حەسەن قارەمانی
زیاتر لە چوار دەیە کوردی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەژێر سیستمێکی سیاسیدا دەژین کە بە شێوەیەکی سیستماتیک مافە بنەڕەتییەکانی پێشێل کردووە. لە سەرەتای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییەوە، زۆرجار داخوازییەکانی کورد بۆ دانپێدانانی کولتووری، مافی زمانەوانی و بەشداریی سیاسی، بە سیاسەتی ئەمنیەتی، سەرکوت و پەراوێزخستن وەڵام دراوەتەوە.
لەم ماوەیەدا خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بارێکی قورسی بەرخۆدان و قوربانیدانیان لە ئەستۆ بووە. سەرەڕای دووبارەبوونەوەی ناڕەزایەتی و ڕێکخستنی سیاسی و بەشداریکردنی مەدەنی، داواکارییەکانیان بۆ مافە کولتوورییەکان، نوێنەرایەتیی سیاسی و ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی بە ڕێوشوێنی توند وەڵام دراوەتەوە. بۆیە پرسی کورد لە ئێراندا نەک هەر ململانێیەکی سیاسی بووە، بەڵکوو خەباتێکی درێژخایەن بۆ ناسنامە، کەرامەت و ناساندنی مێژوویی بووە.
لە هەمان کاتدا مێژوو ئەوە نیشان دەدات کە زۆرجار گۆڕانکاریی سیاسیی بەرچاو لە سەردەمی قەیرانی ناوچەیی و هەڵچوونە ژیۆپۆلەتیکییەکاندا ڕوودەدات. کاتێک ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣دا عێراقی داگیر کرد، زۆرێک لە عێراقییەکان ئەو ڕووداوەیان وەک دەستێوەردانێکی سەربازیی داگیرکەر سەیر دەکرد؛ بەڵام بۆ کوردی باشووری کوردستان، ئەم پەرەسەندنە مانایەکی مێژوویی جیاوازی هەبوو. فەزایەکی سیاسیی نوێی دروست کرد کە بۆ یەکەم جار لە مێژووی نوێدا کورد بتوانێت دامەزراوەی خۆی دابمەزرێنێت، ناوچەکەی خۆی بەڕێوە ببات و بە ئاشکرا ئاڵای کوردستان هەڵبکات بەبێ ترس. ئەوەی بۆ هەندێک وەک دەستێوەردانێکی ژیۆپۆلەتیکی دەردەکەوت، بۆ کورد بوو بە دەرفەتێکی مێژوویی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی چارەنووسی سیاسیی خۆی.
بە درێژایی مێژوو، شەڕ و ململانێی ژیۆپۆلەتیکی زۆرجار هاوسەنگیی هێزیان گۆڕیوە و واقیعی سیاسیی نوێیان خوڵقاندووە. کاتێک دەوڵەتە ناوەندییەکان لاواز دەبن، هەندێک جار دەرفەت بۆ گەلانی پەراوێزخراو سەرهەڵدەدەن کە مافە سیاسییەکانیان بخەنە ڕوو و دووپاتیان بکەنەوە. ململانێ گەورەکان نەک هەر نەخشەیان کێشاوەتەوە، بەڵکوو ڕێگاکانی خۆبەڕێوەبەرییان بۆ ئەو گەلانە کردووەتەوە کە لەمێژە بێ دانپێدانانی دەوڵەت بوون.
کوردستان، لەم چوارچێوەیەدا، تەنیا ناوچەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکوو نیشتمانێکی مێژوویی کوردە. لە ماوەی سەدەی بیستەمدا ئەم خاکە لە نێوان چوار دەوڵەتدا دابەش بوو: ئێران، عێراق، تورکیە و سووریە. کورد لە هەر بەشێکی ئەم وڵاتە دابەشبووەدا درێژە بە خەباتی خۆی بۆ مافە بنەڕەتییەکان دەدات: مافی زمان، کولتوور و چارەنووسی سیاسی.
پێشهاتەکانی باشووری کوردستان و پێکهێنانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان مۆدێلێکی سیاسیی خوڵقاند کە تێیدا کورد توانی دامەزراوەکانی خۆی ئاوەدان بکاتەوە و نفوزی سیاسیی خۆی بەهێز بکات. ئەم ئەزموونە لێکەوتەی قووڵی بۆ گوتاری سیاسیی کوردی لە سەرتاسەری ناوچەکەدا هەبووە.
ئەمڕۆ بەردەوامبوونی گرژییەکانی نێوان ئێران و ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان، جارێکی دیکە پرسیار لەسەر ئایندەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دروست دەکات. ئایا ململانێ ژیۆپۆلەتیکییە نوێیەکان دەتوانن پەنجەرەیەکی مێژوویی بکەنەوە کە کورد لە ئێراندا بتوانێت مافە سیاسییەکانی خۆی بخاتە ڕوو و دووپاتیان بکەنەوە؟ ئەزموونەکان نیشان دەدەن کە گۆڕانکاریی سیاسیی زۆرجار لەژێر بارودۆخی مێژوویی گرینگدا ڕوودەدەن.
لە بەرامبەر ئەم پاشخانەدا، دەکرێ پرسی کورد لە ئێراندا بە پشتبەستن بە سێ ڕەهەندی ناوەندی شی بکرێتەوە کە بریتین لە: پەراوێزخستنی مێژوویی کورد لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێران، گۆڕانکارییە ژیۆپۆلەتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و ئەو ئاستەنگ و دەرفەتە سیاسییانەی کە تایبەتمەندن بە هەوڵی کورد بۆ چارەنووسی.
پێشینەی مێژوویی: خەباتی کورد لە ئێران
پرسی کورد لە ئێراندا ڕەگ و ڕیشەی قووڵی مێژوویی لە سەرهەڵدانی دەوڵەتی مۆدێرنی ئێران لە ماوەی سەدەی بیستەمدا هەبووە. ڕۆژهەڵاتی کوردستان خاوەن ناسنامەیەکی زمانەوانی، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیی بەهێز بووە. لە هەمان کاتدا سیاسەتی ناوەندگەراییی حکوومەتە جۆراوجۆرەکانی ئێران بە شێوەیەکی سیستماتیک مافە سیاسی و کولتوورییەکانی کوردستانی پێشێل کردووە.
بە درێژایی سەدەی بیستەم، بزووتنەوە سیاسییە کوردەکان هەوڵیان داوە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا شێوەی جۆراوجۆری خۆبەڕێوەبەری یان ئۆتۆنۆمی یان فیدراڵی دابمەزرێنن. ئەڵقەی هەرە بەرچاو لەم پێشهاتە مێژووییەدا، دامەزراندنی کۆماری کوردستان بوو لە مەهاباد لە ساڵی ١٩٤٦. هەرچەندە ئەم کۆمارە تەنیا بۆ ماوەیەکی کورت بوونی هەبوو، بەڵام لە یادەوەریی بەکۆمەڵدا بووە خاوەنی بایەخێکی ڕەمزیی هەمیشەیی. ئەزموونی کۆماری کوردستان نیشانی دا کە کورد دەتوانێت دامەزراوە سیاسییەکانی خۆی ڕێک بخات و کۆمەڵگاکەی بەڕێوە ببات.
دوای شۆڕشی ئێرانی ساڵی ١٩٧٩، هیوای نوێ لە نێو کورددا هاتە ئاراوە کە نەزمی سیاسیی نوێ دان بە مافی نەتەوەکاندا بنێت و بوار بۆ فرەیی سیاسی دروست بکات. بەڵام ئەو هیوایانە زۆر زوو نەمان کاتێک پەیوەندیی نێوان بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد و کۆماری ئیسلامی پەرەی سەند و بوو بە ململانێیەکی چەکداری. دەرئەنجامی ئەمەش دەیان ساڵ پەراوێزخستنی سیاسی و کۆنتڕۆڵکردنی ئەمنی و سنووردارکردنی فەزای سیاسی لە کوردستان بوو.
لایەنە سیاسییەکانی کوردستان و ئەکتەرەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بە بەردەوامی داوای مافی فەرهەنگی، داننان بە زمانی کوردی، نوێنەرایەتیی سیاسی و ئۆتۆنۆمیی ناوچەیییان کردووە. بەڵام دەوڵەتی ئێران زۆرجار لە ڕوانگەی سیاسەتی ئەمنییەوە سەیری ئەم داواکارییانەی کردووە و بزووتنەوەی کوردستانی وەک جوداخوازی یان وەک هەڕەشە بۆ سەر سەقامگیریی دەوڵەت نیشان داوە. ئەمەش بە کردەوە ئەگەرەکانی گفتوگۆیەکی سیاسیی گشتگیری بنبەست کردووە. لە ئەنجامدا خودی ناسنامەی کوردیش بە سیاسی کراوە. لە زۆر حاڵەتدا دەربڕینە کولتوورییەکان وەک زمان، مۆسیقا یان هێماکان، وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی دەوڵەت لێک دراوەتەوە.
قەیرانە ژیۆپۆلەتیکییەکان و پێشکەوتنی سیاسیی کورد
ئەزموونی مێژوویی کورد نەخشێکی دووبارەبووەوە نیشان دەدات: زۆرجار پێشکەوتنی سیاسیی بەرچاو هاوکات بووە لەگەڵ ئەو قۆناغانەی کە دەوڵەتە ناوەندییەکان بەهۆی شەڕ، شۆڕش یان قەیرانی قووڵی سیاسی لاواز بوون.
نموونەیەکی ڕوون، پێشکەوتنی عێراقە لە دوای ساڵی ٢٠٠٣؛ پێکهێنانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان وای کرد کورد سیستمێکی سیاسیی تا ڕادەیەک سەقامگیر بە پەرلەمان، هێزی پێشمەرگە و دامودەزگای ئیداری دابمەزرێنێت. بۆ یەکەمین جار لە مێژووی نوێدا، لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدراڵیدا، باشووری کوردستان بوو بە خاوەنی خۆبەڕێوەبەرییەکی دانپێدانراو.
ئەم پێشهاتە دەرئەنجامە بەرچاوەکانی لە سنوورەکانی عێراق تێپەڕاند. ئەوە نیشانی دا کە خواستە سیاسییەکانی کورد تەنیا دیدێکی نۆرماتیڤ نین، بەڵکوو لە هەلومەرجی مێژوویی و ژیۆپۆلەتیکیی لەباردا دەتوانرێ بەدی بهێنرێن. پرۆسەیەکی هاوشێوە لە ڕۆژاوای کوردستان لە کاتی شەڕی ناوخۆی سووریەدا ڕووی دا. لەگەڵ لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندی، ئەکتەرە سیاسییەکانی کورد توانیان پێکهاتە ئیداری و فۆرمەکانی ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی دابمەزرێنن. ئەم ئەزموونانە ئاماژە بە نەخشێکی مێژوویی دەکەن کە زۆرجار پێشکەوتنە سیاسییەکانی کورد لە قۆناغەکانی هەڵچوونی ناوچەیی و گۆڕانی هاوسەنگیی هێزدا ڕوودەدەن.
دۆخی ژیۆپۆلەتیکیی ئێستا
ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەردەوامە وەک هەرێمێک کە بە ناسەقامگیریی سیاسی و ڕکابەریی ستراتیژی تایبەتمەندە. لەم ساڵانەی دواییدا گرژییەکانی نێوان ئێران و ئەکتەرە جۆربەجۆرە نێودەوڵەتییەکان توندتر بوون و ئەمەش هۆکارە بۆ کەشوهەوای نادڵنیایی و ئەگەری گۆڕانکاریی سیاسی.
لە بەرامبەر ئەم پاشخانەدا، باس لە چارەسەرە سیاسییەکان بۆ پرسی کورد سەرلەنوێ سەرهەڵدەداتەوە. یەکێک لەو مۆدێلانەی کە زۆرترین باسی لێوە دەکرێت، فیدراڵیزمە. سیستمێکی فیدراڵی دەتوانێت سەربەخۆیییەکی بەرچاو بە هەرێمەکان بدات. ئەزموونی عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٥ دەریدەخات کە سیستمێکی لەو شێوەیە دەتوانێت کار بکات. دەستووری عێراق هەرێمی کوردستانی وەک قەوارەیەکی فیدراڵی ناساند کە دەسەڵاتی ئیداری و یاسایی بەرفراوانی هەبێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، مەرج نییە زۆرێک لە حیزبە سیاسییەکانی کوردستان لە ئێراندا بانگەشە بۆ سەربەخۆیی تەواو بکەن، بەڵکوو داوای ئێرانێکی لامەرکەزی و دێموکرات دەکەن کە تێیدا دەرفەت بە گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکان بدرێت کاروبارە ناوچەیییەکانی خۆیان بەڕێوە ببەن.
کۆتایی
ئەزموونی مێژوویی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست ئەوە دەردەخات کە قۆناغەکانی شەڕ، قەیران و گۆڕانکاریی ژیۆپۆلەتیکی، هەندێک جار دەرگاکان دەکەنەوە کە لە هەلومەرجی سیاسیی ئاساییدا بە داخراوی دەمێننەوە. بۆ گەلانی بێدەوڵەت، ئەم جۆرە ساتانە دەتوانن دەرفەتی چاوەڕواننەکراو بۆ خستنەڕووی داهاتووی سیاسیی خۆیان دروست بکەن. ئەزموونی کورد لە باشووری کوردستان لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ نموونەیەکی ڕوونە کە چۆن گۆڕانکارییەکی ناوچەیی دەتوانێت دیمەنێکی سیاسیی نوێ دروست بکات. بۆ یەکەم جار لە مێژووی هاوچەرخدا، دەرفەتی ئەوە درا بە کورد کە دامەزراوە بنیات بنێن، هەرێمەکانی خۆیان بەڕێوە ببەن و بە ئاشکرا ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان دەربخەن.
بۆیە بەردەوامیی گرژییە ژیۆپۆلەتیکییەکان لە ناوچەکەدا، پرسیاری نوێ سەبارەت بە داهاتوو دەوروژێنن. لەم چوارچێوەیەدا، پرسی کورد وەک بەشێکی ناوەندی لە گەشەسەندنی سیاسیی ئێران و گۆڕانکارییە مێژووییە فراوانەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەردەوام دەبێت. خەباتی کورد تەنیا ململانێیەکی سیاسی نییە، بەڵکوو پێوەندیی بە دانپێدانان، کەرامەت و مافی داڕشتنی ئایندەی مێژوویی خۆیانەوە هەبووە. بۆ کوردی ڕۆژهەڵات، هەر ئەگەرێکی گۆڕانکاری، هیوایەکە بۆ داهاتوویەک کە تێیدا شوناس، زمان و مافەکانیان لە چوارچێوەی سیستمێکی فیدراڵدا بپارێزرێت. لەبەر ئەوە، پێویستە ستراتیژیی کورد هاوسەنگییەکی ورد لە نێوان "هیوای پشتیوانیی دەرەکی" و "هەڵسەنگاندنی واقیعییانەی هێز"دا دروست بکات.
لە کۆتاییدا، چارەسەری بنەڕەتیی پرسی کورد لە ئێران تەنیا بە گۆڕانکاریی ژیۆپۆلەتیکییەوە بەند نییە، بەڵکوو پێویستی بە سەرهەڵدانی سیستمێکی سیاسیی گشتگیر هەیە کە دان بە هەمەچەشنیی نەتەوەیی و کولتووریدا بنێت. ئایا داهاتوو بەرەو سەربەخۆیی، فیدراڵیزم یان جۆرێکی تری دانپێدانان دەچێت؟ ئەمە یەکێکە لە پرسیارە هەرە گرنگەکانی داهاتووی ناوچەکە.
