آرش وزیری
ایران؛ واژه‌ای که در ظاهر نام یک محدوده جغرافیایی در قلب خاورمیانه است، اما برای انسان‌هایی که در گستره این سرزمین زیسته‌اند، معنایی کاملا متفاوت دارد. در یک قرن گذشته، این واژه کمتر به‌تنهایی در عرصه سیاسی حضور داشته و بیشتر در کنار نام دو نظام حکومتی معنا یافته است: «شاهنشاهی ایران» و «جمهوری اسلامی ایران». دو ساختار سیاسی با ایدئولوژی‌ها و ظواهر متفاوت که با وجود تمام اختلافات بنیادینشان، در یک اصل اشتراک کامل داشته‌اند: تمرکز مطلق قدرت در مرکز، نفی تکثر ملی و تلاش برای تعریف و تحمیل هویتی واحد بر تمامی ملل ساکن در این سرزمین. اما آیا به‌راستی ایران برای همه ساکنان این جغرافیا معنای یکسانی دارد؟
ایران از نگاه مرکز؛ تقدیس مرزها و انحصار هویت
از منظر بخش قابل‌توجهی از جریان‌های سیاسی مرکزگرا، ایران کشوری با تاریخی چندهزارساله، میراثی شاهنشاهی، مرزهایی تغییرناپذیر و هویتی صلب و یکپارچه است که زبان فارسی در کانون آن قرار دارد. در این نگاه شوونیستی، ایران سرزمینی متشکل از اقوام مختلف فرض می‌شود که باید در چارچوب یک هویت واحد ملی مستحیل گردند. قدرت سیاسی و اقتصادی در مرکز متمرکز است و مردمان مناطق پیرامونی، بیش از آنکه صاحبان برابر این سرزمین شناخته شوند، اغلب در نقش «مرزبانان غیور» ستایش می‌شوند؛ مردمانی که وظیفه دارند سینه خود را در برابر تهدیدها سپر کنند و از مرزها پاسداری نمایند، اما کمترین حق تصمیم‌گیری مستقل درباره آینده سیاسی و سرنوشت خود را ندارند. این نام‌گذاری، پوششی فریبنده برای استثمار نیرو و منابع پیرامون در خدمت شکوه پایتخت بوده است.
با روی کار آمدن جمهوری اسلامی، این نگاه دستخوش دگرگونی بنیادین نشد، بلکه تنها عنصر تازه‌ای به آن افزوده شد: اسلام سیاسی. اگر در نظام پهلوی، نهاد شاهنشاهی، باستان‌گرایی و هویت ملی مبتنی بر زبان فارسی ارکان مشروعیت بودند، در جمهوری اسلامی، مذهب تشیع و ایدئولوژی ولایت‌فقیه نیز به ارکان اصلی اعمال سلطه بدل شدند. در هر دو نظام، مرکز خود را صاحب‌اختیار و قیم مطلق تعیین سرنوشت تمامی ساکنان این سرزمین دانسته است؛ با این تفاوت که جمهوری اسلامی حتی به مرزهای ایران نیز بسنده نکرده و برای خود رسالتی فرامرزی در جهان اسلام تعریف کرده است. در چنین نگرشی، مرزهای موجود مقدس‌اند، تمامیت ارضی تابویی غیرقابل‌مذاکره است و هرگونه مطالباتی که انحصار مرکز را به چالش بکشد، با اتهام تجزیه‌طلبی سرکوب می‌شود. اما این تنها روایت یک‌سویه طبقه حاکم از ایران است.
ایران از نگاه ملل پیرامون؛ تجربه تاریخی تبعیض و ستم ملی
هرچه از مرکز قدرت فاصله می‌گیریم، معنای واژه ایران عمیقا تغییر می‌کند. برای بسیاری از کوردها، بلوچ‌ها، عرب‌ها و ترک‌های آذربایجان، ایران صرفا نام یک پهنه جغرافیایی با پیشینه‌ای تاریخی نیست؛ بلکه یادآور تجربه‌ای تلخ و زیسته از تبعیض ساختاری، سرکوب سیاسی، انکار هویت و تلاش سیستماتیک برای یکسان‌سازی زبانی و فرهنگی است. برای این ملل، واژه ایران با نام حکومت‌هایی گره خورده است که طی یک سده گذشته کوشیده‌اند تنوع غنی این جغرافیا را در لوای هویتی فرمایشی نابود سازند.
سیاست‌هایی که زبان فارسی را به تنها زبان مسلط آموزش، دیوان‌سالاری و رسانه تبدیل کردند، در حالی که زبان مادری میلیون‌ها انسان از جایگاهی برابر در ساختار رسمی کشور محروم بوده است. در چنین ساختاری، شعارهایی همچون «یک ملت، یک پرچم، یک زبان» برای ملل غیرفارس نه نشانه همبستگی، بلکه نمادی از سلب هویت و آسیمیلاسیون اجباری بوده است. حکومت‌های استبدادی در مرکز، آزادی‌های سیاسی را منکوب کرده‌اند، اما در مناطق پیرامونی، این سرکوب با لایه مهلکتری پیوند خورده است: انکار هویت ملی و مقابله با حق تعیین سرنوشت. به همین دلیل، آنچه در مرکز به‌عنوان استبداد سیاسی تجربه شده، در مناطقی چون کوردستان، بلوچستان، الاحواز و آذربایجان، علاوه بر استبداد، آشکارا به شکل سلطه ملی، استعمار داخلی و رفتار اشغالگرانه حکومت مرکزی ادراک شده است؛ حقیقتی که جریان‌های مرکزگرا از پذیرش آن طفره می‌روند.
کوردستان ایران؛ یک قرن مقاومت و سرکوب
در کوردستان ایران، این تضاد تاریخی آشکارتر و عریان‌تر رخ می‌نماید. کوردستان برای مردم کورد صرفا یک ناحیه اداری نیست؛ کوردستان نام سرزمینی تاریخی، ملتی با هویت مستقل، زبانی زنده و نماد مبارزه‌ای بی‌وقفه برای آزادی و حق حاکمیت دموکراتیک است. در طول یک سده گذشته، حکومت‌های مرکزی ایران با وجود تفاوت‌های ظاهری در ایدئولوژی، در مقابله با مطالبات برحق کوردها از سیاست ثابتی پیروی کرده‌اند: از سرکوب جنبش‌های مدنی و نظامی گرفته تا تحمیل فقر سیستماتیک، از اعدام فرزندان آزادی‌خواه تا امنیتی‌سازی تمام شئون زندگی، همگی بخشی از تجربه تاریخی مردم کوردستان ایران بوده است.
در این میان، مسئله تنها محرومیت اقتصادی، کولبری یا نبود آزادی‌های فردی نیست؛ مسئله محوری، به‌رسمیت‌شناخته‌نشدن ملت کورد به‌عنوان ملتی صاحب اراده و دارای حق تصمیم‌گیری درباره آینده خویش است. برای بسیاری از کوردها، ایران نام ساختاری بوده که همواره وفاداری یک‌جانبه طلبیده، اما حاضر نشده است حق انتخاب آزادانه آنان را به رسمیت بشناسد. چگونه می‌توان از ملتی انتظار داشت مرزهایی را مقدس بشمارد که در طول تاریخ معاصر، به نام حفاظت از همان مرزها، حقوق اولیه و هویت ملی‌اش پایمال شده است؟ آیا صرف حضور در یک محدوده سرزمینی بدین معناست که یک ملت باید برای همیشه و تحت هر شرایطی تابع احکام مرکز باشد؟ و چه مرجعی به حکومت‌های مرکزی این حق را داده است که بدون رضایت مردم کوردستان، برای سرنوشت آنان تصمیم بگیرند؟ تاریخی که با خون و رنج نوشته شده، با بخشنامه‌های دولتی و تعارفات دیپلماتیک پاک نخواهد شد.
رهبران سیاسی کوردستان و چالش انفعال؛ فدرالیسم راستین در برابر توهم همگرایی صوری
در ارزیابی این مناسبات تاریخی، بررسی عملکرد و راهبردهای جنبش سیاسی کوردستان اهمیتی تعیین‌کننده دارد. هنگامی که رهبری تاریخی جنبش رهایی‌بخش کوردستان و در رأس آن «حزب دموکرات کوردستان ایران»، پسوند نام «ایران» را در نام‌گذاری حزب تثبیت کردند، این اقدام برخاسته از درک عمیق، واقع‌گرایانه و مسئولانه از جغرافیای پیکار و ماهیت کثیرالمله این کشور بود. پیام روشن این تصمیم تاریخی آن بود که مبارزه برای رهایی ملی ملت کورد با مبارزه علیه ساختار استبداد مرکزی در سراسر ایران پیوندی ناگسستنی دارد. هدف جنبش کوردستان هرگز هضم شدن در هویت تحمیلی حاکم یا تلطیف شوونیسم نبوده، بلکه تغییر ریشه‌ای ساختار قدرت، برچیدن تمرکزگرایی و استقرار یک «جمهوری دموکراتیک و فدرال» بر پایه به رسمیت شناختن رسمی «حق تعیین سرنوشت ملل» بوده است.
طرح راهبردی «فدرالیسم ملی–جغرافیایی» از سوی جنبش کوردستان، نه‌تنها عدول از حقوق تاریخی این ملت نیست، بلکه پیشروترین و مدنی‌ترین پلتفرم سیاسی برای گذار پایدار از دیکتاتوری، تحقق دموکراسی و تضمین برابری بنیادین همه ملل ساکن در ایران به شمار می‌رود. با این حال، آنچه در عرصه سیاسی نیازمند هوشیاری و نقد جدی است، آسیب‌پذیری برخی جریانات و نخبگان در برابر فشارهای سیاسی و تبلیغاتی محافل مرکزگراست. در سال‌های اخیر، هم‌زمان با تشدید خیزش‌های انقلابی، جریان‌های شوونیستی و تمامیت‌خواه همواره کوشیده‌اند با شلیک برچسب‌های نخ‌نما و امنیتی نظیر «تجزیه‌طلبی»، جنبش‌های ملی در پیرامون را در موضع انفعال و دفاع مستمر از خود قرار دهند؛ امری که گاه برخی محافل را به افتادن در دام موازنه‌های نابرابر و وسواس در اثبات پیوند با جغرافیای ایران کشانده است.
حضور نام ایران در شناسنامه سیاسی احزاب، صرفا نماد میدان مبارزه و مسئولیت‌پذیری دموکراتیک است؛ نه چک سفیدی برای مصالحه بر سر حقوق بنیادین و نه تعهدی ابدی به حفظ مرزهای موجود. هرگونه تنزل دادن فدرالیسم ملی–جغرافیایی به «تمرکززدایی صوری اداری و استانی» یا پذیرش توافق‌های مبهم و بی‌تضمین با نیروهایی که از شناسایی هویت ملی خلق‌های غیرفارس طفره می‌روند، نادیده گرفتن بیش از هشت دهه مبارزه بی‌امان و فداکاری پیشمرگان و شهدای راه آزادی است. واقعیت آن است که در صورت عدم تحقق حقوق تاریخی کوردها در چارچوب جغرافیایی ایران، جدایی گزینه‌ای گریزناپذیر خواهد شد؛ چراکه هیچ رهبر یا حزب سیاسی حق ندارد از طرف ملت کورد، پیشاپیش استقلال را از گزینه‌های آینده حذف کند و برای ماندن در این جغرافیا تحت هر شرایطی، تعهدی همیشگی بدهد.
فدرالیسم می‌تواند یکی از راه‌حل‌های سیاسی و عقلانی برای آینده باشد، اما تنها شکل تحقق «حق تعیین سرنوشت» نیست. بدون شک مراجعه به اراده آزاد مردم از طریق صندوق رأی و رفراندوم، بنیادی‌ترین سازوکار دموکراتیک ملت کورد برای تعیین سرنوشت سیاسی خویش است. رسالت رهبران سیاسی کوردستان، اثبات وفاداری به مرزهای موجود نیست، بلکه دفاع تمام‌عیار از حق مردم کوردستان برای انتخاب آزادانه آینده خویش است؛ خواه این انتخاب فدرالیسم باشد، خواه استقلال.
بر این مبنا، همگرایی پایدار با اپوزیسیون سراسری تنها زمانی معنا و مشروعیت می‌یابد که بر پایه پذیرش شفاف و بی‌قیدوشرط کثیرالمله بودن ایران، لغو هرگونه هژمونی زبانی و فرهنگی، تفکیک دموکراتیک اختیارات حاکمیتی و تضمین حقوق ملی کوردستان استوار باشد. جنبش پیشرو کوردستان هرگز بر سر اراده آزاد و حقوق بنیادین تاریخی خویش سازش نخواهد کرد.
وارونگی سیاسی؛ چه کسی باید وفاداری را ثابت کند؟
یکی از بزرگ‌ترین مغالطه‌های تاریخی در مناسبات مرکز و پیرامون این است که گویی همیشه ملل تحت ستم و به‌ویژه کوردها باید ثابت کنند که قصد جدایی ندارند و باید وفاداری خود را نشان دهند! واقعیت اما کاملا وارونه است: این مدافعان حفظ مرزهای کنونی هستند که باید ملت کورد را قانع کنند چرا تداوم زیست در ساختاری مشترک به سود منافع و آینده آنان است. آنان هستند که باید شفاف سازند در فردای تغییرات، چه حقوقی تضمین خواهد شد و چه سازوکارهای ساختاری مانع از بازتولید ستم یک قرن اخیر خواهد شد.
صرف تغییر نام حکومت از پادشاهی به جمهوری اسلامی یا بازگشت به آن، بدون دگرگونی در مناسبات بنیادین قدرت، هرگز گرهی از مسئله کوردستان نخواهد گشود. دموکراسی نیز تنها به معنای حاکمیت اکثریت عددی در پای صندوق رأی نیست؛ دموکراسی واقعی باید حقوق ملل را در برابر سلطه اکثریت تضمین کند. اگر قرار باشد اکثریتی در مرکز صرفا با تکیه بر جمعیت بیشتر برای هویت، زبان و منابع ملتی دیگر تصمیم بگیرد، آن سامانه دموکراسی نیست، بلکه فاشیسم پارلمانی است. همبستگی و وحدتی که بر پایه رضایت داوطلبانه و آزادانه استوار نباشد، نام دیگر انقیاد و تحمیل است. تا زمانی که مفهوم برابری ملی جایگزین امتیازات تباری مرکز نشود، هیچ نظمی در این جغرافیا پایدار نخواهد بود. عدالت حکم می‌کند که مناسبات سیاسی بر پایه اراده آزاد ملت‌ها پی‌ریزی شود، نه بر ویرانه‌های هویت آنان.
ایران؛ خانه مشترک یا زندان ملل؟
در فرجام سخن، به همان پرسش بنیادین بازمی‌گردیم: ایران؟ کدام ایران؟ ایرانی که در آن مرزها مقدس‌تر از کرامت انسان‌هاست؟ ایرانی که ملل غیرفارس در آن تنها زمانی پذیرفته می‌شوند که در هویت مرکز حل شوند؟ یا ایرانی که سرزمین مشترک مللی برابر است و بر پایه رضایت آزادانه سامان می‌یابد؟ اگر ایران قرار است خانه مشترک باشد، پیش‌شرط آن نفی قیمومیت مرکز است؛ هیچ ملتی سرور ملت دیگر نیست و خانه مشترک با زور سرنیزه حفظ نمی‌شود. تحمیل هویت واحد بر ملتی که قرن‌ها برای حفظ موجودیت خود جنگیده، نتیجه‌ای جز تعمیق بیزاری و گسست نخواهد داشت.
برای مردم کوردستان ایران، اصل اصیل نه حفظ مرزهای کهن، بلکه تحقق حق تعیین سرنوشت است. اگر روزی مردم کوردستان در فضایی دموکراتیک ساختاری فدرال را برگزینند، انتخاب آنان است و اگر به استقلال رأی دهند، باید محترم شمرده شود. هیچ مرزی مقدس‌تر از آزادی یک ملت نیست و هیچ نامی نمی‌تواند اراده آزاد جامعه را مصادره کند. آینده کوردستان در تهران یا با رضایت جریان‌های مرکزگرا تعیین نخواهد شد، بلکه تنها به دست مردم آگاه کوردستان رقم خواهد خورد. این اراده تاریخی سرانجام راه خود را از میان تمام موانع خواهد گشود.
