ڕەحیم نزهەتزاده
لە پێداچوونەوە بە مێژووی نەتەوەکاندا دەتوانین درک بکەین کە ئاواتی ئازادی، یەکێک لە خواستە هەرە بنەڕەتییەکانی مرۆڤایەتییە. ئازادی نەک تەنیا چەمکێکی سیاسییە، بەڵکوو بەهایەکی قووڵی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییە، کە بەستراوەتەوە بە کەرامەتی مرۆڤ، دادپەروەری و مافی چارەی خۆنووسینەوە. لە زۆرێک لە کۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتییەکان، کە بەدرێژایی چەندین سەدە ڕووبەڕووی جۆرەها شێوەی دەسەڵات، ستەمکاری و نادادپەروەرى بوونەتەوە، ئەم ئاواتە بووە بە یەکێک لە هێزە بزوێنەرە گرنگەکانی پێکهێنانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان. لەم ڕوانگەیەوە، دەکرێ ڕۆژهەڵاتی تینووی ئازادی وەک ڕەمزێک بۆ خەباتی مێژوویی نەتەوەکان بۆ گەیشتن بە دادپەروەری و ڕزگاری سەیر بکرێت.
ئەزموونی مێژوویی دەریدەخات کە ڕێگای ئازادی، بەگشتی، پرۆسەیەکی درێژ و ئاڵۆزە و تێچووی زۆری هەبووە. لەم ڕێبازەدا، لە زۆر حاڵەتدا، تێکەڵ بە ڕەنجی قووڵی کۆمەڵایەتی، سەرکوتی سیاسی و قوربانیدانی مرۆیی بووە. بیرەوەری قوربانیان، زیندانیانی سیاسی و تێکۆشەرانی ڕێگای ئازادی، بەشێکی دانەبڕاو لە یادەوەریی بەکۆمەڵی ئەو نەتەوانەدایە کە بۆ دەستەبەرکردنی ڕزگاری تێکۆشاون. ئەم یادەوەرییە مێژووییە، جگە لە تۆمارکردنی ئازارەکان، ڕۆڵێکی بنەڕەتیش لە دروستبوونی شوناسی کۆمەڵایەتی و بەهێزکردنی ئیرادەی بەکۆمەڵ بۆ درێژەدان بە خەبات دەگێڕێ.
لەم پەیوەندییەدا، دەتوانرێ ئازار و خەم و پەژارەی بەکۆمەڵ بە یەکێک لە توخمە گرنگەکانی پێکهاتنی هۆشیاری کۆمەڵایەتی هەژمار بکرێ. کۆمەڵناسان و توێژەرانی زانستە مرۆییەکان چەندین جار ئاماژەیان بەو خاڵە کردووە کە ئەزموونی هاوبەشی ئازارەکان دەتوانێت ببێتە هۆکار بۆ دروستبوونی شێوازێک لە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی. کاتێک تاکەکانی کۆمەڵگایەک درک بەوە دەکەن کە ئازار و بێبەشبوونیان، نەک ئەزموونێکی تاکەکەسی، بەڵکوو چارەنووسێکی هاوبەشە، زەمینەش بۆ دروستبوونی هۆشیاری بەکۆمەڵ ئامادە دەبێت. ئەم هۆشیارییەش دەتوانێت وردە وردە ببێتە هێزێکی کۆمەڵایەتی کە بەرەنگاری پێکهاتە ناڕەوا و نادادپەروەرەکان دەبێتەوە.
لەو چوارچێوەیەدا، هێماسازی ئەدەبییش دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ و کاریگەر لە ڕەنگدانەوە و شرۆڤەکردنی ئەم ئەزموونە بەکۆمەڵە بگێڕێ. بۆ نموونە، وێناکردنی ئەو فرمێسکانەی کە دڵۆپ دڵۆپ دەڕژێن و پاشان لەگەڵ چەم و ڕووبارەکان یەکدەگرنەوە، دەتوانێت مێتافۆرێک بۆ گرێدانی ئازاری تاک بە ئەزموونی بەکۆمەڵی نەتەوەیەک بێت. وێناکردنێکی لەم شێوەیە نیشان دەدات کە چۆن هەستی پەڕش و بڵاوی تاکەکەسی، لە چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتیدا، دەبێتە هێزێکی گشتگیر و فراوانتر.
ئەدەب و هونەر لەو نێوەندەدا ڕۆڵی نێوەندگیری گرنگ لە نێوان ئەزموونی تاکەکەسی و یادەوەری بەکۆمەڵدا دەگێرن. بەرهەمە ئەدەبییەکان، بە تایبەت شیعر، لە توانایاندایە ئەزموونە هەستەکی و مێژووییەکانی کۆمەڵگایەک بە زمانی هێما و وێنە دەرببڕن و لە یادەوەری کولتووری نەتەوەیەکدا جێگیر بکەن. لەو ڕوانگەیەوە، ئەدەبیات نەک تەنیا ڕەنگدانەوەی ڕاستییە کۆمەڵایەتییەکانە، بەڵکوو دەتوانێت لە داڕشتن و بەهێزکردنی گوتارەکانی ئازادیخوازی کاریگەری هەبێ.
لە ڕوانگەی تیۆرییەوە، زۆرێک لە زانایانی کۆمەڵناسی لەو بڕوایەدان کە شێوەگرتنی بزووتنەوە ئازادیخوازەکان، بەگشتی، لە ئەنجامی تێکەڵەی سێ فاکتەری بنەڕەتی ڕوودەدات: یەکەم: ئەزموونی بەربڵاوی نادادپەروەری. دووەم: شێوەگرتنی هۆشیاری بەکۆمەڵ بەرامبەر بەو نادادپەروەرییە. سێیەم: سەرهەڵدانی ئیرادەیەکی کۆمەڵایەتی بۆ گۆڕانکاری.
کاتێک ئەم سێ فاکتەرە لە کۆمەڵگایەکدا پێکەوە یەکدەگرنەوە، زەمینە بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان دەڕخسێت. لە وەها هەلومەرجێکدا، خواستی ئازادی لە ئاستی داواکاری تاک تێدەپەڕێت و دەگۆڕدرێ بۆ ئامانجێکی بەکۆمەڵ.
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئازادی تەنیا بە مانای کۆتایی هاتنی سیستەمێکی ستەمکار نییە. لە تێگەیشتنێکی فراوانتر، ئازادی ئاماژەیە بۆ پێکهێنانی پێکهاتەیەک کە لەودا مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ گەرەنتی بکرێن، هاووڵاتیان بتوانن لە دیاریکردنی چارەنووسی سیاسی و کۆمەڵایەتی خۆیاندا بەشداربن. بە واتایەکی تر، ئازادی تەنیا خاڵی کۆتایی خەبات نییە؛ بەڵکوو سەرەتای قۆناغێکی نوێ لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی کۆمەڵگایەکدایە، قۆناغێک کە لەودا گەشەسەندنی کولتووری، فیکری و مرۆیی دابین دەبێ.
لەم ڕێبازەدا، یادەوەری ئەو کەسانەی لە پێناو ئازادیدا قوربانییان داوە، ڕۆڵێکی گرنگ لە پاراستنی بەردەوامی مێژوویی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکاندا دەگێڕێ. ئەم وەبیرهێنانەوانە نەک هەر ڕێزگرتن لە ڕابردوون، بەڵکوو دەتوانن ببنە سەرچاوەی ئیلهام بۆ نەوەکانی داهاتوو. کۆمەڵگایەک کە بتوانێ یادەوەری مێژوویی خۆی بپارێزێ، لە ڕاستیدا سەرمایەیەکی ئەخلاقی و کولتووری بۆ درێژەدان بە ڕێگای ئازادی بەردەست دەبێت.
سەرئەنجام، دەتوانرێت ئامانجی ئازادی بە یەکێک لە بەها بنەڕەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی هەژمار بکرێ. هەرچەندە بارودۆخی مێژوویی و کولتووری کۆمەڵگا جیاوازەکان لە یەک جیاوازن، بەڵام خواستی کەرامەتی مرۆڤ و دادپەروەری کۆمەڵایەتی لە نێو هەموو نەتەوەکاندا وەک یەک هاوبەشە. بۆیە پێویستە خەبات بۆ ئازادی بە بەشێک لە پڕۆسەیەکی بەرفراوانتری مرۆڤایەتی هەژمار بکرێت کە بە درێژایی مێژوو لە ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا ڕوویان داوە.
ڕۆژهەڵاتی تینووی ئازادیش بەشێک لە ئەم گێڕانەوە مێژووییەیە؛ گێڕانەوەیەک کە لەودا ئازار، هۆشیاری و هیوا پێکەوە دەبەسترێنەوە. لەم گێڕانەوەیەدا، فرمێسکەکان دەتوانن ببنە هێمای بەئاگابوونەوە و ئازارە پەڕشوبڵاوەکان دەتوانن ببنە هێزێک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی. دەرئەنجام، ئەوەی مانا بەم ڕێگایە دەبەخشێت بریتییە لە باوەڕبوون بەو ڕاستییەی کە ئازادی، هەرچەندە سەخت و درەنگ بێت، دواجار دەتوانێت ئاسۆیەکی نوێ بۆ نەتەوەکان بکاتەوە.
