رویترز – توافق میان ایالات متحده و ایران که نخستین توافق امضا شده میان یک رئیسجمهور آمریکایی و یک رئیسجمهور ایرانی از زمان انقلاب ۱۹۷۹ محسوب میشود، از سوی حامیانش بهعنوان «توافق تاریخی قرن» ستایش شده است.
اما برای رقبای منطقهای تهران — از اسرائیل گرفته تا کشورهای عربی خلیج فارس و برخی جریانها در لبنان — این توافق بیشتر شبیه «نفرین قرن» به نظر میرسد؛ توافقی که میتواند ایران را امنتر، مشروعتر و در نهایت اثرگذارتر از گذشته کند.
این توافق ۱۴ بندی که توسط دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان امضا شده، آتشبس سهماهه را برای ۶۰ روز تمدید میکند؛ از جمله در لبنان، تا زمینه برای مذاکرات درباره توافق دائمی و حل مسائل مرتبط با برنامه هستهای ایران فراهم شود.
به گفته «سرکیس ناعوم»، تحلیلگر لبنانی: «برای واشنگتن و تهران، این یک معامله بزرگ است — توافق قرن، بدون بازگشت. احتمال موفقیت از شکست بیشتر است. ایران توان تحمل فشار اقتصادی بیشتر را ندارد و ترامپ هم انگیزهای برای جنگ جدید ندارد.»
ضربه به اسرائیل
تحلیلگران اسرائیلی این توافق را یک «فاجعه راهبردی» توصیف کردهاند. به گفته «دنی سیترینوویچ»، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، این توافق باعث شده روندی که برای تضعیف یا حتی سرنگونی جمهوری اسلامی طراحی شده بود، عملاً به شناسایی و تقویت همان نظام منتهی شود.
او میگوید این توافق هیچیک از خواستههای اصلی اسرائیل را محقق نکرده است: نه محدودسازی برنامه موشکی ایران، نه مهار نیروهای نیابتی، و نه مسیر روشنی برای برچیدن تأسیسات هستهای.
به گفته او حتی عملیات اسرائیل در لبنان نیز تحت چارچوب آتشبس محدود شده است.
او افزود: «همهچیز بد است و بدتر هم خواهد شد.»
ایران در موقعیت برتر
در صورت تداوم توافق، ایران بهنظر میرسد دستاوردهای مهمی کسب کند: پایان جنگ، کاهش تدریجی تحریمها، ازسرگیری صادرات نفت، دسترسی به منابع مالی بازسازی و همچنین نوعی پذیرش ضمنی ساختار سیاسی این کشور.
در مقابل، واشنگتن از اهداف اولیه خود فاصله گرفته است؛ اهدافی مانند تغییر نظام سیاسی ایران، نابودی برنامه هستهای و مهار نفوذ منطقهای تهران.
لبنان و محور مقاومت
این توافق همچنین لبنان را در چارچوب گستردهتر مذاکرات آمریکا و ایران قرار میدهد و عملاً مسیر جداگانه گفتوگوی لبنان و اسرائیل را تضعیف میکند.
لبنان در چارچوب آتشبس ۶۰ روزه قرار گرفته و همه طرفها موظف به توقف عملیات نظامی شدهاند.
رئیسجمهور لبنان، «جوزف عون»، هشدار داده است که ایران نباید در موضوعاتی مانند آتشبس و خروج اسرائیل از جنوب لبنان بهجای لبنان مذاکره کند.
اما برخی منابع نزدیک به حزبالله معتقدند این توافق موقعیت لبنان را تقویت میکند، زیرا سطح مذاکرات را بالاتر میبرد و امکان اعمال فشار تهران و واشنگتن بر متحدانشان را فراهم میکند.
نگرانی کشورهای خلیج فارس
کشورهای خلیج فارس نیز از تغییر موازنه منطقهای نگراناند. به گفته منابع منطقهای، این توافق اعتماد به چتر امنیتی آمریکا را کاهش داده و ایران را بهعنوان یک قدرت پایدار منطقهای تثبیت میکند.
برخی تحلیلگران این وضعیت را نشانهای از حرکت به سمت «سازش بهجای تقابل» در منطقه میدانند.
در مقابل، «الکس واتانکا» پژوهشگر امور ایران در مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، این توافق را «کمهزینهترین گزینه پس از شکست سیاست فشار و جنگ» توصیف کرده است.
او میگوید: «جنگ گستردهتر میتوانست خلیج فارس را برای دههها نابود کند.»
نقش اسرائیل در آینده توافق
برخی تحلیلگران اسرائیل را «عامل بالقوه اخلال» در روند توافق میدانند؛ بهویژه در پرونده لبنان.
یک مقام ایرانی نیز گفته است: «ایران از متحدان خود مانند حزبالله دست نکشید.»
او تأکید کرده که تهران حتی حاضر بوده در صورت لزوم به جنگ بازگردد تا از متحدانش حمایت کند.
جمعبندی
به گفته تحلیلگران، این توافق اگرچه هنوز در مرحله اجراست، اما پیامدهای آن در حال بازطراحی توازن قدرت در خاورمیانه است. ایران در موقعیتی قویتر قرار گرفته، اسرائیل و برخی کشورهای عربی نگران شدهاند و آینده توافق همچنان وابسته به مذاکرات و واکنشهای منطقهای خواهد بود.
