هیوا بهرامی
در تاریخ مبارزات سیاسی کوردها، مذاکره با حکومت مرکزی همواره موضوعی مناقشه‌برانگیز بوده است. برخی آن را راهی برای دستیابی به حقوق ملی و پیشگیری از تحمیل جنگ می‌دانند و برخی دیگر، در شرایطی خاص، آن را عقب‌نشینی از دستاوردهای مبارزه تلقی می‌کنند. اما آیا صرف این واقعیت که دکتر عبدالرحمن قاسملو در سال‌های پس از انقلاب ایران با حکومت مرکزی مذاکره می‌کرد، می‌تواند توجیه‌گر توافق نیروهای کورد سوریه با دولت مرکزی سوریه باشد؟
پاسخ این است که شباهت در روش سیاسی، لزوما به معنای انطباق و همسانی شرایط، اهداف و نتایج نیست.
قاسملو برای چه چیزی مذاکره می‌کرد؟
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، دکتر عبدالرحمن قاسملو و حزب دموکرات کوردستان ایران تلاش کردند مسئله کوردستان را از راه گفت‌وگو حل کنند. خواسته اصلی آنان، خودمختاری کوردستان در چارچوب ایرانی دموکراتیک بود؛ حقوقی که در ساختار سیاسی جدید به رسمیت شناخته نشده بود و تضمینی برای آن وجود نداشت.
قاسملو می‌کوشید با زبانی دیپلماتیک و بدون کنار گذاشتن مطالبات ملی کوردها، حکومت مرکزی را به پذیرش راه‌حلی عادلانه و سیاسی متقاعد کند. مذاکره برای او ابزاری مشروع جهت استیفای حقوقی بود که ملت کورد در پی تحقق آن بود. با این حال، به دلیل خوی سرکوبگرانه حاکمیت جدید، اختلافات عمیق ادامه یافت و درگیری‌های مسلحانه گسترش پیدا کرد.
بنابراین، رویکرد دیپلماتیک قاسملو را نمی‌توان به‌هیچ‌وجه حمل بر سازشکاری کرد؛ بلکه برای ارزیابی دقیق کارنامه او باید پرسید چه هدفی را دنبال می‌کرد، در چه شرایطی مذاکره می‌کرد و چه بدیل‌ها و گزینه‌هایی در آن برهه پیش رویش بود.
روژاوا؛ موقعیتی متفاوت با پنجاه سال پیش
شرایط کوردهای سوریه در سال‌های پس از ۲۰۱۲ تفاوت‌های بنیادین با وضعیت کوردهای ایران پس از انقلاب داشت. نیروهای کورد سوریه و متحدانشان طی بیش از یک دهه، ساختاری خودگردان با نهادهای مدنی، اداری، سیاسی و نظامی ایجاد کردند. این ساختار، با وجود محدودیت‌ها و آسیب‌پذیری‌هایش، دستاوردی عینی و نهادینه‌شده بود که برای بنیان‌گذاری و حفظ آن هزینه‌های گزاف انسانی و سیاسی پرداخت شده بود.
در توافق ۱۰ مارس ۲۰۲۵ میان احمد الشرع و مظلوم عبدی، بر ادغام نهادهای مدنی و نظامی شمال و شرق سوریه در ساختار دولت مرکزی تأکید شد؛ اما متن اولیه توافق، فاقد هرگونه تضمین صریح و الزام‌آور حقوقی برای حفظ خودمختاری منطقه‌ای بود.
در نتیجه، مسئله صرفا گفت‌وگو با دمشق نبود، بلکه سرنوشت ساختاری به‌بارنشسته بود که طی سال‌ها شکل گرفته بود. پرسش اساسی این بود که چه اختیاراتی حفظ می‌شوند، چه اختیاراتی به دولت مرکزی منتقل می‌شوند و چه تضامین معتبری برای حقوق ملی و اداره محلی کوردها به دست می‌آید.
اینجاست که تفاوت ماهوی این دو تجربه اهمیت پیدا می‌کند: قاسملو برای شناسایی رسمی حقوقی مذاکره می‌کرد که هنوز تحقق نیافته بودند؛ در حالی که نیروهای کورد سوریه درباره سرنوشت یک ساختار خودگردان موجود و مستقر مذاکره می‌کردند.
مذاکره با تسلیم شدن تفاوت دارد
یکی از مغالطه‌های رایج در تحلیل سیاسی، هم‌ارز دانستن مذاکره با تسلیم است. مذاکره به‌خودی‌خود نه نشانه سازشکاری است و نه ضامن قطعی موفقیت؛ بلکه معنا و ارزش واقعی آن به اهداف، شرایط، خطوط قرمز و نتایجش بستگی دارد.
قاسملو قادر بود ضمن پیشبرد مذاکرات دیپلماتیک با حکومت مرکزی، همچنان قاطعانه بر مطالبه بنیادین خودمختاری کوردستان پافشاری ورزد. به همین ترتیب، صرف حضور نیروهای کورد سوریه پای میز گفت‌وگو با دمشق نیز به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تصمیم آنان درست یا نادرست بوده است.
اما اگر محور انتقاد از توافق روژاوا درباره واگذاری اختیارات، اضمحلال دستاوردهای خودگردانی یا نبود تضمین‌های روشن باشد، پاسخ دادن به این انتقادها با جمله «قاسملو هم مذاکره می‌کرد»، استدلالی به غایت سطحی و ناکافی است. چنین پاسخی اصل و ابزار مذاکره را با محتوای عینی یک توافق مشخص خلط می‌کند.
برای ارزیابی توافق روژاوا باید به‌دور از شبیه‌سازی‌های تاریخی بررسی کرد که چه چیزی حفظ شد، چه چیزی واگذار شد، چه تضمین‌های حقوقی و بین‌المللی به دست آمد و آیا اساسا گزینه‌های عملی دیگری در برابر جریان حاکم وجود داشت یا خیر.
تفاوت شرایط تاریخی را نمی‌توان نادیده گرفت
شرایط ژئوپلیتیک، منطقه‌ای و بین‌المللی در این دو دوره نیز اساسا متفاوت بود. کوردهای ایران پس از انقلاب در بستر شکل‌گیری و تحکیم جمهوری اسلامی و منازعه بر سر ماهیت نظام جدید فعالیت می‌کردند و متکی بر پتانسیل مشروع توده‌ای خویش بودند. در مقابل، نیروهای کورد سوریه در بستر پیچیده جنگ داخلی، هجوم وحشیانه داعش، مداخله متعارض قدرت‌های جهانی، فشار نظامی و تهدیدات مستمر ترکیه و وابستگی به حمایت و توازن قوای خارجی شکل گرفتند و قدرت خود را گسترش دادند.
این متغیرهای ساختاری مستقیما بر قدرت چانه‌زنی، هزینه مقاومت و امکان حفظ خودگردانی تأثیر می‌گذارند. بنابراین، نمی‌توان پاره‌ای از سخنان قاسملو را از زمینه تاریخی‌شان منتزع کرد و به‌عنوان دلیلی تام برای موجه جلوه دادن تصمیم‌های سیاسی امروز به کار برد.
البته تفاوت شرایط به این معنا نیست که تجربه قاسملو فاقد آموزه برای امروز است؛ برعکس، تجربه او می‌تواند حاوی درس‌هایی تاریخی درباره اهمیت دیپلماسی واقع‌گرایانه، ضرورت حفظ مطالبات ملی و به‌ویژه دشواری تبدیل وعده‌های شفاهی به تضمین‌های حقوقی پایدار باشد. اما تاریخ باید سرچشمه‌ای برای تحلیل باشد، نه نسخه‌ای منجمد برای تکرار.
شباهت در روش، برابری در نتیجه نیست
تلاش دکتر عبدالرحمن قاسملو برای مذاکره با حکومت مرکزی را باید در چارچوب باور عمیق او به راهکار مسالمت‌آمیز و پایبندی به خودمختاری کوردستان فهمید. اما این تجربه تاریخی هرگز نمی‌تواند دستاویزی برای داوری شتاب‌زده درباره توافق نیروهای کورد سوریه با دمشق باشد.
تفاوت میان مذاکره برای استیفای حقوق تحقق‌نیافته و مذاکره درباره سرنوشت دستاوردهای یک ساختار ده‌ساله خودگردان، تفاوتی ماهوی و استراتژیک است که چشم‌پوشی از آن، تحلیل سیاسی را مخدوش می‌سازد.
این نقد به معنای آن نیست که تصمیم نیروهای کورد سوریه لزوما نادرست بوده یا ادامه مقاومت حتما گزینه بهتری می‌بود؛ چراکه چنین داوری مسئولانه‌ای نیازمند بررسی دقیق شرایط میدانی، توازن قوا، تنگناهای ژئوپلیتیک و پیامدهای هر تصمیم است.
اما استناد به نام و منش قاسملو، بدون مداقه در تفاوت‌های تاریخی و محتوای توافق‌ها، استدلالی ناروا برای مصادره به مطلوب تاریخ و خاموش کردن انتقادهای دلسوزانه امروز است.
پرسش اصلی این نیست که «آیا قاسملو هم مذاکره می‌کرد؟» بلکه این است: هر مذاکره در چه مختصات تاریخی انجام شد، چه هدفی داشت، چه دستاوردهایی را حفظ کرد یا از دست داد و تا چه اندازه توانست حقوق واقعی مردم کورد را تضمین کند؟
تاریخ زمانی رهگشای امروز ماست که آن را در تمام پویایی و پیچیدگی‌هایش بفهمیم، نه اینکه چند عبارت از آن جدا کنیم و برای توجیه تصمیمی در زمان و مکانی کاملا متفاوت به کار ببریم.
