دکتر حسیم میرزایی
من هنگامی که از احتمال وقوع جنگ جهانی سوم سخن می‌گویم، منظورم صرفاً پیش‌بینی یک جنگ دیگر میان چند قدرت بزرگ نیست. بحث من عمیق‌تر از این است. من مسئله را از زاویه‌ای تاریخی و ساختاری نگاه می‌کنم: آیا نظم موجود جهانی دیگر قادر به پاسخگویی به واقعیت‌های جدید قدرت، اقتصاد، فناوری و ژئوپلیتیک است یا جهان در حال عبور از یک نظم تاریخی به نظم دیگری است؟
این پرسش به‌نظر من پرسش اصلی زمانه ماست.
هرگاه در تاریخ از «نظم نوین جهانی» سخن گفته شده، در واقع سخن از تغییر در توزیع قدرت، قواعد بازی، نهادهای بین‌المللی، ائتلاف‌ها و هنجارهایی بوده که روابط میان دولت‌ها را تنظیم می‌کنند. نظم جهانی چیزی فراتر از چند سازمان بین‌المللی است؛ پشت هر نظم، یک توزیع قدرت وجود دارد و پشت هر توزیع قدرت، مجموعه‌ای از دولت‌ها و نیروهایی قرار دارند که از آن دفاع می‌کنند. به همین دلیل، تغییر نظم جهانی معمولاً فرآیندی آرام و بی‌هزینه نیست.
از وین تا ورسای؛ نخستین نظم مدرن
پس از شکست ناپلئون، قدرت‌های بزرگ اروپا در کنگره وین در سال ۱۸۱۵ تلاش کردند ساختاری برای جلوگیری از بازگشت جنگ‌های فراگیر اروپایی ایجاد کنند. یکی از پایه‌های آن نظم، موازنه قدرت بود؛ یعنی هیچ قدرتی نباید آن‌قدر قدرتمند شود که بتواند بر دیگران مسلط شود. اسناد دیپلماتیک آن دوره نیز صراحتاً از حفظ «balance of power» سخن می‌گویند. اما این نظم در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم زیر فشار رقابت‌های جدید قرار گرفت. ظهور آلمان متحد، رقابت استعماری، مسابقه تسلیحاتی، ملی‌گرایی، بحران‌های بالکان و شکل‌گیری ائتلاف‌های رقیب، موازنه اروپایی را شکننده کرد؛ و سرانجام در سال ۱۹۱۴، آنچه برای دهه‌ها انباشته شده بود منفجر شد.
جنگ جهانی اول فقط جنگی میان چند کشور نبود، انفجار نظم اروپایی قرن نوزدهم بود. پس از جنگ، امپراتوری‌های آلمان، اتریش-مجارستان، عثمانی و روسیه تزاری فروپاشیدند و نقشه سیاسی جهان تغییر کرد. اما مسئله اینجا بود: نظم قدیم فروریخته بود، ولی نظم جدید هنوز استحکام لازم را پیدا نکرده بود. جامعه ملل ایجاد شد، مرزهای جدید ترسیم شدند و تلاش شد سازوکارهایی برای جلوگیری از جنگ بعدی ایجاد شود. اما نظام ورسای نتوانست تمام تناقض‌های قدرتی و امنیتی اروپا را حل کند؛ و همین شکاف میان «نظم موجود» و «واقعیت قدرت»، یکی از زمینه‌های مهم بحران بعدی شد.
جنگ جهانی دوم؛ تولد یک معماری جدید
جنگ جهانی دوم بار دیگر بخش بزرگی از ساختار بین‌المللی را درهم کوبید. اما این بار، نتیجه فقط تغییر مرزها نبود؛ از دل ویرانه‌های جنگ، معماری بین‌المللی تازه‌ای شکل گرفت: سازمان ملل متحد، صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی، نظام تجاری جدید و در ادامه ساختارهای امنیتی غرب. پس از جنگ جهانی دوم، نظم بین‌المللی لیبرال در غرب شکل گرفت و در دوران جنگ سرد در قالب نهادها و اتحادهای مختلف تثبیت شد. این نظم بر حقوق بین‌الملل، نهادهای چندجانبه، اقتصاد باز و در نهایت قدرت اقتصادی و نظامی ایالات متحده تکیه داشت.
بنابراین اگر بخواهیم از «دو جنگ جهانی و نظم‌های پس از آن‌ها» سخن بگوییم، باید دقیق باشیم. جنگ‌ها به‌تنهایی نظم جدید را ایجاد نکردند، بلکه فروپاشی نظم قبلی، تغییر توزیع قدرت و سپس مذاکرات و نهادسازی پس از جنگ، نظم جدید را به وجود آورد. این تفاوت بسیار مهم است.
اما جنگ سرد چه بود؟
پس از ۱۹۴۵، جهان وارد مرحله‌ای شد که شاید از بسیاری جهات از خود جنگ جهانی پیچیده‌تر بود. یک طرف، نظم لیبرال تحت رهبری ایالات متحده قرار داشت؛ طرف دیگر، نظم کمونیستی تحت رهبری اتحاد شوروی. این دو نظم نه‌تنها دو ائتلاف نظامی، بلکه دو برداشت متفاوت از اقتصاد، دولت، جامعه و سازمان‌دهی قدرت جهانی بودند. جنگ سرد، در واقع رقابت دو نظم جهانی بود. اما نکته مهم اینجاست: این رقابت به جنگ جهانی مستقیم میان آمریکا و شوروی تبدیل نشد. قدرت هسته‌ای، بازدارندگی و هزینه فاجعه‌بار جنگ مستقیم باعث شد رقابت آن‌ها عمدتاً از طریق اتحادها، جنگ‌های نیابتی، فشار اقتصادی، رقابت تکنولوژیک و جنگ ایدئولوژیک دنبال شود؛ و سرانجام در سال ۱۹۹۱ اتحاد شوروی فروپاشید.
اما برخلاف تصور برخی تحلیل‌ها، جنگ جهانی سوم برای انتقال جهان از نظم دوقطبی به نظم آمریکایی لازم نیست. این نکته یک آزمون مهم برای نظریه من است: اگر تغییر بنیادین نظم همیشه مستلزم جنگ جهانی باشد، فروپاشی شوروی نمونه‌ای خلاف آن است. بنابراین باید نظریه را دقیق‌تر کرد: تغییر نظم جهانی الزاماً به جنگ جهانی نیاز ندارد؛ اما هرچه تضاد میان توزیع قدرت موجود و توزیع قدرت واقعی بیشتر شود، احتمال بحران‌های بزرگ، جنگ‌های منطقه‌ای، رقابت‌های نیابتی و برخوردهای مستقیم افزایش می‌یابد.
پایان جنگ سرد؛ پایان تاریخ یا آغاز یک دوره انتقالی؟
پس از ۱۹۹۱، ایالات متحده برای مدتی در موقعیتی قرار گرفت که بسیاری آن را جهان تک‌قطبی نامیدند. اقتصاد جهانی‌شده گسترش یافت، نهادهای بین‌المللی تقویت شدند و بسیاری از کشورهای اروپای شرقی وارد ساختارهای غربی شدند. در واقع پس از فروپاشی شوروی، بسیاری از کشورهای حوزه نفوذ سابق شوروی به سمت نهادهای تحت رهبری غرب حرکت کردند. اما تاریخ به پایان نرسید. چین رشد کرد، روسیه تلاش کرد جایگاه خود را دوباره تعریف کند، هند قدرت بیشتری پیدا کرد، قدرت اقتصادی و فناوری از انحصار غرب خارج شد، و به‌تدریج، جهان از یک ساختار تک‌قطبی به سمت توزیع چندمرکزی‌تر قدرت حرکت کرد.
برخی پژوهش‌های معاصر نیز دقیقاً بر همین تغییر تأکید می‌کنند: قدرت در حال توزیع مجدد میان چند مرکز است و نهادها و قواعدی که بر اساس توزیع قدرت قبلی ساخته شده‌اند، ناگزیر با فشار برای تغییر مواجه می‌شوند.
پس مسئله امروز چیست؟
مسئله امروز این نیست که یک کشور می‌خواهد جای کشور دیگری را بگیرد؛ مسئله بسیار بزرگ‌تر است. ما شاهد برخورد دو تصور از آینده جهان هستیم. یک تصور می‌خواهد بخش مهمی از ساختار موجود را حفظ کند؛ ساختاری که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت و پس از ۱۹۹۱ برای مدتی با برتری آمریکا گسترش یافت. تصور دیگر خواهان توزیع متفاوت قدرت و نقش بیشتر قدرت‌های غیرغربی در تعیین قواعد بین‌المللی است. این کشمکش الزاماً به معنای «خوب» یا «بد» بودن یکی از طرفین نیست؛ مسئله گذار قدرت است، و تاریخ نشان می‌دهد گذار قدرت‌ها یکی از خطرناک‌ترین مراحل روابط بین‌الملل است.
درد زایمان نظم جدید
اینجاست که استعاره «درد زایمان» اهمیت پیدا می‌کند. هر نظم تاریخی، هنگامی که دیگر با واقعیت توزیع قدرت سازگار نیست، با بحران مواجه می‌شود. اما یک مشکل اساسی وجود دارد: نظم قدیم معمولاً پیش از آنکه نظم جدید کاملاً آماده باشد، شروع به فرسایش می‌کند. این همان چیزی است که می‌توان آن را «دوره میان‌نظمی» نامید؛ دوره‌ای که نظم قبلی هنوز کاملاً نمرده، اما نظم جدید نیز هنوز متولد نشده است. در چنین شرایطی، قواعد قدیمی دیگر اقتدار سابق را ندارند، اما قواعد جدید نیز هنوز مشروعیت و قدرت کافی پیدا نکرده‌اند.
نتیجه چیست؟ ابهام، رقابت، بحران، جنگ‌های منطقه‌ای، جنگ‌های نیابتی، تحریم، جنگ تجاری، جنگ فناوری، رقابت بر سر انرژی و مسیرهای حمل‌ونقل، رقابت بر سر مناطق نفوذ، و در خطرناک‌ترین حالت، برخورد مستقیم قدرت‌های بزرگ. به همین دلیل است که برخی تحلیل‌گران معاصر از «پایان نظم جهانی» یا «جهان در بی‌نظمی» سخن می‌گویند. شورای روابط خارجی آمریکا نیز در سال‌های اخیر از فرسایش نظم پس از جنگ سرد، تغییر توزیع قدرت و ظهور رقابت قدرت‌های بزرگ بحث کرده است.
اما آیا این همان جنگ جهانی سوم است؟
اینجا باید میان بحران ساختاری و جنگ جهانی تفاوت گذاشت. اینکه نظم جهانی در حال تغییر است، به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که جنگ جهانی سوم حتماً رخ خواهد داد. حتی ممکن است قدرت‌های بزرگ بتوانند از طریق مذاکره، توافق‌های امنیتی، بازطراحی نهادهای بین‌المللی و ایجاد موازنه جدید، انتقال قدرت را بدون جنگ جهانی مدیریت کنند. اما اگر سازوکارهای مدیریت اختلاف از کار بیفتند، اگر رقابت قدرت‌های بزرگ با بحران‌های منطقه‌ای به هم متصل شود و اگر محاسبات اشتباه، حادثه یا تشدید زنجیره‌ای بحران‌ها رخ دهد، خطر درگیری بسیار گسترده‌تر خواهد شد.
بنابراین استدلال من درباره جنگ جهانی سوم، اگر بخواهد از سطح یک پیش‌بینی صرف فراتر برود باید این‌گونه صورت‌بندی شود: جنگ جهانی سوم نتیجه قطعی تغییر نظم جهانی نیست، بلکه یکی از سناریوهای فاجعه‌بار ممکن در فرآیند انتقال از یک نظم فرسوده به نظم جدید است؛ و شاید همین تفاوت، مهم‌ترین نکته بحث باشد.
جهان در آستانه یک تولد تاریخی؟
جهان امروز شبیه ساختمانی است که ساکنانش هنوز در آن زندگی می‌کنند، اما ستون‌هایش دیگر با نقشه اولیه ساخته نشده‌اند. قدرت اقتصادی تغییر کرده است، قدرت نظامی تغییر کرده است، فناوری تغییر کرده است، جمعیت و وزن اقتصادی کشورها تغییر کرده است، مفهوم امنیت تغییر کرده است. جنگ دیگر فقط تانک و هواپیما نیست؛ جنگ سایبری، اطلاعاتی، اقتصادی، تکنولوژیک و مالی نیز بخشی از رقابت قدرت‌هاست. اما نهادهای بین‌المللی بسیاری هنوز بر اساس جهانی ساخته شده‌اند که در آن توزیع قدرت بسیار متفاوت بود. این شکاف میان واقعیت قدرت و معماری نهادی جهان، یکی از مهم‌ترین مسائل قرن بیست‌ویکم است.
به همین دلیل، شاید پرسش اصلی این نباشد که: آیا جنگ جهانی سوم اتفاق خواهد افتاد؟ بلکه پرسش عمیق‌تر این باشد: آیا بشریت می‌تواند نظم جدید جهانی را بدون تکرار فاجعه‌های قرن بیستم به وجود آورد؟ اگر پاسخ مثبت باشد، ممکن است تاریخ این بار راهی متفاوت از ۱۹۱۴ و ۱۹۳۹ پیدا کند. اما اگر قدرت‌های بزرگ نتوانند برای توزیع جدید قدرت قواعد جدیدی بسازند، تاریخ ممکن است دوباره همان سؤال قدیمی را پیش روی بشر بگذارد. وقتی نظم قدیم دیگر توان اداره جهان را ندارد و نظم جدید هنوز متولد نشده است، چه چیزی میان این دو فاصله را پر خواهد کرد؟ در تاریخ، گاهی دیپلماسی این فاصله را پر کرده است، گاهی فروپاشی، گاهی انقلاب، و گاهی جنگ. و شاید بزرگ‌ترین مسئولیت نسل ما این باشد که اجازه ندهد درد زایمان نظم جدید دوباره به خونریزی جهانی تبدیل شود.
