ابراهیم محمدپور
ژینا امینی؛ نامی که از کالبد یک انسان فراتر رفت و به نمادی برای آزادی، برابری و کرامت انسانی تبدیل شد.
نامی که پس از جانباختنش دیگر تنها نام یک دختر جوان کورد نبود؛ نامی شد که در سراسر جغرافیای ایران با مفاهیمی چون آزادی، برابری، کرامت انسانی و اعتراض به تبعیض پیوند خورد. کشتهشدن او در شهریور ۱۴۰۱، جرقه اعتراضاتی را زد که خیلی زود از کوردستان فراتر رفت و به یکی از گستردهترین جنبشهای اعتراضی ایران در دهههای اخیر تبدیل شد؛ جنبشی که شعار «ژن، ژیان، ئازادی» ــ «زن، زندگی، آزادی» ــ را به یکی از شناختهشدهترین شعارهای اعتراضی تاریخ معاصر ایران بدل ساخت.
اما برای فهم اینکه چرا نام ژینا چنین تأثیری پیدا کرد، باید به سالها و حتی دهههای پیش از آن بازگشت.
ترس حکومت از آگاهی
حکومت جمهوری اسلامی، مانند بسیاری از حکومتهای اقتدارگرا، همواره نسبت به گردش آزاد اطلاعات و شکلگیری آگاهی مستقل در جامعه حساس بوده است. در طول دهههای گذشته، توقیف مطبوعات، سانسور، فیلترینگ اینترنت، ایجاد اختلال در ارتباطات و کنترل پلیسی فضای اطلاعرسانی، از ابزارهایی بودهاند که برای مهندسی افکار عمومی و محدود کردن دسترسی مردم به آگاهی به کار گرفته شدند.
ایران در طول چند دهه گذشته از عصر کشاورزی و صنعتی به عصر ارتباطات و اینترنت وارد شده است؛ اما به باور بسیاری از منتقدان، توسعه سیاسی و آزادی گردش اطلاعات همگام با این تحولات تکنولوژیک پیش نرفته و ساختار حاکم همواره کوشیده دیوارهای انقیاد را حفظ کند.
در جهانی که اینترنت و شبکههای اجتماعی مرزهای ارتباطی را کمرنگ کردهاند، تلاش برای مسدود کردن آگاهی جامعه دیگر تنها به بستن یک روزنامه یا تعطیل کردن یک رسانه محدود نمیشود. فیلترینگ گسترده، قطع هدفمند اینترنت، پارازیت و انحصار رسانههای حکومتی، حلقههایی از همین سیاست کنترلمحور هستند.
از نگاه تحلیلگران، هدف چنین سیاستهایی صرفاً جلوگیری از انتشار یک خبر نیست؛ بلکه ممانعت از شکلگیری پیوند و همبستگی میان انسانهایی است که اگرچه در نقاط مختلف یک سرزمین زندگی میکنند، اما تجربههای مشابهی از تبعیض، فقر، سرکوب و محرومیت تاریخی دارند.
«تفرقه بینداز و حکومت کن»
در دهههای گذشته، یکی از پیامدهای محدود بودن ارتباطات میان مردم این بود که اعتراضهایی که در یک منطقه یا شهر شکل میگرفت، الزاماً و با سرعت به سایر نقاط کشور منتقل نمیشد.
در نقاط مختلف ایران بارها اعتراضهای اجتماعی و اقتصادی پرشماری شکل گرفته است؛ از اعتراضهای کارگری و دانشجویی گرفته تا مطالبات اقتصادی، سیاسی، ملی و هویتی. اما بسیاری از این خیزشها در محدوده جغرافیایی خود محصور میماندند و حکومت نیز میتوانست با سرکوب منطقهای و بایکوت خبری، مانع از پیوند سراسری آنها شود.
یکی از دلایل این وضعیت، گسست ارتباطی میان بخشهای مختلف جامعه بود.
در گذشته، مردم بسیاری از مناطق ایران شناخت مستقیمی از رنجها و دغدغههای یکدیگر نداشتند. فاصله جغرافیایی، انحصار صداوسیما و غیاب رسانههای تعاملی باعث میشد تصویر هر منطقه، تا حد زیادی از طریق پروپاگاندای رسمی یا روایتهای تحریفشده و امنیتی ترسیم شود.
اما اینترنت این موازنه را برهم زد.
اینترنت؛ شکستن دیوارهای جدایی
با گسترش اینترنت و شبکههای اجتماعی، مردم ایران توانستند مستقیماً با یکدیگر پیوند برقرار کنند. شهروندان یک شهر تصاویر، سرکوبها و روایتهای شهر دیگر را دیدند و مردم مناطق مختلف توانستند پیرامون تجربههای زیسته خود سخن بگویند.
به تدریج، جامعه با واقعیتهایی آشنا شد که پیش از آن عامدانه سانسور میشد؛ از محرومیتهای سیستماتیک و توسعهنیافتگی مناطق حاشیهای گرفته تا تبعیضهای ملی، زبانی، مذهبی و جنسیتی.
در این میان، وضعیت کوردستان، بلوچستان، خوزستان و آذربایجان بیش از گذشته به وجدان جمعی جامعه راه یافت و بسیاری از مردم با مطالبات بحق جوامعی آشنا شدند که دههها در پسِ برچسبهای امنیتی پنهان نگه داشته شده بودند.
این ارتباط نوین، امکان یک شناخت متقابل و همدلانه را فراهم کرد.
مردم دریافتند که با وجود تنوع در زبان، فرهنگ، هویت و جغرافیا، ساختار بازتولید رنج و استبداد برای همه مشترک است؛ ساختاری مبتنی بر تبعیض، فقر، فساد، سلب آزادیهای بنیادین و انسداد سیاسی.
به این ترتیب، شبکههای ارتباطی نه صرفاً یک ابزار تکنیکی، بلکه بستری برای شکستن توهم تفرقه و دستیابی به همسرنوشتی جمعی شدند.
ژینا؛ جرقهای که از کوردستان به سراسر ایران رسید
در ۲۲ شهریور ۱۴۰۱، ژینا امینی، دختر ۲۲ ساله اهل سقز، پس از بازداشت خشونتبار توسط گشت ارشاد در تهران به کما رفت و سه روز بعد، در ۲۵ شهریور، در بیمارستان کسری جان باخت.
جانباختن مظلومانه او خشم انباشتهشدهای را ابتدا در کوردستان و سپس در سراسر شهرهای ایران شعلهور ساخت.
حکومت کوشید با تحمیل نام شناسنامهای، هویت کوردی او را در حاشیه قرار دهد؛ اما پافشاری خانواده و همراهی جامعه بر نام واقعیاش، «ژینا»، این تلاش را ناکام گذاشت. نامی به معنای «زندگیبخش» که از چارچوب یک اسم شناسنامهای فراتر رفت و به نماد ارادهٔ جمعی برای بازپسگیری حق زیستن بدل شد.
اعتراضها از سقز و آرامستان آیچی آغاز شد، اما در کوتاهترین زمان جغرافیای ایران را درنوردید.
اینبار رخدادی کمنظیر در تاریخ در حال وقوع بود:
بخشهای گستردهای از مردم ایران، فارغ از جنسیت، زبان و خاستگاه جغرافیایی، خود را در درد مشترک خانواده ژینا سهیم دیدند.
شعار پرمغز «ژن، ژیان، ئازادی» که برخاسته از دههها مبارزات برابریخواهانه جنبش زنان کورد بود، در سراسر ایران طنینانداز شد و با برگردانِ «زن، زندگی، آزادی» قلب خیابانها را تسخیر کرد.
از «ژینا» تا «زن، زندگی، آزادی»
«زن، زندگی، آزادی» تنها یک شعار اعتراضی مقطعی نبود؛ مانیفست یک رنسانس فکری و مدنی بود: آزادی، برابری، کرامت انسانی، رهایی زنان، نفی هرگونه تبعیض و به رسمیت شناختن حق حاکمیت انسان بر بدن و شیوه زیست خویش.
در این شعار، «زن» در کانون دگرگونی قرار دارد؛ زیرا پایههای استبداد بر سلب اختیار از زنان و تحمیل پوشش اجباری بنا شده بود و هدف قرار گرفتن این ستون، ارکان سلطه را متزلزل ساخت.
اما این مفهوم در مرز جنسیت متوقف نماند:
«زندگی» فراخوانی بود برای بازپسگیری حق یک زیست شرافتمندانه، شاد، امن و انسانی در برابر سیاست مرگی که حاکمیت تحمیل میکرد؛ چرا که زندگی بیکرامت، تنها زنده ماندن است نه زیستن.
و «آزادی»، افقی رهاییبخش بود فراتر از حق پوشش اختیاری؛ آزادی اندیشه، آزادی بیان، رهایی از استبداد، آزادی فعالیت سیاسی، حق تشکلیابی و برابری حقوقی همهجانبه.
به همین دلیل، این شعار به جامعترین چتر همبستگی اجتماعی در تاریخ معاصر بدل شد.
کوردستان؛ چشم و چراغ ایران
یکی از درخشانترین ابعاد خیزش ژینا، تبلور همبستگی تاریخی میان بخشهای مختلف جامعه ایران با مردم کوردستان بود.
طنین شعار «کوردستان، کوردستان، چشم و چراغ ایران» در تهران، تبریز، اصفهان، شیراز و خوزستان، سد محکمی در برابر سیاستهای تفرقهافکنانه کشید. این خروش نشان داد که جامعه مدنی، پایداری و پیشگامی مدنی کوردستان را نه یک مسئله حاشیهای، بلکه پیشقراول دموکراسیخواهی سراسری میداند.
در این نقطه تاریخی بود که گزارهٔ مزار ژینا به واقعیت پیوست: «ژینا گیان، تۆ نامری، ناوت ئهبێته ڕهمز» (ژینا جان تو نمیمیری، نامت رمز میشود). این نام به رمزی برای پیوند زدن دادخواهی، مقاومت و آزادیخواهی تبدیل شد.
قربانیان بسیاری که نامشان فراموش نشد
بیتردید ژینا نخستین قربانی ماشین سرکوب نبود.
در طول دهههای گذشته، کاروانی از جانباختگان کوی دانشگاه، جنبش سبز، دی ۱۳۹۶، آبان خونین ۱۳۹۸ و فاجعهٔ شلیک به هواپیمای اوکراینی (پرواز پیاس۷۵۲) در حافظه تاریخی این سرزمین ثبت شده است.
اما ژینا در لحظهای نمادین، چند گسل سرکوب را به هم پیوند زد: ستم جنسیتی، ستم ملی و اتنیکی، تحقیر کرامت انسانی و استبداد سیاسی.
به همین سبب، نام او به کاتالیزور یک انفجار بزرگ اجتماعی بدل شد.
زن، زندگی، آزادی و افق رهایی جامعه
این خیزش پیشتازی و عاملیت زنان در جامعه ایران را تثبیت کرد.
در چهار دهه گذشته، قوانین تبعیضآمیز همواره تلاش کرده بودند زنان را به حاشیه برانند. اما جنبش ژینا نشان داد که مطالبه زنان صرفاً اصلاح چند تبصره نیست؛ بلکه بازتعریف مناسبات قدرت و دموکراسی است.
جامعهای که در آن نیمی از پیکره انسانیاش در بند تبعیض باشد، هرگز به توسعه و رهایی پایدار دست نخواهد یافت.
زنان مستقل، شجاع و آگاه، ستون فقرات دموکراسی آینده هستند. برابری جنسیتی نه یک موضوع فانتزی یا ثانویه، بلکه شرط نخست و بنیادین هر نوع پیشرفت و گذار به دموکراسی است.
جامعهای که زنانش آزاد باشند
زن مقتدر در تقابل با مرد قرار ندارد؛ زن مقتدر یعنی انسانی صاحب حق، برابر در فرصتها، مصون از خشونت و مشارکتکننده در ساختن سرنوشت جامعه.
جامعه سالم جامعهای است که در آن ارزش والای کرامت بر هرگونه برتریطلبی جنسیتی، اتنیکی، زبانی یا ایدئولوژیک تفوق یابد.
هنگامی که زن آزاد باشد، تفکر آزاد میشود و جامعه توانایی بازتولید خلاقیت و پویایی را به دست میآورد. از این رو، «زن، زندگی، آزادی» تصویر آرمانی ایرانی دموکراتیک، متکثر و عاری از هرگونه ستم است.
چهار سال پس از ژینا
امروز، چهار سال پس از آن شهریور تحولآفرین، نام ژینا امینی خاموش نشده است؛ بلکه در تاروپود وجدان جمعی رسوب کرده و به یک فرهنگ زیسته تبدیل شده است.
ماشین سرکوب، اعدام و زندان نتوانسته است روحی را که در کالبد جامعه دمیده شد بازپس گیرد. اَشکال اعتراض ممکن است تغییر کنند یا به تاکتیکهای مقاومت روزمره بدل شوند، اما جوهره بازگشتناپذیر این آگاهی زنده است؛ چرا که این جنبش، پژواک تاریخی نسلی است که دیگر تحقیر و اجبار را نمیپذیرد.
از یک نام تا یک خاطره جمعی ماندگار
ژینا امینی امروز تنها نام یک فرد در تاریخ نیست؛ او تجسم ایستادگی جامعهای است که مرگ را به زندگی پیوند زد.
میراث تاریخی ژینا، بازیابی «همبستگی در تفاوتها» بود؛ اینکه کورد، بلوچ، ترک، فارس، عرب، ترکمن، گیلک و لر، زن و مرد، دریافتند که آزادی امری تجزیهناپذیر است و رهایی هیچیک بدون رهایی دیگری ممکن نخواهد بود.
ژینا امینی در خاک آرام گرفت، اما نامش به بذری بدل شد که در آگاهی میلیونها انسان جوانه زد. این نام برای همیشه یادآور یک پیمان جمعی است:
زیستن با کرامت، ایستادگی در برابر ستم و ساختن فردایی آزاد و برابر برای همه.
