غالب حبیبی

نقطه آغاز طرح مباحث سیاسی، به‌ویژه در چارچوب آینده‌ی حاکمیت و ساختار دولت در ایران، حول مفهوم و ایده‌ی «ملت» شکل می‌گیرد. به‌عبارتی، حدود و تعلقات این پدیده‌ی نوین باید به‌گونه‌ای ترسیم شود تا تعیین سرنوشت ملت‌ها، امری ارادی و برآمده از خواست خود آنان باشد. با این حال، هدف این مقاله نه پرداختن صرف به مفهوم تئوریک ملت، بلکه تبیین و ارزیابی نظرگاه صاحب‌نظران و، به‌طور دقیق‌تر، مجموعه‌ی جریان‌های سیاسی متعلق به ملل ساکن در ایران ــ با تأکید بر حزب دموکرات کوردستان ایران ــ است؛ تا روشن سازد که درک و خوانش آنان از مفاهیم «ملی» و «ملی‌گرایی» در تعارض با گروه‌ها و طیف‌های مرکزنشین چگونه پدیدار می‌شود.

اشاره

از زمانی که احتمال سرنگونی جمهوری اسلامی و شکل‌گیری نظم نوین سیاسی در ایران بیش از هر زمان دیگری به واقعیت نزدیک‌تر شده است، رادیکالیزه‌شدن نظریات سیاسی خود را در دوگانگی‌ای نمایان می‌سازد که می‌توان آن را معضل آشنای «دولت ــ ملت» تلقی نمود. این دوگانه‌انگاری، هم ذاتی دولت مدرن و هم برآمده از تاریخ سیاسی ایران در چندین دهه‌ی گذشته است. دفترچه‌ها، سندها، نامه‌های سرگشاده، شوراها و... جملگی، علی‌رغم تلنگر واقعیت کنونی ایران و اذعان به ناکارآمدی نظام‌های گذشته، کماکان از «نظامی ملی!» سخن به میان می‌آورند که گویی نه از تاک نشان است و نه از تاک‌نشان.

این‌گونه گروه‌ها و جریان‌ها، به‌زعم خود، بازآرایی نظم سیاسی جدید را با محرز و مسلم انگاشتن اصل «یک ملت ــ یک دولت» توجیه کرده و زیر لوای ثبات و اجتناب از هرج‌ومرج، تداوم نظم کنونی را پی می‌گیرند. دفترچه‌ی اضطرار رضا پهلوی از «اصل تداوم قوانین»، «برنامه‌ریزی حاکمیتی» و «نقشه‌ی راه نهادی» می‌گوید. آن‌سوتر، گفتمان نوگرایی ابراهیم روشندل، ضمن اشاره به «چندپارگی مرکز قدرت»، «کیفیت آمادگی پیش از لحظه‌ی فروپاشی» را تعیین‌کننده‌ی سرنوشت یک ملت قلمداد می‌کند. سازمان‌ جبهه ملی ایران در خارج از کشور، در پیشگفتار خود، عنوان «بزرگ و تاریخی» را برای ملت ایران و خدشه‌ناپذیری «تمامیت ارضی ایران» به‌کار برده و در نامه‌ای سرگشاده، مفهوم ناروشن «مردم کرد ایران و انحصار نیروی مسلح» را پیش می‌کشد. برخی جریان‌ها نیز با منشی لیبرال‌گونه، حق و حقوق ملل ساکن ایران را با واژگانی همچون «حق تعیین سرنوشت جامعه‌ی متکثر»، «مشارکت مؤثر و نمایندگی عادلانه‌ی تمامی جوامع» و «حقوق اقلیت‌ها و مردمان بومی» به محاق برده‌اند.

این‌گونه سیاست‌ورزی و سیاست‌گذاری از سوی گروه‌هایی تولید و اشاعه می‌گردد که ملت ایران را پیش‌فرض فرضیه‌های خویش قرار داده‌اند و گروه‌ها و جریان‌های مقابل را با این استاندارد محک زده و آنان را در قالب‌های «قومی و قوم‌گرا» یا «محلی و بومی» دسته‌بندی می‌کنند.

ایرانیت

برخلاف بسیاری از واژگان فارسی که ریشه‌ی معرب دارند، اصطلاح «ملی» هیچ‌گونه سنخیتی با مفهوم National نداشته و ساخته‌وپرداخته‌ی دستور زبان فارسی است؛ آن‌چنان‌که صفات بارشده‌ای نظیر بانک ملی، کفش ملی، اینترنت ملی، سرود ملی و... نامفهوم می‌نمایند. باری، پیش‌تر عنوان گردید که کلمات ملت و ملی مفاهیم نوین هستند و در کمتر از دو قرن اخیر وارد ترمینولوژی سیاسی ایرانیان شده‌اند؛ اما سخن و موضوع اصلی بر سر روال و منوال شکل‌گیری دولت در ایران است تا بتوان، علاوه بر سازگاری با عرف دنیای مدرن، ملی‌گرایی منطبق با واقعیت سیاسی و تاریخی ایران را به منصه‌ی ظهور رساند.

اینکه جریان‌های موسوم به مرکزگرا ــ نه لزوما فارس‌ها ــ درصدد القای این ذهنیت هستند که ملی‌گرایی یعنی صفات و تعلقاتی که از مرکز معطوف به پیرامون است، نادرست است. دلیل آن این است که ملت ایران قدمت چندانی ندارد و ایران از پنج ملت اصلی شامل ترک‌ها، کوردها، بلوچ‌ها، عرب‌ها و فارس‌ها تشکیل شده است که زبان، فرهنگ، تاریخ و، از آن مهم‌تر، جغرافیای مختص به خود را دارند. پس، آنچه تحت عنوان ملی‌گرایی از سوی هویت‌پردازان تبلیغ می‌گردد، تنها و تنها المان‌های ملی‌گرایی جامعه‌ای خاص است که به نام ملل دیگر و به کام این ملت خاص ترویج می‌شود. حتی اگر هم از منظر آزمون و خطا به قضیه‌ی اینتگراسیون (بخوانید آسیمیلاسیون) بنگریم، متوجه می‌شویم که در این سال‌های متمادی، علی‌رغم برنامه‌ها و پروژه‌های کلان و مهندسی‌شده‌ی دولت‌ها تحت لوای سازندگی، اصلاحات، اعتدال و...، این دولت‌ها موفق به ارائه‌ی مدل مورد حمایت اکثریت مردم نشده و هر بار با شکست مواجه شده‌اند.

ایرانیان ملی‌گرا

الگوی مدنظر ملت‌های ساکن جغرافیای ایران ــ که با مختصات و مشخصات سیاسی هر یک از آن‌ها همخوانی و انطباق دارد ــ بر تجمیع المان‌های این واحدها در مرکز و شکل‌گیری دولت ایران استوار است. تفاوت بنیادین این الگو با رویکرد جریان‌های مرکزگرا در این است که مرکز، تنها زمانی موجودیت پیدا می‌کند که این واحدها در کنار یکدیگر قرار گیرند و دولتی به‌نام ایران را پدید آورند. یعنی ایران نه از مرکز، بلکه برعکس، از دل همه‌ی مناطق ملی و جغرافیایی ایران ساخته می‌شود و قوام می‌یابد.

چنین برداشتی حتی از منظر تاریخی و فرایند شکل‌گیری دولت مدرن پهلوی نیز بر فکت‌های انکارناپذیری متکی است. در تاریخ سیاسی ایران، پیشینه‌ی تکاپوی این واحدها برای دستیابی به نظم مدرن سیاسی، بسیار کهن‌تر از تاریخ واحد نوبنیاد «ایران» برای برپایی نظم نوین سیاسی است. کوردها حداقل یک دهه قبل از تشکیل واحدی به نام ایران، در جنبش اسماعیل‌خان سمکو خواستار نوعی استقلال شدند. اعراب خوزستان در دوره‌ی شیخ مزعل و شیخ خزعل دارای گرایش‌های سیاسی نیرومندی برای خودمختاری بودند. بعد از جنگ جهانی اول، شیخ محمد خیابانی، در اعتراض به سلطه‌ی بیگانگان، به‌ویژه انگلیس، و برای اعاده‌ی حیثیت، خیزشی را رهبری نمود که حتی نام آذربایجان را به «آزادیستان» تغییر داد. بلوچستان نیز، همچون دیگر مناطق پیرامونی ایران، دهه‌هاست برای حفظ تمایز و مقاومت در برابر یکسان‌سازی مرکزگرایانه، مطالبات جدی ملی‌گرایانه داشته و خوانین محلی از پیشگامان این‌گونه رویکرد بوده‌اند.

برداشت امروزین

اکنون نیز مجموعه‌ی ملت‌های ایران، با عبور از خوانش‌هایی نظیر آنچه پیش‌تر بدان اشاره شد، خواستار تغییری بنیادین در نظم سیاسی کشور هستند. در این باره می‌توان به مصاحبه‌های دبیرکل حزب دموکرات استناد کرد. وی شیوه‌ی اداره‌ی کشور در هر دو رژیم شاهنشاهی و جمهوری اسلامی را «دارای شباهت‌های فراوانی» می‌داند که به بازتولید مرکزگرایی منتهی گشته است. مصطفی هجری همچنین با به‌کارگیری تعبیر «هم‌وطنان فارس»، بر تمایل به گفت‌وگو و ایجاد زمینه‌های همکاری گسترده جهت برپایی حکومتی دموکراتیک در تهران و توزیع قدرت و اختیارات میان «همه‌ی مناطق ملی» تأکید می‌ورزد.

ایشان همچنین در پیامی به مناسبت سالروز تأسیس حزب متبوعش اعلام کرد که مدل سیاسی جایگزین، فدرالیسم ملی ــ جغرافیایی است و باید مسئله‌ی مهم ملی و «حاکمیت مشترک همه‌ی ملت‌ها» تضمین گردد. موضع‌گیری‌های این‌چنینی از سوی کوردها و دیگر ملل ساکن ایران، نشانه‌ی رویکردی است که در آن ملی‌گرایان مناطق جغرافیایی تلاش دارند، ضمن حفظ و تقویت هویت خویش، هویت جدیدتر و فراگیرتری تحت عنوان ملت ایران بنا نهند؛ الگویی که نمونه‌های آن در سوئیس و بلژیک و حتی آمریکا وجود دارد، اما به‌هرحال ایرانیان هم باید نوع مختص به خود را ارائه نمایند.

آینده‌ی ملی‌گرایی

همان‌طور که اشاره گردید، وضعیت سیاسی ایران طی بیش از یک قرن اخیر، علی‌رغم جنبش مشروطه، کودتای دوره‌ی مصدق و انقلاب‌های سفید و ٥٧، پیوسته رو به وخامت و بی‌ثباتی بوده است. این روند در دهه‌های اخیر تشدید شده و به دیگر حوزه‌های غیرسیاسی نیز سرایت کرده است. راهکار برون‌رفت از این شرایط، با وجود ابربحران‌های اقتصادی و معیشتی، شاید کمترین پیوندی با مفهوم توسعه ــ آن‌هم توسعه‌ی تحمیلی دولت ــ داشته باشد.

اینکه جریان‌های سیاسی موسوم به مرکزگرا در کلیت خود چنین رویکردی را اتخاذ می‌کنند، ناشی از فهم و درک آنان از انگاره‌ی ملت ایران به‌عنوان پیش‌فرض و اقدام به تشخیص و تعیین منسوبات و متعلقات این ملت (به‌اصطلاح ملی‌گرایی) است. نکته‌ی مهم دیگری که نباید از یاد برد، چاشنی تبعیض، حذف و افراطی‌گری این‌گونه سیاست‌ورزی‌هاست که تحت عنوان پاسداشت ملت بزرگ و تاریخی ایران طرح و گفتمان‌سازی می‌شود.

بر همه مبرهن است که اگر تاکنون در نزد نیروهای مرکزگرا مفهوم ملی‌گرایی در کانون مباحث و سیاست‌گذاری‌هایشان قرار دارد، نه نشان از انسجام و استحکام نظم کنونی دولت ملی در ایران، بلکه گویای این نکته‌ی نهفته است که صیرورت ملی‌گرایی از مسیر اجماع و هم‌گرایی مناطق ملی این کشور تحقق می‌پذیرد. احساس تعلق و پیروی از دولت در میان ملت‌ها زمانی ساخته‌وپرداخته می‌شود که میل به ملی‌بودن، برخاسته از هویت، تجربه، نماد و ارزش‌های آنان باشد.

حرف آخر

فارغ از اینکه ملی‌گرایی را معادل ناسیونالیسم (چه خوانش انگلیسی و چه خوانش فرانسوی) قرار دهیم یا نه، ملی‌گرایی ایرانی هیچ‌گاه طی دهه‌های گذشته به آن انسجام و یکپارچگی‌ای که باورمندانش مدعی هستند، دست نیافت. کلی‌گویی درباره‌ی شاخص‌های سکولار بودن، تعهد به اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر و میثاق‌های سازمان ملل و امثالهم که برای آینده‌ی نظام حاکمیتی ایران در نظر گرفته می‌شوند، چنانچه با حل مسئله‌ی مهم ملی ملت‌های ساکن ایران همراه نگردد، پایه‌ای محکم، باثبات و بلندمدت برای نظم مورد اشاره نخواهد بود.

گردهمایی ایرانیان باید با همراهی و حضور این واحدهای ملی در مناطق اتنیکی صورت گیرد تا بتوانند بر سر مبانی اساسی و ساختاری حاکمیت سیاسی ایران به توافق رسیده و راه را برای برپایی یک دموکراسی توافقی، پایدار و پویا هموار کنند. این‌گونه رویکردها، هم بازآرایی سنت سیاسی ممالک محروسه‌ی ایران و هم ورود به دنیای مدرن سیاسی را امکان‌پذیر می‌سازد.