حسن شیخانی
پس از وقایع ۷ اکتبر و در جریان تحولات متعاقب این رویداد، جمهوری اسلامی رویکردی محتاطانه و محافظه‌کارانه در پیش گرفت؛ رویکردی که به‌درستی نشانه ضعف تلقی شد و زمینه را برای گام‌های تهاجمی بعدی اسرائیل کاملا هموار ساخت.
در شرایطی که اسرائیل با برنامه‌ریزی دقیق، به‌طور مستمر و تهاجمی به بازوهای نیابتی رژیم ضربه می‌زد و پروژه تضعیف و انهدام آنها را پیش می‌برد، جمهوری اسلامی زیر لوای—یا بهتر است بگوییم به بهانه—«صبر استراتژیک»، در انفعال فرو رفت و برای حمایت از گروه‌ها و شبه‌نظامیان وابسته به خود عملا دست به هیچ اقدام مؤثری نزد؛ تا جایی که نابودی و هدف قرار گرفتن آنها را منفعلانه به تماشا نشست. در واقع، ابعاد و شدت ضربات اسرائیل فراتر از توان تاب‌آوری این گروه‌ها بود و از سوی دیگر، رژیم ایران نیز نمی‌توانست بدون پذیرش ریسک‌های مهلک و ورود به یک درگیری تمام‌عیار، دست به مداخله مستقیم یا پشتیبانی جدی بزند.
در این میان، دکترین موسوم به «وحدت میدان‌ها» (وحدت ساحات)—به این معنا که تمامی گروه‌ها و شبه‌نظامیان وابسته به جمهوری اسلامی همزمان و هماهنگ، ضربات مشترکی به اسرائیل وارد کنند—بیش از آنکه در صحنه نبرد تجلی یابد، روی کاغذ باقی ماند و در مصاف با اسرائیل کارایی نداشت. فشار سنگین و ریتم فشرده حملات اسرائیل، ابتکار عمل را از رژیم و نیروهای نیابتی‌اش ربود و توازن قوا را به‌سود پیشروی سریع اسرائیل برهم زد؛ امری که جبهه ضداسرائیل را در موضعی کاملا دفاعی و منفعل قرار داد.
پرده دیگری از این زنجیره تحولات، فروپاشی رژیم بشار اسد بود؛ رژیمی که شاهرگ و شاهراه اصلی انتقال تسلیحات و پشتیبانی لجستیکی برای حزب‌الله، حماس و جهاد اسلامی به شمار می‌رفت. سقوط اسد ضربه‌ای کمرشکن بر پیکره جبهه به‌اصطلاح «مقاومت» وارد کرد و شکافی عمیق و غیرقابل‌ترمیم در خطوط ارتباطی آن پدید آورد. بدین ترتیب، سوریه دیگر نمی‌توانست نقش پایگاه استراتژیک رژیم ایران را برای مهار اسرائیل و تغذیه تسلیحاتی شبه‌نظامیانش در لبنان و فلسطین ایفا کند. افزون بر این، با روی کار آمدن احمد شرع، معادله در سوریه دستخوش چرخشی بنیادین شد؛ این کشور نه تنها از مدار نفوذ تهران خارج شد، بلکه به‌جای تقابل با تل‌آویو، عملا در جبهه مقابل جمهوری اسلامی قرار گرفت.
در تداوم این اثر دومینویی و عقب‌نشینی پی‌درپی جمهوری اسلامی در منطقه، اسرائیل در سال ۲۰۲۵ دست به یک عملیات غافلگیرانه و همه‌جانبه علیه ایران زد؛ نبردی که دوازده روز به درازا کشید. برخلاف هیاهو، پروپاگاندا و خط‌ونشان‌های پیشین، جمهوری اسلامی در این کارزار به‌غایت آسیب‌پذیر ظاهر شد و خساراتی سهمگین را متحمل گردید؛ از کشته‌شدن فرماندهان ارشد گرفته تا انهدام گسترده تأسیسات نظامی و سایت‌های هسته‌ای. آسمان ایران به جولانگاه جنگنده‌های اسرائیلی بدل شد و سامانه‌های پدافند هوایی و ساختار اطلاعاتی رژیم، شکستی مطلق را به ثبت رساندند؛ سامانه‌های بومی پرطمطراق کارایی خود را از دست دادند و در همان موج‌های اولیه حملات در هم کوبیده شدند. توقف این جنگ دوازده‌روزه از سوی اسرائیل، ناشی از بن‌بست یا تأثیر حملات موشکی رژیم نبود، بلکه در حکم مانوری آزمایشی و ارزیابی میدانی برای مراحل بعدی تقابل واشینگتن و تل‌آویو با تهران به حساب می‌آمد.
جنگ دوازده‌روزه نقطه عطفی تاریخی برای جمهوری اسلامی بود. این رویداد تمامی مفروضات و محاسبات سران رژیم را زیر سؤال برد و باطل ساخت؛ ادراک جهان پیرامون از ماهیت قدرت رژیم دگرگون شد و تصویری که جمهوری اسلامی طی دهه‌ها از اقتدار خود ساخته بود، فروریخت و جای خود را به حکومتی شکننده و نفوذپذیر با حفره‌های امنیتی بی‌شمار داد که می‌توان ضرباتی کاری بر پیکره آن وارد ساخت. این تغییر موازنه، اسرائیل و آمریکا را برای اقدامات بنیادین‌تر مصمم‌تر و امیدوارتر کرد؛ به‌گونه‌ای که سرنگونی رژیم مشخصا در صدر دستور کار تل‌آویو قرار گرفت.
در چنین بستری بود که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، آمریکا و اسرائیل در اقدامی مشترک و غافلگیرانه، تهاجم همه‌جانبه‌ای را علیه جمهوری اسلامی آغاز کردند و در همان دقایق نخست، علی خامنه‌ای و حلقه‌ای وسیع از عالی‌رتبه‌ترین فرماندهان رژیم را از پای درآوردند.
با این حال، پاسخ سریع جمهوری اسلامی نشان داد که رژیم در فاصله میان پایان جنگ دوازده‌روزه تا آغاز نبرد چهل‌روزه، منفعل نبوده و به بازآرایی و برنامه‌ریزی روی آورده است. گسترش دامنه نبرد به کشورهای حوزه خلیج فارس، منطقه‌ای‌سازی جنگ و بستن تنگه هرمز، ایالات متحده را نیز تا اندازه‌ای غافلگیر کرد؛ چرا که واشینگتن انتظار چنین واکنش تند و متهورانه‌ای را نداشت. این جنگ نشان داد که رژیم کماکان از سطحی از تاب‌آوری و ظرفیت دفاعی برخوردار است؛ به‌ویژه آنکه سرپا ماندن پس از ضربات نخستین، نوعی اعتماد‌به‌نفس کاذب را به بدنه حاکمیت تزریق کرد.
این نبرد پس از چهل روز متوقف شد، اما پایان نیافت. آمریکا در جایگاه یک ابرقدرت در مواجهه با بحران‌ها، دست‌بسته نمی‌ماند و در صورت غیاب طرح‌های پیشینی، با رویکردی عملگرایانه (پراگماتیک)، زنده و منعطف، دست به بازطراحی استراتژی خود زده و به مصاف نقاط ضعف و بن‌بست‌ها می‌رود. اقدامات پساجنگ واشینگتن گواه روشن این واقعیت است.
ایالات متحده پس از جنگ چهل‌روزه، خلع سلاح و سلب مؤلفه‌های قدرت جمهوری اسلامی را در کانون راهبرد خود نشانده است:
۱. مهار ابزار تنگه هرمز: به‌دنبال انسداد تنگه هرمز توسط رژیم، واشینگتن محاصره دریایی همه‌جانبه‌ای را به اجرا گذاشت؛ به‌طوری‌که اکنون حتی اجازه خروج یک بشکه نفت ایران از خلیج فارس داده نمی‌شود. افزون بر این، برخلاف روزهای نخست انسداد تنگه، امروز با اسکورت مستقیم نیروی دریایی آمریکا، جریان ترانزیت نفت بازگشته و بنا بر آمارها، حجم نفت عبوری گاه تا سطح پیش از جنگ و انسداد نیز رسیده است. نقطه عطف ماجرا آنجاست که آمریکا کارت فشار تنگه هرمز را عملا از چنگ جمهوری اسلامی خارج کرده یا دست‌کم ضریب کارآمدی آن را به‌شدت فروکاسته است.
۲. مهار و تضعیف حزب‌الله: در طول جنگ چهل‌روزه، حزب‌الله نقشی کلیدی در هدف قرار دادن اسرائیل ایفا کرد. در واقع، بر پایه تقسیم وظایف صورت‌گرفته، رژیم بخش عمده عملیات علیه اسرائیل را به حزب‌الله واگذار کرده و خود بر حملات علیه کشورهای خلیج فارس متمرکز شده بود. از همین رو، آمریکا و اسرائیل بلافاصله پس از توقف درگیری‌ها، روند خلع ید جمهوری اسلامی از این اهرم استراتژیک را کلید زدند. اگرچه طبق توافق موقت آتش‌بس میان ایران و آمریکا—که خیلی زود فروریخت—باید جنگ در تمامی جبهه‌ها متوقف می‌شد، اما اسرائیل اعتنایی به آن نکرد؛ حملات علیه حزب‌الله نه تنها متوقف نشد، بلکه شدت و گستره بیشتری یافت. در حال حاضر، اسرائیل در مقایسه با زمان توقف جنگ چهل‌روزه، اراضی به‌مراتب وسیع‌تری از جنوب لبنان را تحت کنترل درآورده، مواضع استراتژیک حزب‌الله را نابود ساخته و قصدی برای ترک اکثر این مناطق ندارد؛ رویکردی که عملا اجرای سیاست زمین سوخته—مشابه غزه—در جنوب لبنان است. بدین‌سان، این بازوی نیابتی که در جنگ چهل‌روزه نقطه اتکای رژیم بود، به‌شدت زمین‌گیر شده و بعید است در صورت وقوع جنگی تازه، توان تکرار نقش‌آفرینی پیشین را داشته باشد.
۳. فشار بر حشدالشعبی و گروه‌های عراقی: در عراق نیز پروژه انحلال و مهار گروه‌های مسلح خارج از کنترل دولت، به‌طور جدی وارد دستور کار شده است. علی زیدی، نخست‌وزیر فعلی عراق، مصمم به اجرایی کردن این برنامه است؛ تحولی که توازن را به زیان جمهوری اسلامی برهم می‌زند.
۴. خفگی اقتصادی و هدف‌گیری پایگاه اجتماعی: آمریکا با تحریم‌های فلج‌کننده اقتصادی و محاصره همه‌جانبه دریایی و هوایی، پاشنه آشیل جمهوری اسلامی را نشانه رفته است. هدف، مسدودسازی کامل تنفس اقتصاد بحران‌زده ایران است؛ واشینگتن پای خود را بر گلوی اقتصاد رژیم فشرده و آن را در آستانه سقوط کامل قرار داده است. تمام شاخص‌ها، از جهش افسارگسیخته نرخ ارز و کالاها تا رکود عمیق بخش تولید، نشان می‌دهند که کارزار فشار حداکثری و خفگی اقتصادی بیش از هر زمان دیگری کارگر افتاده و دقیقا بر اساس محاسبات طراحان تحریم، زمینه را برای خیزش سراسری توده‌ها از بستر فقر و فلاکت مهیا ساخته است. واشینگتن این‌بار پایگاه اجتماعی و بستر مشروعیت رژیم را با برنامه‌ریزی دقیق هدف گرفته است؛ بدین معنا که اگر در جنگ چهل‌روزه، جامعه برخلاف پیش‌بینی اسرائیل دست به قیام نزد، این‌بار با فروپاشی معیشت و تیره‌تر شدن افق اقتصادی، سناریوی انفجار خشم عمومی بسیار محتمل‌تر است. این انسداد همه‌جانبه، هم آخرین ته‌مانده‌های بدنه اجتماعی حکومت را متلاشی کرده و هم خشم عمومی را به نقطه جوش رسانده است؛ جایی که صبر جامعه رو به اتمام است و هر جرقه‌ای می‌تواند به خیزشی مهارناپذیر بدل شود.
نتیجه‌گیری
از ۷ اکتبر به این سو، منحنی قدرت جمهوری اسلامی سیری قهقرایی و بازگشت‌ناپذیر به خود گرفته است. درست است که در جریان نبرد چهل‌روزه، مقاومت رژیم توهم بقا و اعتماد‌به‌نفسی کاذب را به کانون قدرت بازگرداند، اما واقعیت‌های پساجنگ و دست‌به‌کار شدن ماشین استراتژیک واشینگتن و تل‌آویو، ابزارهای اعمال قدرت جمهوری اسلامی را یکی پس از دیگری منهدم و از دسترس آن خارج ساخته است. گذر زمان بی‌تردید به زیان رژیم در جریان است. صحنه اگرچه بغرنج و چندلایه است، اما یک حقیقت در آن می‌درخشد: با فرسایش و زوال ارکان قدرت جمهوری اسلامی، هزینه تقابل با آن کاهش یافته و چشم‌انداز پیروزی شفاف‌تر می‌شود. در این برهه حساس، رسالت تاریخی جنبش آزادی‌خواهی کوردستان و تمامی جریان‌های اپوزیسیون و برانداز آن است که با هوشیاری، بلوغ سیاسی و انسجام تمام‌عیار، خود را برای رهبری و مدیریت سناریوهای پیش‌رو—خواه محتمل و خواه غیرمنتظره—آماده سازند.
