روژهات موکری

امروز در جغرافیای ایران با یکی از عجیب‌ترین صحنه‌های سیاسی روبه‌رو هستیم؛ جمهوری اسلامی که در فضای مجازی بارها سقوط کرده، اما در جهان واقعی همچنان بر سر کار است. مردم هر شب انقلاب می‌کنند، حکومت تشکیل می‌دهند، قانون اساسی می‌نویسند و برای فردای پس از جمهوری اسلامی نقشه می‌کشند و در همین فضای مجازی، هرکس ایران مطلوب خودش را ساخته است: یکی ایران جمهوری می‌خواهد، دیگری ایران فدرال، یکی از ایران جدا شده، یکی پادشاهی، دیگری ایران متمرکز، یکی سکولار و دیگری دینی. عجیب‌تر آنکه هر جریان گمان می‌کند رقیب خود را شکست داده و آینده ایران را در دست گرفته است. در توییتر، اینستاگرام، تلگرام و دیگر شبکه‌های مجازی، گاهی چنان از فردای آزادی سخن گفته می‌شود که گویی فاصله ما با آن، چند ساعت بیشتر نیست. اما صبح که می‌شود، واقعیت با تمام سنگینی‌اش بازمی‌گردد: جمهوری اسلامی هنوز سر جای خود ایستاده است؛ حکومتی که همچنان سکان قدرت، ابزار سرکوب و کنترل ساختارهای سیاسی را در اختیار دارد.

مانوئل کاستلز در کتاب «شبکه‌های خشم و امید»، مفهوم جنبش اجتماعی شبکه‌ای را این‌گونه مطرح می‌کند. این جنبش‌ها در فضایی شکل می‌گیرند که او آن را «فضای جریان‌ها» می‌نامد: فضایی که در آن ارتباطات اینترنتی و شبکه‌های بی‌سیم، امکان شکل‌گیری مشارکت اجتماعی و سازمان‌یافتگی سیاسی را فراهم می‌کنند. اما کاستلز تأکید می‌کند که جنبش‌ها باید از فضای جریان‌ها به فضای مکان‌ها، یعنی خیابان و جهان واقعی منتقل شوند تا بتوانند قدرت واقعی بسازند. او جنبش‌ها را در سه مرحله تحلیل می‌کند: شبکه‌بندی ذهن‌ها، تولید معنا، و به چالش کشیدن قدرت. اگر جنبش در مرحله اول متوقف بماند، به یک همدلی اجتماعی مجازی تبدیل می‌شود، نه یک نیروی سیاسی و مبارزه واقعی.

از طرفی دیگر، جمهوری اسلامی به‌خوبی می‌داند که نمی‌تواند جلوی تمام خشم مردم را بگیرد، و لازم است خشم، در جایی تخلیه شود که نتواند به قدرت واقعی تبدیل شود. بگذارید انقلاب کنند؛ اعتراض کنند و خشم را تخلیه کنند، اما در همین صفحه موبایل و دنیای مجازی! یک مکانیسم روانی-اجتماعی که می‌توان آن را «چرخه تخلیه روزانه خشم» نامید.

میلیون‌ها انسان در ایران هر روز در جهان واقعی و زندگی روزمره با سختی‌ها، بی‌عدالتی‌ها و ناتوانی‌ها روبه‌رو می‌شوند، اما در همان جهان واقعی حرفی نمی‌زنند، سکوت می‌کنند و حتی گاهی لبخند می‌زنند؛ اما شب که می‌شود، وارد فضای مجازی می‌شوند، خشم انباشته را تخلیه می‌کنند، فریاد می‌زنند، برای حکومت شعار می‌نویسند، حکومت را سرنگون می‌کنند و احساس آرامش موقت می‌کنند؛ صبح روز بعد، دوباره همان چرخه از سر گرفته می‌شود و خشم هرگز به انرژی پایدار تبدیل نمی‌شود، بلکه مصرف می‌شود. این همان سوپاپ اطمینان دیجیتال برای حکومت‌های مستبد است؛ حکومت نیازی ندارد جلوی خشم را بگیرد، فقط کافی است اجازه دهد در جایی تخلیه شود که به قدرت واقعی تبدیل نشود؛ درست مثل دیگی که بخارش از یک دریچه کوچک خارج می‌شود تا نترکد.

تصور کنید میلیون‌ها انسان ناراضی هستند. اگر این میلیون‌ها انسان در جهان واقعی به سازمان‌یافتگی اجتماعی، تشکل، همکاری، اعتماد، بسیج اجتماعی و مشارکت سیاسی تبدیل شوند، کار هر حکومتی تقریباً تمام است. اما اگر همان میلیون‌ها انسان هر شب وارد تلفن همراه خود شوند، چند ساعت فریاد بزنند، حکومت را سرنگون کنند، با یکدیگر دعوا کنند، هشتگ بسازند، چند نفر را قهرمان و چند نفر را خائن اعلام کنند و بعد گوشی را کنار بگذارند و به زندگی روزمره برگردند، چه اتفاقی افتاده است؟

فضای مجازی می‌تواند محل اطلاع‌رسانی، ارتباط و مشارکت اجتماعی باشد، اما وقتی فعالیت سیاسی در آن محصور شود، می‌تواند به جای آنکه پلی برای رسیدن به جهان واقعی باشد، خود جایگزین جهان واقعی شود.

آن‌وقت انسان تصور می‌کند کاری کرده، چون کامنتی نوشته یا توییتی زده است.

تصور می‌کند مبارزه کرده، چون پستی منتشر کرده یا نهایتاً در کلاب‌هاوس حرفی مخالف حکومت زده است.

تصور می‌کند پیروز شده، چون هزار نفر با او موافق بوده‌اند؛ و این خطرناک‌ترین بخش ماجرا است.

انسانی که احساس کند فعالیت سیاسی انجام داده، در حالی که هیچ قدرت واقعی تولید نکرده، ممکن است دیگر آن فشار درونی برای عبور از حرف به عمل را احساس نکند. جمهوری اسلامی و هیچ حکومت اقتدارگرایی، از مردمی که در فضای مجازی برایش شعار می‌نویسند، به اندازه مردمی که در جهان واقعی بتوانند با یکدیگر سازمان پیدا کنند، اعتماد بسازند و قدرت اجتماعی تولید کنند، هراس ندارد.

در واقع این حکومت‌ها از انقلاب دنیای مجازی نمی‌ترسند. چون هزاران پست ضدحکومتی، اگر به هیچ رابطه اجتماعی پایدار، تشکل‌یابی و مشارکت اجتماعی تبدیل نشود، برای ساختار قدرت تهدیدی هم‌سطح با یک شبکه کوچک واقعی اجتماعی نیست.

یک میلیون کاربر خشمگین در فضای مجازی یک چیز است، یک میلیون انسان که بتوانند اعتماد کنند، همکاری کنند و در جهان واقعی به شکل هماهنگ عمل کنند، چیز دیگری است.

به همین دلیل نباید تعداد بازدیدها را با قدرت اجتماعی اشتباه گرفت.

نباید تعداد فالوئرها را با ظرفیت سیاسی یکی دانست.

نباید صدای بلند اینترنت را با صدای واقعی جامعه اشتباه گرفت.

جمهوری اسلامی در طول دهه‌ها، سازوکارهای مختلفی برای کنترل جامعه ایجاد کرده است؛ از سرکوب مستقیم گرفته تا سانسور، فشار امنیتی و محدودسازی فضای عمومی. اما در عصر شبکه‌های اجتماعی، کنترل کامل فضای ارتباطی دشوارتر شده است. مردم ابزارهای بی‌سابقه‌ای برای حرف زدن دارند، اما داشتن ابزار حرف زدن، به معنای داشتن قدرت تغییر نیست. اگر جامعه به جایی برسد که حرف زدن جای عمل را بگیرد، حکومت می‌تواند با وجود حجم عظیم نارضایتی، همچنان پابرجا بماند.

و اینجاست که باید مراقب یک توهم بسیار خطرناک باشیم: اینکه چون همه‌چیز را می‌بینیم، پس همه‌چیز در حال تغییر است.

نه؛ ممکن است ما هر روز شاهد صدها هزار اعتراض مجازی باشیم و در همان زمان ساختار واقعی قدرت بدون تغییر باقی بماند.

دنیای مجازی که پر از انقلاب است و سقوط دولت؛ و خیابان و زندگی واقعی که پر از ترس است. ترسی که تنها از گلوله نیست، از بازداشت یا خشونت نیست. ترس در یک جامعه استبدادزده می‌تواند بسیار عمیق‌تر باشد:

ترس از تنها ماندن.

ترس از اینکه دیگران همراهی نکنند.

ترس از تنهایی هزینه دادن.

ترس از آینده نامعلوم.

ترس از بی‌اعتمادی.

ترس از اینکه اگر من شروع کنم و دیگری نیاید چه؟

و دقیقاً به همین دلیل، فضای مجازی می‌تواند احساس شجاعت کاذب ایجاد کند. در صفحه موبایل، انسان تنها نیست؛ هزاران نفر کنار او هستند. اما در جهان واقعی، ممکن است همان انسان وقتی احساس کند باید قدمی بردارد، ناگهان با سؤال دیگری روبه‌رو شود: «اگر من تنها باشم چه؟»

پس در همان قدم اول، انقلاب واقعی متوقف می‌شود؛ نه به دلیل نبود خشم و نفرت، بلکه به دلیل نبود اعتماد، سازمان‌یافتگی و تشکیلات کافی برای تبدیل خشم به قدرت اجتماعی.

حکومت از دَه نفر انسان سازمان‌یافته بیشتر می‌ترسد تا میلیون‌ها شهروند مجازی. حکومت خوب می‌داند یک انسان سیاسی یا یک مبارز واقعی کسی نیست که بیشترین حرف را بزند؛ کسی است که بتواند با انسان دیگری رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد بسازد. بعد با نفر سوم، بعد با نفر چهارم، تا جایی که یک شبکه انسانی شکل بگیرد؛ شبکه‌ای که در برابر نخستین فشار از هم نپاشد، شبکه‌ای که وابسته به یک هشتگ نباشد، شبکه‌ای که با حذف یک حساب کاربری نابود نشود، شبکه‌ای که زندگی واقعی و درد واقعی را در دنیای واقعی خوب بشناسد. این همان چیزی است که حکومت‌ها از آن می‌ترسند: قدرت سازمان‌یافته.

برای مثال، تجربه سیاسی کوردستان دقیقاً نشان می‌دهد که میان فریاد برای آزادی و ساختن نیروی سیاسی برای آزادی چه فاصله بزرگی وجود دارد. کوردها دهه‌هاست که برای رسیدن به آزادی، سازمان سیاسی، تشکیلات، نهاد، رسانه و شبکه اجتماعی ساخته و هزینه داده‌اند. این تجربه برای تمام نیروهای سیاسی ایران یک درس روشن دارد: هیچ آرمان سیاسی بدون نیروی اجتماعی سازمان‌یافته به واقعیت تبدیل نمی‌شود. قدرت واقعی از انسان‌هایی ساخته می‌شود که بتوانند به یکدیگر اعتماد کنند و برای هدفی مشترک، در جهان واقعی مسئولیت بپذیرند.

شاید جمهوری اسلامی از اینکه ما هر شب انقلاب کنیم، ناراحت نباشد! این جمله شاید در نگاه اول عجیب باشد، اما باید آن را جدی گرفت. اگر فردی هر شب در فضای مجازی جمهوری اسلامی را سرنگون کند، اما صبح همچنان همان زندگی قبلی را ادامه دهد، چه چیزی در ساختار قدرت تغییر کرده است؟ اگر ده میلیون نفر یک هشتگ را منتشر کنند، اما نتوانند حتی یک رابطه اجتماعی پایدار ایجاد کنند، یا جلوی شکنجه و اعدام را بگیرند، چه چیزی ساخته شده است؟ اگر هزاران نفر دولت آینده تشکیل دهند، اما هنوز از نخستین قدم در جهان واقعی هراس داشته باشند، آن دولت کجاست؟ در صفحه موبایل و یوتیوب و توییتر…؟ این حکومت‌ها با دولت‌های داخل این صفحات سرنگون نمی‌شوند.

و باید از خودمان بپرسیم: آیا فضای مجازی برای ما تبدیل به ابزار مبارزه شده است، یا مبارزه را به یک فعالیت مجازی تبدیل کرده‌ایم؟

انقلاب واقعی از جایی آغاز می‌شود که انسان از این صفحات بیرون می‌آید. مسیر تغییر از جایی آغاز می‌شود که انسان دیگر به تعداد لایک‌های خود افتخار نکند، بلکه به تعداد روابط واقعی و اعتمادهایی که ساخته است فکر کند؛ از جایی که شعار به مسئولیت تبدیل شود؛ از جایی که هواداری به مشارکت تبدیل شود؛ از جایی که خشم به سازمان‌یافتگی تبدیل شود؛ از جایی که جملهٔ «من مخالف جمهوری اسلامی هستم» تبدیل شود به: «من برای آینده‌ای متفاوت چه ظرفیت واقعی ساخته‌ام؟»

جمهوری اسلامی اگر با جامعه‌ای روبه‌رو شود که توانایی تبدیل خواست خود به قدرت اجتماعی و مشارکت سیاسی واقعی را پیدا کرده باشد، کارش تمام است. چون جمهوری اسلامی می‌تواند با یک هشتگ بجنگد، می‌تواند یک حساب کاربری را ببندد، می‌تواند یک صفحه را فیلتر کند، می‌تواند روایت‌ها را سرکوب یا به نفع خودش تغییر دهد؛ اما نقطه تعیین‌کننده زمانی آغاز می‌شود که انسان‌ها از صفحه‌ها به یکدیگر برسند.

آنجاست که خشم، دیگر تخلیه نمی‌شود، بلکه تبدیل به انرژی اجتماعی می‌شود. آنجاست که انقلاب دیگر یک کلمه در تلفن همراه نیست. آنجاست که دولت آینده دیگر یک بحث اینترنتی نیست. آنجاست که انسان از تماشاگر تاریخ به سازنده تاریخ تبدیل می‌شود.

و امروز، مهم‌ترین پرسش این است که چند نفر حاضرند از جهان مجازی بیرون بیایند و در جهان واقعی، مسئولیت خواسته‌های خود را بپذیرند؟ چون آنچه هر ساختار اقتدارگرایی را به چالش می‌کشد، جامعه‌ای است که دیگر نمی‌خواهد خشم خود را تنها در صفحه تلفن تخلیه کند، بلکه اعتماد می‌سازد، سازمان می‌یابد، تشکل پیدا می‌کند و قدرت اجتماعی خود را در جهان واقعی به وجود می‌آورد.