حمله به خط لوله راهبردی شرق ـ غرب عربستان از خاک عراق، بار دیگر مسئله نفوذ جمهوری اسلامی و گروههای مسلح وابسته به تهران در عراق را برجسته کرده است؛ حملهای که در شرایط حساس کنونی امنیت انرژی منطقه را هدف قرار داده و این پرسش اساسی را پیش کشیده است که آیا دولت بغداد در برابر گروههای مسلح نزدیک به جمهوری اسلامی واقعاً قدرت و اراده اعمال حاکمیت دارد یا خیر.
توضیح: این مطلب ترجمه، تلخیص و بازتنظیم تحلیل نوشتهشده توسط «ست جِی. فرانتزمن» (Seth J. Frantzman) در روزنامه جروزالم پست است و دیدگاهها، ارزیابیها و نتیجهگیریهای مطرحشده در آن لزوماً بازتابدهنده مواضع و دیدگاههای کوردستان میدیا نیست.
از نگاه فرانتزمن، سفر علی الزیدی، نخستوزیر عراق، به اروپا در شرایطی انجام میشود که مسئلهای مهمتر همچنان بیپاسخ مانده است: چگونه گروههای مسلح وابسته به جمهوری اسلامی میتوانند از خاک عراق علیه کشورهای همسایه اقدام کنند، بیآنکه دولت بغداد توان یا اراده کافی برای پاسخگو کردن آنها داشته باشد؟ حمله اخیر به خط لوله شرق ـ غرب عربستان، بار دیگر این تناقض را آشکار کرده است.
خط لوله شرق ـ غرب عربستان حدود ۱۲۰۰ کیلومتر طول دارد و یکی از مسیرهای راهبردی صادرات نفت این کشور به شمار میرود؛ مسیری که امکان انتقال نفت عربستان به دریای سرخ و دور زدن تنگه هرمز را فراهم میکند. از همین رو، هدف قرار گرفتن آن در شرایطی که مسیرهای انرژی منطقه تحت فشار قرار گرفتهاند، تنها یک مسئله امنیتی میان عراق و عربستان نیست، بلکه میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای دو کشور داشته باشد.
دولت عراق اعلام کرده است که پهپاد مهاجم از یکی از استانهای این کشور، در نزدیکی مرز ایران، به سوی عربستان پرتاب شده است. بغداد در واکنش، یک فرمانده نظامی را برکنار و تحقیقاتی را آغاز کرده است. اما مسئله اساسی اینجاست که آیا این اقدامات به شناسایی و مجازات عاملان واقعی حمله منجر خواهد شد یا پرونده نیز مانند موارد پیشین در میان ملاحظات سیاسی و نفوذ گروههای مسلح به حاشیه خواهد رفت.
در این میان، هنوز مشخص نیست کدام گروه مسلح مسئول این حمله بوده است. در عراق چندین گروه مسلح نزدیک به جمهوری اسلامی، از جمله کتائب حزبالله، حرکة حزبالله النجباء و کتائب سیدالشهداء، فعالیت دارند و از حمایت تهران برخوردارند. بنابراین، نسبت دادن قطعی این حمله به یک گروه مشخص بدون شواهد کافی، با واقعیت موجود و ارزیابی مطرحشده در منبع سازگار نیست.
با این حال، مسئله اصلی فراتر از شناسایی یک گروه خاص است: آیا دولت عراق واقعاً کنترل کامل بر سرزمین و ابزارهای نظامی خود دارد؟ هنگامی که از خاک یک کشور علیه کشور همسایه حملهای صورت میگیرد و دولت مرکزی قادر نیست عاملان آن را بهطور روشن شناسایی و پاسخگو کند، مسئله حاکمیت ملی و استقلال تصمیمگیری امنیتی آن کشور بهطور جدی زیر سؤال میرود.
موضعگیریهای سیاسی در بغداد نیز این شکاف را بهخوبی نشان میدهد. هیئترئیسه پارلمان عراق حملات علیه عربستان را محکوم کرده و تأکید کرده است که خاک و حریم هوایی عراق نباید برای تهدید عربستان یا دیگر کشورهای همسایه مورد استفاده قرار گیرد. اما فاصله میان چنین مواضعی و توانایی دولت برای جلوگیری عملی از این حملات همچنان پابرجاست.
تصمیم بغداد برای انجام یک تحقیق مشترک با ایران نیز پرسشهای دیگری ایجاد کرده است. اگر مسئله، استفاده از خاک عراق برای حمله به یک کشور همسایه باشد، این پرسش مطرح میشود که دولت عراق تا چه اندازه میتواند در چنین پروندهای مستقل از تهران تصمیمگیری کند و تا چه حد نفوذ جمهوری اسلامی بر گروههای مسلح عراقی بر روند تحقیقات و تصمیمهای امنیتی بغداد اثر خواهد گذاشت.
از سوی دیگر، تلاش دولت عراق برای محدود کردن سلاح به نهادهای رسمی دولت و پایان دادن به فعالیت مسلحانه خارج از چارچوب حاکمیت، در آستانه ضربالاجل ۳۰ سپتامبر، میتواند به یکی از مهمترین آزمونهای واقعی اقتدار بغداد تبدیل شود. اگر این سیاست در عمل اجرا شود، میتواند نشانهای از حرکت عراق به سوی انحصار ابزارهای نظامی در دست دولت باشد؛ اما اگر گروههای مسلح همچنان بتوانند مستقل از دولت در سیاست امنیتی و منطقهای نقشآفرینی کنند، فاصله میان حاکمیت رسمی و قدرت واقعی در عراق همچنان پابرجا خواهد ماند.
در نهایت، مسئله تنها حمله به یک خط لوله نفتی یا تهدید امنیت عربستان نیست. مسئله اساسی این است که عراق تا چه اندازه در حوزه امنیتی و نظامی مستقل است و گروههای مسلح وابسته به جمهوری اسلامی تا چه حد میتوانند از خاک این کشور برای پیشبرد سیاست منطقهای تهران استفاده کنند.
اگر بغداد نتواند مرز روشنی میان حاکمیت دولت عراق و فعالیت گروههای مسلح وابسته به جمهوری اسلامی ترسیم کند، استفاده از خاک عراق بهعنوان سکوی پرتاب حملات علیه کشورهای منطقه همچنان یک تهدید پایدار باقی خواهد ماند.
پرسش نهایی، همان پرسشی است که تحلیل فرانتزمن نیز بر آن تأکید دارد: آیا در نهایت کسی برای این حملات واقعاً پاسخگو خواهد شد؟ پاسخ به این پرسش میتواند میزان واقعی استقلال و اقتدار دولت عراق در برابر گروههای مسلح وابسته به جمهوری اسلامی را روشن کند.
