» بدل شد و پس از آن تاریخ، روزبه‌روز بر ابعاد حضور توده‌های مردم در صحنه تظاهرات افزوده شد.
تظاهرات ابعادی چندصدهزار نفری یافت و اعتصابات فراگیر، رمق و نفس حکومت را برید. بازارهای سراسر ایران به تعطیلی کشیده شد و چرخه حیات اقتصادی، تولیدی و حتی سازوکار اداری—به‌ویژه در شاهرگ حیاتی استخراج و صادرات نفت—به‌کلی فلج شد. با چنین پیکار و پایداری همه‌جانبه‌ای بود که در کمتر از یک سال، انقلاب ۵۷ خلق‌های ایران پیروز شد. داده‌های آماری نشان می‌دهند که بیش از ده درصد (۱۰٪) کل جمعیت ایران شخصاً و مستقیماً در این خیزش حضور میدانی داشتند؛ در حالی که در رخداد عظیمی چون انقلاب فرانسه کمتر از دو درصد (۲٪) و در تحولات و فروپاشی شوروی کمتر از یک درصد (۱٪) جامعه در میدان حضور عینی یافتند.
حال پرسش محوری و حیاتی پیش روی ما این است: اگر نزدیک به نیم قرن پیش، مردم ایران با تکیه بر مؤلفه‌ها و دلایل یادشده دست به انقلابی کم‌نظیر زدند و در مدتی کمتر از یک سال به پیروزی دست یافتند، چرا نباید امروز مردم این سرزمین ویران‌شده به دست جمهوری اسلامی، این حماسه تاریخی را برای احقاق کرامت انسانی و دستیابی به زیستی شایسته تکرار کنند؟ به‌ویژه آنکه رژیم کنونی ولایت فقیه به‌مراتب از استبداد پهلوی خون‌آشام‌تر، تمامیت‌خواه‌تر و چپاولگرتر است:
• اگر آن روزگار به سبب انباشت دلارهای نفتی و سوءمدیریت ساختاری، اقتصاد ایران گرفتار تورم شد و گسل‌های طبقاتی دهان باز کرد، امروز این فاجعه صدها برابر عمیق‌تر و گسترده‌تر است؛ امروز بیش از نیمی از جامعه ایران در زیر خط فقر مطلق دست‌وپا می‌زنند، فساد سیستماتیک و غارت اموال عمومی در تمام ارکان و جزئیات حکمرانی ریشه دوانده، ارزش پول ملی در سراشیب سقوط قرار گرفته و انباشت این بحران‌ها نه‌تنها راه نفس رژیم، بلکه موجودیت و زیست‌بوم ایران را تا لبه پرتگاه نابودی پیش برده است؛ از این رو، شرایط عینی برای برپایی خیزش سراسری و انقلاب هرگز تا این پایه مهیا نبوده است.
• اگر در آن دوران، هواداران اندیشه تلفیق دین و سیاست (حاکمیت روحانیت) برای جامعه ناشناخته بودند، امروز مردم ماهیت واقعی این جریان را تا عمق استخوان شناخته‌اند و کارنامه عملی حکومت اسلامی را با تمام ابعاد فاجعه‌بارش در زندگی روزمره تجربه کرده‌اند.
• اگر در دوران پهلوی مجالی برای نفس کشیدن احزاب نمانده بود و زیر سرکوب سیستماتیک ساواک تمام روزنه‌های سیاسی مسدود شده بود، در عصر حاضر ظرفیت سیاسی و بلوغ عظیم مدنی در سراسر ایران موج می‌زند؛ به‌ویژه در کوردستان که در پرتو حضور احزاب دیرپا، ریشه‌دار و باسابقه، جنبشی پویا و استوار در میدان حاضر است که می‌تواند برای توده‌های مردم در سراسر جغرافیای ایران به‌مثابه الگویی پیشرو، الهام‌بخش و راهنما در اتخاذ شیوه‌های نوین مبارزه و مقاومت عمل کند.
• اگر در رژیم پهلوی چنین وانمود می‌شد که ارتش ایران مقتدر، مدرن و شکست‌ناپذیر است و حتی لقب گزاف «ژاندارم منطقه» را بر آن نهاده بودند، همگان دیدند که آن ارتش پرطمطراق در مصاف با اراده و عزم راسخ خلق‌های ایران چگونه مستأصل، سردرگم و دست‌بسته ماند و در نهایت سر تسلیم فرود آورد. بی‌تردید ماشین سرکوب حداکثر می‌تواند تحقق دگرگونی بنیادین را اندکی به تأخیر بیندازد، اما پیروز نهایی میدان همواره اراده توده‌ها و پیشگامان انقلاب خواهد بود.
• اگر در آن سال‌ها ابزارهای اطلاع‌رسانی و سازماندهی علیه استبداد پهلوی تنها به مباحثات محدود دانشجویی، همفکری طلاب در حسینیه‌ها و مساجد، محافل کوچک زیرزمینی و دست‌به‌دست شدن اعلامیه‌ها و نوارهای کاست خلاصه می‌شد، امروزه با انفجار ابزارهای ارتباط‌جمعی و تسلط بلامنازع شبکه‌های اجتماعی روبه‌رو هستیم که دستگاه‌های امنیتی و نهادهای سایبری رژیم هرگز قادر به مهار و انسداد پایدار آن نیستند؛ واقعیتی که فضا را برای سازماندهی و اتحاد بسیار مهیاتر ساخته است.
• اگر در آن مقطع صرفاً یک موضع‌گیری انتخاباتی از سوی جیمی کارتر پایه‌های کاخ شیشه‌ای شاه را به لرزه درمی‌آورد، امروزه مفهوم دفاع از حقوق بشر جهانی‌تر، فراگیرتر و الزام‌آورتر شده و به گفتمان و دغدغه روزمره تمامی محافل سیاسی، حقوقی و آزادی‌خواه در سطح بین‌المللی بدل شده است.
• اگر مشروعیت بین‌المللی رژیم پهلوی در جهان خارج چندان دستخوش تردید جدی نبود، همگان می‌دانند که رژیم جمهوری اسلامی فاقد هرگونه مشروعیت سیاسی و حقوقی است و در جهان به‌عنوان سرچشمه و مسبب اصلی تنش‌ها، جنگ‌افروزی‌ها و بی‌ثباتی‌ها در خاورمیانه و نظم بین‌الملل شناخته می‌شود.
• و از همه این مؤلفه‌ها مهم‌تر و سرنوشت‌سازتر؛ اگر در سال‌های ۵۶ و ۵۷ جامعه ایران با شعار سرنگونی رژیم پهلوی به‌خوبی می‌دانست چه نظمی را نمی‌خواهد، اما تصویر شفافی از نظام جایگزین در ذهن نداشت (یا دست‌کم آرمان‌های ایجابی خود را به روشنی فریاد نمی‌زد)، امروز جامعه هم قاطعانه می‌داند چه چیزی را نمی‌خواهد و نفی می‌کند (تمامیت رژیم جمهوری اسلامی)، و هم با صراحت و آگاهی کامل می‌داند در پی دستیابی به چه نظامی است: استقرار دموکراسی، عدالت، آزادی و برابری حقوقی برای تمامی هویت‌ها، آحاد جامعه و ملت‌های ایران.
هنگامی که این دو الگوی استبداد و جنایت (پهلوی و ولایت فقیه) را در دو مقطع زمانی متفاوت در ترازوی بازخوانی تاریخی می‌گذاریم—رژیمی که نزدیک به نیم قرن پیش در برابر اراده و بیداری خلق‌های ایران زانو زد و بساط حکمرانی‌اش برچیده شد—بی‌گمان هیچ قدرتی نمی‌تواند مانع از آن شود که این‌بار انقلاب به انحراف کشیده شده بهمن ۵۷، ققنوس‌وار از خاکستر خویش بال بگشاید؛ و با سرنگونی قطعی و تمام‌عیار جمهوری اسلامی و تحقق آرمان‌های عادلانه و حقوق برحق تمامی تنوعات هویتی و ملت‌های ایران، در واپسین ایستگاه تاریخی خود آرام گیرد.
