شیوا مورادیان

لە فەلسەفەی سیاسی و تیۆریی دەوڵەتدا، ڕەوایی (Legitimacy) کرۆکی بنەڕەتیی مانەوە و بەردەوامیی هەر سیستمێکی فەرمانڕەوایە. ئەم ڕەواییە لە دوو سەرچاوەی دژبەیەکەوە سەرچاوە دەگرێت: یان لەسەر بنەمای «ڕەوایی ئەرێنی» و دامەزراندنی گرێبەستێکی کۆمەڵایەتیی ڕاستەقینە لە نێوان هاووڵاتی و دەسەڵاتدا بونیاد دەنرێت کە تێیدا خزمەتگوزاری، دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤ دەبنە پێوەر؛ یان مانەوەی خۆی بە شێوازێکی تەواو ساختە، بە «ڕەوایی نەرێنی» لە ڕێگەی خوڵقاندنی بەردەوامی «دوژمنێکی دەرەکی یان نێوخۆیی» پاساو دەدات. کاتێک سیستمێکی سیاسی مۆدێلی دووەم هەڵدەبژێرێت، چەمکی «دوژمن» تەنیا گوزارشت لە ڕکابەرێکی کاتیی سیاسی ناکات، بەڵکوو دەبێتە بزوێنەری سەرەکیی دەزگای حوکمڕانی و فەلسەفەی بوون لە سیستمە تۆتالیتێر و ئایدیۆلۆژییەکاندا.

دروشمی ئایینیی «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» (تا ئەو پەڕی توانستان هێز ئامادە بکەن)، کاتێک دەکرێتە دروشم و هێمای فەرمیی دامەزراوەیەکی سەربازی و ئەمنیی وەک سوپای پاسدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران، تەنیا ئەرکێکی تەکنیکیی سەربازی ناگەیەنێت؛ بەڵکوو دەبێتە دۆکترینێکی فیکری بۆ بەپیرۆزکردنی «دۆخی ئاوارتە و شەڕی هەمیشەیی». هەرچەندە بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی مافی هەر قەوارەیەکی سیاسییە، بەڵام کاتێک «دوژمنسازی» دەبێتە تاقە ئەندازیاریی بیرکردنەوەی ستراتیژی و هۆکاری پاساودانی سەرکوت، گوتاری دەسەڵات لە پاراستنی سەروەرییەوە دەگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی شەڕەنگێزیی بەردەوام کە لە غیابی تەنگژە و قەیراندا توانای ژیانی نامێنێت.

لە ماوەی زیاتر لە چوار دەیەی ڕابردوودا، کۆماری ئیسلامیی ئێران هاوکێشەی حوکمڕانیی خۆی لەسەر سێ گۆشەی ستراتیژیی پڕمەترسی دامەزراندووە: پەرەپێدانی بەرنامەی مووشەکی و درۆنی، چالاکییە چڕەکانی پیتاندنی ئۆرانیۆم تا لێواری دەستڕاگەیشتن بە چەکی ئەتۆمی (ئاستی ٦٠٪ و زیاتر)، و دروستکردنی تۆڕێکی فراوان لە میلیشیا بەکرێگیراوەکان لە سەرتاسەری جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا. تاران لە ڕێگەی ئەم تەونە ئایدیۆلۆژییەوە هەوڵی داوە قوڵایی ستراتیژیی خۆی لە دەرەوەی سنوورەکانی بونیاد بنێت تا قەیرانە قووڵە بنەڕەتییەکانی نێوخۆی پێ بشارێتەوە.

بەڵام باجی ئەم سەربازیکردنە شێتانەیە، لەناوچوونی بنەماکانی ئابووری، هەڵئاوسانی وێرانکەر، بێکاریی بەرفراوان، هەژارکەوتنی چینە جیاوازەکان و داڕمانی بنەڕەتیی ئازادییە مەدەنییەکان بووە. ئەنجامی حاشاهەڵنەگری ئەم سیاسەتە، پچڕانی یەکجارەکیی پردی متمانەی نێوان کۆمەڵگە و دەسەڵات، و لەدەستدانی تەواوەتیی ڕەوایی سیاسی بووە. کاتێک دەسەڵاتێک لە دابینکردنی سەرەتاییترین پێداویستییەکانی ژیان و پەرەپێدانی مرۆییدا شکست دەهێنێت، پەنا بۆ خستنەگەڕی ترس و دروستکردنی پەردەیەکی دووکەڵاوی لە «شەڕی هەڕەمەکی و دوژمنی خەیاڵی» دەبات تا هەر چەشنە دەنگێکی ڕەخنە و ناڕەزایەتی بە ناوی «سیخوڕی و خیانەت» دەمکوت بکات.

ئەگەر لە ڕوانگەیەکی شیکارییەوە چاو لە ئایندەی ئەم هاوکێشە لێکترازاوە بکەین—بەتایبەت دوای ڕووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەر، چوونە نێو قۆناغی شەڕی ڕاستەوخۆی سەربازی و داڕمانی هاوکێشەی بەرپەرچدانەوە (Deterrence)ی کۆماری ئیسلامی—دەبینین کە دەسەڵاتی تاران گەیشتووەتە بنبەستێکی مێژوویی کە بە دوو ئاراستەی سەرەکیدا دەڕوات:

شکستی سەربازی و ئیفلیجکردنی شادەماری دەسەڵات:
ئەو زەبر و هێرشە سەربازییە چڕانەی کە لە لایەن ئەمریکا، ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانیانەوە کراونەتە سەر پێگە ستراتیژی، سەربازی و فەرماندەییەکانی ڕێژیم و میلیشیاکانی، سەلماندیان کە تەواوی ئەو هەژموونە تەنیا بڵقی سەر ئاو بووە. ئەم لێدانە ڕاستەوخۆیانە نەک تەنیا بازنەی هەژموونی دەرەکیی تارانیان تێکشکاندووە، بەڵکوو سیستەمی فەرماندەیی و هێزی ئەمنیی ڕێژیمیشیان لە نێوخۆدا تووشی ئیفلیجی و شۆکێکی گەورە کردووە.

تەقینەوەی گڕکانی نێوخۆیی (The Domestic Implosion):
زەبری دەرەکی تەنیا دەبێتە خێراکەری داڕمانەکە؛ لە کاتێکدا هۆکاری بنەڕەتیی هەرەسهێنانەکە لە قووڵایی کۆمەڵگەی پەراوێزخراو و تووڕەی ئێرانەوە هەڵدەقوڵێت. دەسەڵاتێک کە سەرمایەی کۆمەڵایەتیی سفر بێت و تەنیا بە شمشێری تیرۆر و سەرکوت حوکم بکات، لە کاتی پاشەکشەی سەربازیدا دەبینێت کە بەرەی نێوخۆیی نەک هەر پاڵپشتی لێ ناکات، بەڵکوو ئەم بارودۆخە وەک دەرفەتێکی مێژوویی بۆ ڕاماڵینی دیکتاتۆری بەکار دەهێنێت.

لە گۆشەنیگای بزووتنەوەی ڕەوای نەتەوەی کورد و سەرجەم نەتەوە ستەملێکراوەکانی دیکەی نێو جوگرافیای ئێراندا، پرسە سەرەکییەکە تەنیا چۆنیەتیی ڕووخانی قەڵای ستەمکاری نییە، بەڵکوو دیسپلین و چۆنیەتیی ئاراستەکردنی هاوکێشەکانی قۆناغی دوای ڕووخانە. ئەزموونی دەوڵەتە تۆتالیتێرەکان سەلماندوویەتی کە ڕووخانی ستەمکار، ئەگەر لەگەڵ پڕۆژەیەکی دێموکراتیکی پێشوەختەدا یەک نەگرێتەوە، دەکرێت زەمینە بۆ شێوازێکی دیکە لە ناوەندگەرایی و ستەمکاریی نوێ خۆش بکات.

بۆیە، بۆ بەرەوڕووبوونەوەی شایستە لەگەڵ دەرئەنجامەکانی ئەم شەڕە و گۆڕانکارییە لەناکاوەکاندا، پێویستییەکی حاشاهەڵنەگر بەم سێ کۆڵەکە ستراتیژییە هەیە:
١. دامەزراندنی بەرەیەکی یەکگرتووی نەتەوەیی لە نێوان هێزە شۆڕشگێڕ و دێموکراتەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، و هاوپەیمانیی ستراتیژی لەگەڵ نەتەوە بندەستەکانی دیکەی ئێراندا.
٢. هۆشیاریی قووڵی مێژوویی بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی فاشیزمی ناوەندگەرا لە ژێر هەر پەردە و ناونیشانێکی نوێدا.
٣. ئامادەکردنی نەخشەڕێگایەکی سیاسی، یاسایی و دیپلۆماسیی تۆکمە بۆ قۆناغی گواستنەوە، لە پێناو چەسپاندنی مافی دیاریکردنی چارەنووس و بونیادنانی سیستەمێکی فیدراڵی و دێموکراتیک.

دەرئەنجام

مێژووی ئاڵوگۆڕە سیاسییەکان سەلماندوویەتی کە هیچ قەوارەیەک ناتوانێت لەسەر پایەکانی درۆ، زەبروزەنگ و «دوژمنسازیی بەردەوام» ئاسایش و سەقامگیرییەکی بەردەوام بۆ خۆی بخوڵقێنێت. کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەمڕۆ لە بێڕەواترین و لاوازترین قۆناغی مێژوویی خۆیدایە؛ چونکە لە هاوکێشەی دەسەڵاتداریدا، مرۆڤ، دادپەروەری و ئازادیی کردووەتە قوربانیی خەیاڵپڵاویە ئایدیۆلۆژییەکانی.

لە ئایندەی پێشبینیکراوی ئەم جوگرافیایەدا، سەرکەوتنی ڕاستەقینە و مێژوویی تەنیا پشکی ئەو نەتەوە و هێزە پێشەنگانە دەبێت کە بە خوێندنەوەیەکی زانستییانە بۆ هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان و بە پڕۆژەیەکی ڕوونی دێموکراتیکەوە، ڕێبەرایەتیی قۆناغی دوای دیکتاتۆری دەکەن.