بێهزاد قادری
بڕینی بەرفراوان و درێژخایەنی ئینتەرنێت لە ئێران لەلایەن کۆماری ئیسلامییەوە، کە خەریکە لە دوو مانگ تێدەپەڕێت، بووەتە یەکێک لە گەورەترین قەیرانە فرەڕەهەندەکانی وڵات؛ قەیرانێک کە ڕەنگدانەوەی بڕیارە سیاسییەکانە و لێکەوتەی قووڵی لە بوارەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی، دەروونی و مافەکانی مرۆڤدا لێ کەوتووەتەوە.
لە ئێران، بڕینی ئینتەرنێت وەک ئامرازێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی زانیاری و سنووردارکردنی پەیوەندییە گشتییەکان بەکار دێت. لە بارودۆخێکدا کە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونەتە سەکۆیەک بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی، ڕێکخستنی مەدەنی و گواستنەوەی خێرای هەواڵەکان، سنووردارکردنی دەستپێڕاگەیشتن بە ئینتەرنێت لە کردەوەدا دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی شەفافییەت و زیادبوونی قۆرخی زانیاری. ئەم دۆخە نەک هەر توانای چاودێریی گشتی بەسەر دامودەزگاکانی دەسەڵاتەوە کەم دەکاتەوە، بەڵکوو درزی نێوان حکوومەت و کۆمەڵگە قووڵتر دەکات. لە کەشێکی ئاوادا، هەوڵ دەدرێت گێڕانەوە فەرمییەکان بەهێز بکرێن و گێڕانەوە سەربەخۆکان لاواز بکرێن.
لەلایەکی دیکەوە، لە ساڵانی ڕابردوودا بەشێکی گەورەی کار و کاسبییە بچووک و مامناوەندەکان لە ئێران بەستراونەتەوە بە ژینگەی ئۆنلاین؛ لە فرۆشگە ئینتەرنێتییەکانەوە بگرە تا فریلانسەرەکان، بەرهەمهێنەرانی ناوەڕۆک و ستارتئەپەکان. بڕینی ئینتەرنێت بە واتای ڕاوەستانی لەناکاوی سەرچاوەی بژێویی ملیۆنان کەس دێت. دابەزینی فرۆش، لەدەستدانی کڕیار، شڵەژانی زنجیرەی دابینکردن و بێ متمانەیی بازاڕ، تەنیا بەشێکن لە پاشهاتەکانی ئەم دۆخە. هەروەها وەبەرهێنەرانی ناوخۆیی و دەرەکی لە بارودۆخێکی وەهادا ڕووبەڕووی مەترسییەکی گەورە دەبنەوە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی هەڵاتنی سەرمایە و سستیی ئابووری.
لەڕووی کۆمەڵایەتیشەوە، ئینتەرنێت تەنیا ئامرازێکی پەیوەندی نییە، بەڵکوو بووەتە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک. بڕینی ئینتەرنێت بە واتای پچڕانی پەیوەندییە مرۆییەکانە لە ئاستێکی بەرفراواندا. ئەو خێزانانەی لە شار یان وڵاتە جیاوازەکاندا دەژین، لە پەیوەندیی ڕۆژانە بێبەش دەبن. خوێندکاران و قوتابییان دەستپێڕاگەیشتنیان بە سەرچاوە فێرکارییەکان نامێنێت و زۆربەی خزمەتگوزارییە گشتییەکان کە بە شێوەی ئۆنلاین پێشکەش دەکرێن، تووشی پەککەوتن دەبن. ئەم دۆخە جۆرێک لە گۆشەگیریی کۆمەڵایەتیی سەپێنراو دروست دەکات کە لە درێژخایەندا دەبێتە هۆی لاوازبوونی سەرمایەی کۆمەڵایەتی.
یەکێک لە ڕەهەندە شاراوەکانی ئەم قەیرانە، کاریگەرییە دەروونییەکانییەتی. مرۆڤی ئەمڕۆ ڕاهاتووە بە پەیوەندیی بەردەوام و دەستپێڕاگەیشتنی خێرا بە زانیاری. پچڕانی ئەم دەستپێڕاگەیشتنە، بەتایبەت کاتێک لەناکاو و زۆرەملێ بێت، دەبێتە هۆی دروستبوونی دڵەڕاوکێ، هەستی ناسەقامگیری و بێدەسەڵاتی. خەڵک لە بارودۆخێکدا دەماننەوە کە نازانن لە وڵاتدا چی دەگوزەرێت، لە هەواڵی ئازیزانیان بێئاگا دەبن و دەرفەتی دەربڕینی هەستەکان یان وەرگرتنی پشتیوانیی کۆمەڵایەتییان لەدەست دەچێت. ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی گوشاری دەروونیی گشتی، خەمۆکی و تەنانەت توڕەییەکی پەنگخواردوو لەنێو کۆمەڵگەدا.
هەروەها لەم سەردەمەدا، دەستپێڕاگەیشتن بە ئینتەرنێت وەک یەکێک لە مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ دەناسرێت؛ مافێک کە گرێدراوی ئازادیی ڕادەربڕین، دەستڕەسی بە زانیاری و مافی پەیوەندیگرتنە. بڕینی بەرفراوانی ئینتەرنێت، ڕاستەوخۆ ئەم مافانە پێشێل دەکات. هاووڵاتییان لە دەرفەتی دەربڕینی ڕوانگەکانی خۆیان و دەستڕەسی بە میدیا ئازادەکان بێبەش دەبن. سەرەڕای ئەوەش، لە کاتێکدا کە چاودێریی نێودەوڵەتی گرێدراوە بە ئینتەرنێتەوە، ئەم سنووردارکردنانە دەبنە ڕێگر لەبەردەم بەدۆکۆمێنتکردن و گەیاندنی هەواڵی ڕووداوە نێوخۆییەکان.
بە کورتی، بڕینی ئینتەرنێت لە ئێران تەنیا وەک کارێکی تەکنیکی یان ئەمنی نابینرێت؛ بەڵکوو قەیرانێکی چەندین چینە کە پاشهاتی درێژخایەنی هەیە. ئەم قەیرانە نەک هەر ئابووری لاواز دەکات، بەڵکوو زیان بە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی دەگەیەنێت، تەندروستیی دەروونیی کۆمەڵگە دەخاتە مەترسییەوە و مافە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتییان پێشێل دەکات.
