حەسەن قارەمانی
ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست بە وەرچەرخانێکی مێژوویی و هەستیاردا تێدەپەڕێت؛ لە لایەک پێکهاتە کۆنەکانی دەسەڵات شەرعییەتیان لەدەست داوە و لە لایەکی دیکەشەوە واقیعێکی نوێی سیاسی و جیوپۆلیتیکی خەریکە سەر هەڵدەدات. لە چەقی ئەم ئاڵۆزییانەدا، کۆماری ئیسلامیی ئێران وەستاوە؛ ڕێژیمێک کە چەندین دەیەیە ستراتیژی ناوچەییی خۆی لەسەر بنەمای پەرەپێدانی ئایدیۆلۆژی، میلیتاریزەکردنی ئێران و سەرکوتکردنی سیستماتیکی خەباتی نەتەوەکان و بزووتنەوە ئازادیخوازەکان داڕشتووە. سەرەڕای وتووێژە ئەتۆمییەکان و گەمارۆ نێودەوڵەتییەکان، پرسێکی بنەڕەتی زیاتر سێبەری بەسەر پانتایی سیاسیی ناوچەکەدا کێشاوە: ئایا بەردەوامیی ئەم ڕێژیمە، لە چاو مەترسیی ئەتۆمیدا، هەڕەشەیەکی گەورەتر نییە بۆ سەر سەقامگیریی جیهان؟
ئەم پرسیارە لە ژێر تیشکی ململانێکانی ئەم ساڵانەی دواییدا گرنگییەکی زۆری پەیدا کردووە؛ بەتایبەت بەهۆی هێژمۆنی تاران بەسەر گرووپە میلیشیاکان و بەکارهێنانی شەڕی ناهاوسەنگ (Asymmetric Warfare) کە بووەتە هۆی تێکچوونی ئاسایش و تەناهی لە هەموو ناوچەکەدا. لەم نێوەندەدا، حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و هێزە کوردستانییەکان، لاوازبوونی ڕێژیم بە دەرفەتێکی مێژوویی دەزانن بۆ پێناسەکردنەوەی چارەنووسی نەتەوەیی و چەسپاندنی مافە دێموکراتیکەکانیان.
پێکهاتەی فیکری و ستراتیژی ناوچەیی ڕێژیم:
کۆماری ئیسلامیی ئێران لە شۆڕشی ١٩٧٩ەوە شوناسی دەوڵەتی خۆی لەسەر تێکەڵەیەک لە شەرعییەتی ئایینی و ئایدیۆلۆژیک بنیات ناوە. ڕێژیمی کۆماری ئیسلامیی ئێران بە پێچەوانەی دەوڵەتە نەتەوەییە نەریتییەکانی ناوچەکە، نەک تەنیا لە ڕێگەی سەروەریی خاکەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی پڕۆژەیەکی ئایدیۆلۆژییەوە کە ئامانجی هەناردەکردنی بنەماکانی شۆڕشی ئیسلامییە بۆ بەشەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، خۆی پێناسە دەکات. تاران لە ڕێگەی دروستکردنی تۆڕێکی بەرفراوان لە میلیشیاکان لە لوبنان، عێراق، سووریە و یەمەن، ئامرازێکی بۆ دەستێوەردانی ناوچەیی دامەزراندووە کە هاوتەریب لەگەڵ دامەزراوە فەرمییەکاندا کار دەکەن. دەرئەنجامی ئەمەش ناسەقامگیرییەکی درێژخایەن لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا بووە.
دۆکترینی ئەمنیی تاران لەسەر بنەمای "قووڵایی ستراتیژیک" (Strategic Depth) داڕێژراوە. ڕێژیم بە پەرەپێدانی هێژمۆنی خۆی لە دەرەوەی سنوورەکان، ململانێ دەرەکییەکان وەک کەرەستەیەک بۆ یەکخستنی نێوخۆ و شەرعییەتدان بە سەرکوتکارییەکان بەکار دەهێنێت. نیشاندانی وێنەیەکی هەمیشەیی لە "هەڕەشەی دەرەکی"، ڕێگەی بۆ ڕێژیم خۆش کردووە تا میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگە و بەرتەسککردنەوەی ئازادییە مەدەنییەکان پاساو بدات. هەر بۆیە زۆرێک لە شرۆڤەکاران پێیان وایە سروشتی سیاسیی ئەم دەسەڵاتە، سەرچاوەی سەرەکیی ناسەقامگیرییەکەیە؛ چونکە مانەوەی ڕێژیم تەنیا بە واتای چەوسانەوەی نێوخۆیی نییە، بەڵکوو بە واتای بەردەوامیی هەناردەکردنی ئاژاوەیە بۆ وڵاتانی دەرەوە.
پرسی ئەتۆمی؛ تێڕوانینێکی تەکنیکی یان سیاسی؟
لە دوو دەیەی ڕابردوودا، پەیوەندیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەگەڵ ئێران زیاتر لە ژێر سێبەری دانوستانە ئەتۆمییەکاندا بووە. بەڵام ئەم ڕێبازە ڕووبەڕووی ئەو ڕەخنەیە بووەتەوە کە دیدێکی تەسک و تەکنیکیی هەیە. کێشە بنەڕەتییەکە تەنیا ئەوە نییە کە ئایا ئێران دەبێتە خاوەنی چەکی ناوکی یان نا، بەڵکوو پرسەکە ئەو ڕێژیمەیە کە لە ئێراندا دەسەڵاتدارە. سیستەمێکی تاکڕەو کە خەونی فراوانخوازیی هەبێت، تەنانەت بەبێ چەکی ناوکیش مەترسییەکی گەورەیە. پێکهاتەی سەرکوتگەرانەی ڕێژیم هەر ئێستا لێکەوتە تاڵەکانی لە شێوەی جەنگ، کۆچبەرێتی و داڕمانی ئابووریدا دەرکەوتووە. کەواتە ئەم هەڕەشەیە پرسێکی گریمانەیی نییە بۆ داهاتوو، بەڵکوو مەترسییەکە ئێستا لە ئارادایە.
خەباتی مێژوویی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان:
مێژووی کورد لە ئێراندا، بە پەراوێزخستنی بەردەوام و بێبەشکردن لە ناوەندەکانی بڕیار دەناسرێتەوە. کورد وەک پێکهاتەیەکی سەرەکیی ئێران، هەمیشە لە مافە بنەڕەتییە نەتەوەیی و دێموکراتیکەکانی بێبەش کراوە. لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩، کورد بەو ئومێدەوە بوو کە دەسەڵاتی نوێ دان بە فرەڕەنگی و مافی خۆبەڕێوەبەریدا بنێت؛ بەڵام ئەو هیوایانە زۆری نەخایاند و لەبار چوون، کاتێک کۆماری ئیسلامی شاڵاوێکی سەربازیی گشتگیری بۆ سەر کوردستان دەست پێ کرد.
حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم ساتەوەختە مێژووییە پێویستی بە هاوپەیمانییەکی بەرفراوان هەیە لە نێوان هەموو نەتەوەکانی ئێراندا. ئامانجی کورد دروستکردنی سیستەمێکی دێموکراتیک و فیدراڵییە کە یەکسانی و فرەیی تێدا گەرەنتی بکرێت.
"دەرفەتی زێڕین" و پاشەڕۆژی خەبات:
ململانێکانی ساڵانی دوایی و لاوازبوونی ڕێژیم بەهۆی گورزە دەرەکی و نێوخۆییەکانەوە، وەک "دەرفەتی زێڕین" بۆ خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورد سەیر دەکرێت. لەم سۆنگەیەوە، حیزبی دێموکرات دووپاتی دەکاتەوە کە کورد خاوەن دۆزی ڕەوای خۆیەتی و بۆ مافە نەتەوەییەکانی خەبات دەکات. حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران یەکێک لە ئەکتەرە دیارەکانی ئەم خەباتە بووە و بە بەردەوامی لە چوارچێوەی ئێرانێکی دێموکراتیکدا بانگەشەی بۆ فیدراڵیزم و داننان بە مافەکانی کورد کردووە.
مێژووی خەباتی حیزبی دێموکرات دژی کۆماری ئیسلامی، پێش ئەم جەنگ و ئاڵۆزییانەی ئێستای ناوچەکە هەبووە و لە پاش ئەوانیش هەر بەردەوام دەبێت؛ ئەم ڕەوتە دەرئەنجامی کێشە کاتییەکان نییە، بەڵکوو بزووتنەوەیەکی مێژووییە کە لە ڕابردوودا ڕەگی داکوتاوە. هەر بۆیە پێویستە کورد وەک هەمیشە تەنیا پشت بە ئیرادە و توانای نەتەوەیی خۆی ببەستێت. حیزبی دێموکرات کە خاوەن پێگەیەکی جەماوەریی بەرفراوانە، پێی وایە ئەم ساتەوەختە مێژووییە پێویستی بە هاوپەیمانییەکی نەتەوەیی و سەرتاسەری لە نێوان هەموو نەتەوەکانی ئێراندا هەیە.
لە کۆتاییدا، پێویستە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پاڵپشتیی سیاسی لە نەتەوەکانی ئێران بکات؛ چونکە مەترسیی ئەم ڕێژیمە بۆ سەر ئاشتیی جیهانی، زۆر لە بۆمبی ئەتۆمی گەورەترە. بۆ چەسپاندنی دێموکراسی لە ئێران و تەواوی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، دەبێت سیستمێکی سیاسی بێتە کایەوە کە لەسەر بنەمای دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و داننان بە مافی نەتەوە جیاوازەکاندا بنیاد نرا بێت.
