مصاحبه: فاطمه عثمانی
اشاره: در شرایطی که خاورمیانه و عرصه بینالملل با تحولات شتابان روبهروست، برنامه «کانون» کوردکانال در گفتوگویی ویژه، میزبان کاک خالد عزیزی، سخنگوی حزب دموکرات کوردستان ایران بود. ایشان در این برنامه پیامدهای انتخابات ایالات متحده و اسرائیل و تأثیر فضای جنگ و دیپلماسی بر آینده ایران را واکاوی کردند و ضمن نقد پراکندگی اپوزیسیون سراسری و نبود آلترناتیو، تجربه همگرایی در کوردستان را الگویی الهامبخش برای سازماندهی و مبارزه در ایران دانستند.
آقای عزیزی، در انتخابات اخیر آمریکا و اسرائیل تغییراتی رخ داده است؛ از نظر شما این تغییرات چه تأثیری بر آینده منطقه و ایران خواهد گذاشت؟
در مرحله نخست، در هر دو کشور ایالات متحده — بهعنوان ابرقدرت جهانی — و اسرائیل — بهعنوان ابرقدرت نظامی خاورمیانه — برگزاری انتخابات روالی کاملا طبیعی دارد. در نظامهای دموکراتیک این دو کشور، مردم بر اساس قانون و در فضایی آزاد، درباره آینده و راهبردهای نهادهای سیاسی، نظامی و امنیتی خود تصمیمگیری میکنند.
اما اینجا با معادلهای روبهرو هستیم که در آن آمریکا درگیر جنگی در خاورمیانه شده و اسرائیل نقطه محوری آن است. اصولا جنگی که اخیرا از سوی آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی آغاز شد، بیشتر به ماهیت تهدیدات این نظام و نگرانی از احتمال استفاده از برنامه هستهای آن علیه اسرائیل مربوط میشود. از این رو، پیشینه بحرانهای منطقه و سیاستهای جمهوری اسلامی در قبال اسرائیل و خاورمیانه، پای آمریکا را نیز به این درگیری باز کرد و انتخابات هر دو کشور در فضایی جنگی برگزار شد.
اسرائیل از بدو تأسیس تاکنون درگیر جنگهای گوناگون بوده و همزمان انتخابات خود را برگزار کرده است؛ بنابراین تغییرات سیاسی در آنجا احتمالا چندان چشمگیر نخواهد بود. اما آمریکا در ابعاد بسیار وسیعی در سیاست بینالملل درگیر است و نتایج انتخابات آن میتواند تأثیرات عمیقی بر جای بگذارد. بر اساس قانون اساسی آمریکا، رئیسجمهور در تنظیم سیاست کلان خارجی، امنیت جهانی و صلح اختیارات بسیار زیادی دارد. گرچه ممکن است او با چالشهایی در کنگره روبهرو شود، اما این اختیارات بهآسانی از وی سلب نخواهد شد. صرفنظر از این روند، برآیند انتخابات در این دو کشور نشان میدهد که وضعیت «نه جنگ و نه صلح» یا روند گفتوگو و منازعه دیپلماتیک همچنان تداوم خواهد داشت.
شما سالها سابقه فعالیت در حوزه روابط بینالملل دارید؛ به نظر شما پس از انتخابات، سیاست آمریکا در قبال مناسبات بینالمللی به کدام سو خواهد رفت؟
رئیسجمهور ترامپ در مقایسه با رؤسای جمهور پیشین آمریکا رویکرد متفاوتی داشت. در گذشته تفاوت چندانی میان سیاست کلان امنیتی و بینالمللی دموکراتها و جمهوریخواهان نبود و اختلافها بیشتر در جزئیات دیده میشد. اما آقای ترامپ میخواست این مسیر را کاملا دگرگون کند و تا حد زیادی نیز چنین کرد؛ چراکه بر مسائل داخلی و شعار «آمریکا اول» تأکید داشت. در دوران او دیدیم که روابط آمریکا با متحدان تاریخیاش در اروپا و حتی با کانادا سرد و تیره شد و این پدیدهای تازه در سیاست خارجی واشنگتن بود.
به باور من، آمریکا و اروپا در زمینه مقابله با جمهوری اسلامی، مهار تواناییهای هستهای این نظام و واداشتن آن به رفتاری مسئولانه اشتراک نظر دارند؛ اما در راهبرد عملی، میدانی و نظامی، اختلافاتشان کاملا مشهود است. انتخابات اخیر ممکن است این پیام را به آقای ترامپ و جمهوریخواهان منتقل کند که باید در روابط خود با شرکای قدیمی، دستکم در قبال اروپا، تجدیدنظر کنند.
با این وجود، محور اصلی سیاست کلان امنیتی واشنگتن همچنان ایران است؛ زیرا این موضوع برای شخص آقای ترامپ به مسئلهای جدی تبدیل شده و او قطعا تلاش میکند خود را «برنده» این ماجرا نشان دهد. او میخواهد به مردم آمریکا بگوید این جنگ ارزشش را داشته و دولتش توانسته است برنامه هستهای جمهوری اسلامی را محدود کند. با این حال، باید منتظر ماند؛ بهویژه آنکه نتیجه و پیام این انتخابات فراتر از حد انتظار بود.
شما از احتمال «نه جنگ و نه صلح» و گفتوگو یا بنبست دیپلماتیک سخن گفتید. اگر جنگ دیگری در بگیرد، چشمانداز آن چگونه خواهد بود؟
آغاز جنگ بسیار آسان، اما پایان دادن به آن بهمراتب دشوارتر و پیچیدهتر است. میان آغاز و پایان جنگ فاصلهای وجود دارد که معمولا در آن عوامل و متغیرهای پیشبینینشده وارد صحنه میشوند؛ در مورد ایران نیز همینگونه بود و شاید محاسبات طرفین از تواناییهای نظامی، امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک یکدیگر چندان دقیق نبوده است.
ما در حزب دموکرات کوردستان ایران بخشی از این درگیری جنگی نبودهایم، اما معتقدیم تبعات آن، جامعه ایران، منطقه و جهان را در وضعیت تعلیق قرار داده است. برآورد دقیق دشوار است، بهویژه آنکه آقای ترامپ شخصیتی غیرقابل پیشبینی دارد؛ با این حال، فضای جنگی ادامه دارد و ازسرگیری درگیریها یکی از سناریوهای محتمل است.
در این فضای جنگی، نبود همگرایی مؤثر و آلترناتیو در میان اپوزیسیون سراسری تا چه اندازه بر آینده ایران اثر خواهد گذاشت؟
یکی از چالشهای بزرگ مردم ایران این بوده است که جمهوری اسلامی سالها از برنامه هستهای خود بهعنوان کارت بازی و عامل بازدارنده بینالمللی استفاده کرده و هرگاه در مجامع جهانی سخن از ایران به میان میآمد، اولویت نخست پرداختن به پرونده هستهای بوده است. این فضای جنگی و پرونده هستهای، در واقع جامعه ایران و جهان را به گروگان گرفته است. جمهوری اسلامی معمولا از فضای جنگی سود میبرد، همانطور که خمینی جنگ را «موهبت الهی» میدانست؛ این نظام منافع خود را در ناامنی منطقه و بحرانآفرینی در خارج از مرزها میبیند تا افکار عمومی داخل ایران را منحرف کند.
اگر این جنگ در پی تحولات نظامی یا توافقات دیپلماتیک پایان یابد، مردم ایران و مخالفان جمهوری اسلامی میتوانند در میدان مبارزه داخلی و بینالمللی فعالتر ظاهر شوند. اما در تمام این مدت، متأسفانه آلترناتیوی شکل نگرفت، مردم نقش چندانی نداشتند و جامعه بینالملل نیز دستبهعصا حرکت کرد. این امر برای خود آمریکا نیز به یک معضل تبدیل شد، زیرا ثابت شد که با بمبارانهای هوایی نمیتوان رژیم را سرنگون کرد؛ حضور مردم و وجود آلترناتیوی مورد اعتماد جامعه جهانی ضروری است، آلترناتیوی که جای آن کاملا خالی بوده است.
همگرایی و همکاری مؤثر اپوزیسیون در چنین شرایطی چه تأثیری بر روند تحولات آینده ایران خواهد گذاشت؟
حزب دموکرات همواره در راستای اتحاد احزاب سراسری و کوردستانی تلاش کرده و بیتفاوت نبوده است. ما با طیفهای گوناگون گفتوگو کردهایم، اما باید حقیقت را بپذیریم که اپوزیسیون سراسری بیشتر وقت خود را صرف گمانهزنی درباره سرانجام جنگ کرد.
این نیروها تا حدی از خود سلب اعتماد نمودند، اراده جدی نشان ندادند و برداشت من این است که از «پذیرش مسئولیت» میترسیدند و آمادگی لازم را برای اداره ایران پس از جمهوری اسلامی در خود نمیدیدند. اپوزیسیون چه در دوران جنبش «ژینا» و چه در اوج حملات اخیر، بیشتر سرگرم مشکلات درونی خود بود. این وضعیت، بازتاب تداوم سیاستهای نپذیرفتن یکدیگر، قطببندیها و اختلافات ایدئولوژیک است.
ما در حزب دموکرات مأیوس نیستیم و تلاش میکنیم اپوزیسیون دست به «آسیبشناسی» دقیقی بزند تا برنامهای راهبردی برای دوران پس از جمهوری اسلامی تدوین کند.
حزب دموکرات در همبستگی احزاب کورد نقش اساسی ایفا کرد؛ تا چه اندازه میتوان از این الگو برای شکلگیری همگرایی سراسری در ایران استفاده کرد؟
الگوی همگرایی در کوردستان الگویی از پیش ساختهشده نبوده، بلکه ریشه در پیشینهای تاریخی و مبارزاتی دارد. ما میتوانیم از این تجارب در سازماندهی، تقویت جنبش مدنی و گسترش نافرمانی مدنی در سراسر ایران استفاده کنیم، زیرا خوشبختانه نگاه مردم ایران و بخشی از اپوزیسیون نسبت به مسئله کورد تغییر مثبتی داشته است.
نکته اساسی این است که نباید آینده ایران را صرفا در ابعاد نظامی و مداخلات خارجی خلاصه کنیم. اپوزیسیون باید فراتر از تحولات نظامی بیندیشد.
تجربه تحزب در کوردستان چقدر در این همگرایی مؤثر بوده و آیا میتواند به الگویی سراسری بدل شود؟
این الگو قطعا در کوردستان تأثیرگذار بوده است، اما تعمیم آن به سطح ایران با موانعی روبهروست. تنش و کشمکش میان طیفهای مختلف سیاسی در ایران همواره بالا بوده و بیشتر انرژی اپوزیسیون صرف این اختلافات شده است. حزب دموکرات همواره تلاش کرده است فرهنگ دموکراسی، پذیرش یکدیگر و گفتوگو را ترویج کند. جامعه و نیروهای سیاسی ایران تجربه طولانیای از دموکراسی نداشتهاند و نهادهای مدنی قدرتمندی شکل نگرفته است؛ به همین دلیل این نیروها در فرصتهای تاریخی مانند جنبش «ژینا» یا جنگ اخیر، موفق به ایجاد آلترناتیوی کارآمد نشدند. کار آسانی نیست، اما حزب دموکرات بر آن است که در فرایند بازسازی ایران نقشآفرین باشد.
شما از فضای «نه جنگ و نه صلح» و توافق یا عدم توافق سخن گفتید. اگر ایالات متحده به دنبال تغییر رژیم در ایران نباشد و همچنان هیچگونه آلترناتیوی هم وجود نداشته باشد، ارزیابی شما از آینده ایران چگونه خواهد بود؟
اکثر مردم ایران مخالف جمهوری اسلامی هستند، اما این اکثریت یا هنوز به جایی نرسیده که خواست خود را به مطالبهای مؤثر تبدیل کند، یا نتوانسته است نیروهای اپوزیسیون را وارد مرحله آلترناتیوسازی کند. مخالفت و اعتراض علیه این نظام، لزوما خودبهخود به شکلگیری یک آلترناتیو نمیانجامد.
من بر این باورم که حتی اگر جنگ نیز پایان یابد، جمهوری اسلامی تلاش خواهد کرد این فضای امنیتی و جنگی را به شیوهای دیگر تداوم ببخشد. این حکومت ممکن است در داخل کشور به دنبال انتقامجویی برآید و بهویژه در کوردستان، برنامههای امنیتیسازی را همچون گذشته پیگیری کند.
پایان یافتن جنگ علیه ایران، توافق احتمالی میان ایالات متحده و ایران یا تداوم فضای «نه جنگ و نه صلح»، به این معنا نیست که تاریخ متوقف خواهد شد. خیر؛ جمهوری اسلامی در اداره کشور ناکام بوده است و اگر جنگ به هر شکلی پایان یابد، مشکلات داخلی بیش از پیش عیان میشود و گریبانگیر خود حاکمیت خواهد شد. در آن مقطع، این نظام با طیف بسیار وسیعی از مطالبات مردمی روبهرو خواهد شد و آن زمان است که اپوزیسیون و همه ما برای ادامه مبارزات خود، شیوهها و راهکارهای تازهای را در پیش خواهیم گرفت. تا زمانی که این فضای جنگی، جامعه ایران و اپوزیسیون را تحتالشعاع قرار دهد و مردم، حاکمیت و احزاب را به خود مشغول کند، احتمالا حرکتهای جدی و میدانی در خیابانها نمیتواند بهآسانی علیه جمهوری اسلامی شکل بگیرد.
با وجود این، من خوشبین هستم؛ چراکه نظام جمهوری اسلامی در بدترین شرایط حیات سیاسی خود به سر میبرد. با این حال، موضوع اپوزیسیون و آلترناتیوسازی باید سرانجام به شکلی جدی مورد توجه قرار گیرد. مخالفت با جمهوری اسلامی و اپوزیسیون بودن، به یک عادت روزمره و یک امر واقع در برابر این نظام تبدیل شده است؛ اما متأسفانه تا به این لحظه، بیشتر مخالفان جمهوری اسلامی در زمینه پذیرش مسئولیت و ایجاد آلترناتیو ناموفق بودهاند. نقطه قوت جمهوری اسلامی، چه در شرایط کنونی و چه پس از جنگ، همین نقطه ضعف اپوزیسیون است.
ضعفی که من از آن سخن میگویم، مسئله آلترناتیو است. برای براندازی یک نظام سیاسی همچون جمهوری اسلامی، ساختن آلترناتیو قطعا باید در اولویت باشد؛ چیزی که متأسفانه تا به امروز شاهد آن نیستیم. با این حال، بار دیگر تأکید میکنم که حزب دموکرات کوردستان ایران در این فرایند هرگز بیتفاوت نخواهد بود و ما سیاستهای خود را همچون گذشته ادامه خواهیم داد.