
شیدا وجدانی
ایران و کرهجنوبی در دهه ١٩٦٠ میلادی تقریبا همزمان مسیر نوسازی اقتصادی و توسعه را آغاز کردند، اما امروز سرنوشتی کاملا متفاوت یافتهاند: یکی در شمار اقتصادهای پیشرفته جهان جای گرفته و دیگری با رشد کند، تحریم، بحرانهای ساختاری و ناپایداری عمیق سیاسی دستبهگریبان است. این در حالی است که ایران از منظر منابع سرشار طبیعی در موقعیت بسیار برتری قرار داشت و از تجربهای بیش از شصتساله در برنامهریزی توسعه برخوردار بود، در حالی که کرهجنوبی از چنین مزایایی بیبهره بود. با وجود این، امروز کرهجنوبی به یکی از اقتصادهای قدرتمند و صنعتی جهان بدل شده است. این شکاف عظیم را نمیتوان به یک عامل واحد تقلیل داد، چرا که ساختار دولت، شیوه برنامهریزی، متغیرهای فرهنگی و سرمایه اجتماعی، نحوه پیوند با اقتصاد جهانی و گشودگی فضای سیاسی در هم تنیدهاند و هر یک بر دیگری تأثیر گذاشتهاند.
نقطه آغاز این زنجیره، ساختار دولت و شیوه هدایت اقتصاد است. ساختار سیاسی کرهجنوبی در دهه ١٩٦٠ شکلی از دولت اقتدارگرا اما توسعهگرا بود که استقلال و قدرت تصمیمگیری خود را از تکیه بر منافع عمومی و پیوند هدفمند با جامعه میگرفت. همین ویژگی به دولت اجازه داد تا برنامههای توسعه را با انضباط بالا تدوین و اجرا کند و نقشی محوری در شتاببخشی به رشد اقتصادی بازی کند. در ایران نیز دولتی متمرکز و قدرتمند وجود داشت که به پشتوانه درآمدهای نفتی از توانایی مالی و اداری بالایی برخوردار بود، اما این دولت فاقد ویژگیهای ساختاری یک دولت توسعهگرا بود و نتوانست پشتوانه اجتماعی پایداری برای برنامههای خود ایجاد کند. به همین دلیل، اقتدارگرایی سیاسی در ایران بهجای آنکه مزیتی برای پیشبرد اصلاحات باشد، به نقطه ضعفی در اجرای برنامهها تبدیل شد، چرا که سیاستگذاریها بدون پاسخگویی، مشارکت اجتماعی و بوروکراسی کارآمد پیش میرفت. پژوهشهای تطبیقی که عملکرد دو کشور را مقایسه کردهاند، نشان میدهند که در کرهجنوبی ایجاد زیرساختهای توسعه، آموزش هدفمند نیروی کار، برقراری رابطه سازنده و قاعدهمند میان دولت و بخش خصوصی، اصلاح نظام پولی و مالی و تشویق صادرات در اولویت اصلی قرار داشت و برنامهها بسیار دقیق تنظیم میشدند، در حالی که برنامهریزی در ایران به دلیل فقدان این نظم ساختاری نتوانست به نتایج مشابه برسد.
این تفاوت ساختاری در نوع دولت، خود را بهطور مستقیم در الگوی برنامهریزی نشان داد. در کرهجنوبی، دولت با برنامهریزی دقیق، صنایع مهم و صادراتمحور را انتخاب کرد، سرمایه و امکانات را به همان بخشها رساند و با آموزش نیروی کار و حمایت از تولیدکنندگانی که در بازارهای جهانی رقابت میکردند، اقتصاد را به جلو برد. در ایران اما، وابستگی به درآمدهای آسان نفت باعث شد که دولت و برنامهریزان نیازی به برنامهریزی واقعی و حسابشده احساس نکنند؛ برنامههای عمرانی بیشتر از آنکه نقشه راه توسعه باشند، ابزاری برای نمایش قدرت و کسب مشروعیت سیاسی شدند. نتیجه این نگاه، تنظیم اهداف بلندپروازانه و غیرواقعی، نبود اولویتهای روشن، نداشتن آمارهای شفاف و کنار گذاشته شدن بخش خصوصی واقعی از میدان بود. این انتخابهای متفاوت، سرنوشت دو کشوری را که در سال ١٩٦٠ درآمد سرانهای برابر با کشورهایی مثل غنا داشتند، از هم جدا کرد. کرهجنوبی با همین انضباط و برنامهریزی راه صنعتیشدن را پیش گرفت و به یکی از اقتصادهای بزرگ جهان تبدیل شد.
در ادامه این زنجیره، حوزه فرهنگ و سرمایه اجتماعی نقش تعیینکنندهای ایفا کرد، چرا که تحقق اهداف توسعهای در گرو آمادگی بستر اجتماعی و همراهی بدنه جامعه است. در کرهجنوبی، مؤلفههای فرهنگی سازگار با مدرنیزاسیون، همچون انضباط عمومی، عقلگرایی، قانونگرایی، وجدان کاری بالا و روحیه انباشت سرمایه، از طریق نهادهای آموزشی و اجتماعی درونی شدند و به موتور محرک پیشرفت تبدیل گشتند. در مقابل، تقابل ساختار قدرت در ایران با پویاییهای مدنی و بهرهگیری از ابزارهای عقیدتی برای یکدستسازی جامعه، مانع از شکلگیری ارزشهای مدرن توسعهمحور شد و فاصلهای عمیق میان نهاد حکومت و جامعه پویا پدید آورد. این انقطاع فرهنگی، در کنار افت سرمایه اجتماعی و بیاعتمادی عمومی، ایران را از بهرهبرداری بهینه از منابع انسانی و مادی محروم ساخت، در حالی که کره با اتکا به همبستگی اجتماعی، ظرفیتهای ملی را به خدمت گرفت. این تفاوتهای ساختاری، بازتاب آشکاری در حوزه آموزش و تربیت نیروی انسانی داشت، بهطوریکه کرهجنوبی از دهه ١٩٨٠ با برنامهریزی هدفمند، ظرفیت دانشگاههای خود را به حدود ١.٤ میلیون دانشجو رساند (رقمی قابلمقایسه با کشورهای بزرگ اروپایی)، در حالی که ایران با وجود برخورداری از جمعیتی بیشتر، تنها میزبان حدود ١٦٥ هزار دانشجو بود.
این نابرابری در کیفیت و کمیت سرمایه انسانی، زمینهساز واگرایی عمیقتری در مسیر دو کشور شد. در گام بعدی، شیوه پیوند هر دو کشور با نظام جهانی، سرنوشت متفاوتی را برای آنها رقم زد. ورود تاریخی هر دو جامعه به عرصه بینالملل از بستر تنش و بحران شکل گرفت: ایران از مسیر شکستها و جنگهای فرسایشی و کره از بستر مقابله با تجاوزات خارجی؛ اما استراتژیهای پسین آنها در تعامل با اقتصاد جهانی متفاوت بود. کره با بهرهمندی از ثبات ژئوپلیتیک و مصونیت نسبی از تحریمهای فلجکننده، توانست زنجیره ارزش جهانی خود را تثبیت کند؛ در مقابل، ایران بهویژه پس از انقلاب اسلامی، با چرخه مداوم تحریمهای اقتصادی، جنگ هشتساله، هزینههای سنگین فشارهای بیرونی و گسست از بازارهای مالی بینالمللی روبهرو شد. نوسانات شدید میان اقتصاد دولتی و خصوصی و چرخههای بیثباتی سیاسی نیز مانع از شکلگیری استراتژی توسعهای پایدار گردید، تا جایی که امروز اقتصاد کرهجنوبی با وجود نداشتن منابع نفت، ابعادی بهمراتب فراتر از اقتصاد ایران یافته است.
در نهایت، انباشت تمام این ناکارآمدیها و سیاستهای سلبی، ایران را از مسیر توسعه دور کرد و به بحران فراگیر توسعهنیافتگی پیوند زد. از یکسو، اقتصاد رانتی و وابستگی به نفت بستر مناسبی برای رواج فرهنگ بیمسئولیتی، فرسایش سرمایه اجتماعی و امتناع از اصلاح ساختاری فراهم آورد؛ از سوی دیگر، انسداد فضای سیاسی و بستهماندن عرصه رقابت آزاد، امکان تصحیح خطاهای راهبردی را از سیستم گرفت. در نقطه مقابل، کرهجنوبی با تکیه بر دولتی توسعهگرا، بوروکراسی کارآمد، انضباط مالی و پیوند مؤثر با اقتصاد جهانی توانست به رشد و ثبات پایدار دست یابد. اما در ایران، تقاطع عوامل ویرانگری همچون اقتصاد رانتی و بیمسئولیتی سیستماتیک در حکمرانی، نگاه امنیتی و سلبی به ساختارهای مدنی، و فرسایش سرمایه اجتماعی، شریانهای توسعه را مسدود ساخت. در این میان، امتناع ساختار سیاسی از پذیرش تنوع اصیل و کثرت ملی و نادیدهگرفتن این ظرفیت عظیم بهعنوان یک مزیت راهبردی، بحران عقبماندگی را عمیقتر کرد. هنگامی که قدرت سیاسی پاسخگو نباشد، از خطاهای گذشته درس نگیرد و هویتها و تنوع فرهنگی جامعه را بهجای موتور محرک پیشرفت، تهدیدی امنیتی بپندارد، ساختار توسعه از درون تهی میشود و جامعه در چرخه باطل توسعهنیافتگی باقی میماند.