حەسەن قارەمانی

پرسی سەرکردایەتی هەمیشە لە ناوەندی مێژووی نەتەوەکاندا بووە؛ بەتایبەت لەو کۆمەڵگەیانەی کە مێژوویەکی درێژە ڕووبەڕووی پەراوێزخستنی سیاسی، تواندنەوەی کلتووری و بەرتەسککردنەوەی مافی چارەی خۆنووسین بوونەتەوە، لێرەدا ڕۆڵی سەرکردایەتی نەتەوەیەک گرنگتر و هەستیارتر دەبێت. بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان ــ وەک یەکێک لە گەورەترین پێکهاتە نەتەوەییە بێدەوڵەتەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست ــ سەرکردایەتی تەنیا لە نوێنەرایەتیکردنێکی سیاسی کورت نابێتەوە، بەڵکوو ئەرکێکی ستراتیژییە بۆ داڕشتنی دیدگایەکی هاوبەشی داهاتوو، بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی و فەراهەمکردنی زەمینەی گونجاو بۆ ئاسایش، کەرامەت و بەردەوامیی کلتووری.

دەستەواژەی «سەرکردایەتیی کوردستان ئەرکێکی مێژوویی لەسەر شانە»، هاندەرە بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەکەمان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، هاوکات گوزارشتە لە زیندووکردنەوەی شکۆ و گەڕاندنەوەی شانازییە نەتەوەییەکان؛ ئەم تێڕوانینە لە زۆربەی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەکانی جیهانیشدا ڕەنگی داوەتەوە. بەڵام لەپشت ئەم چەمکەوە پرسیارێکی قووڵتر سەرهەڵدەدات: سەرکردە سیاسی و ڕۆشنبیرییەکان، چ بەرپرسیارێتییەکی مێژووییان بەرامبەر بە نەتەوەیەک هەیە کە چەندین نەوەیە مافە بنەڕەتییەکانی زەوت کراون؟

ڕۆژهەڵاتی کوردستان؛ پاشخانی مێژوویی و سیاسی:

نەتەوەی کورد یەکێک لە نەتەوە هەرە گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست پێدەهێنێت، کە نیشتمانەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان چوار دەوڵەتی ئێران، تورکیە، عێراق و سووریەدا دابەش کراوە. لە سەدەی بیستەمدا، چەندین بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردی بە ئامانجی بەدەستهێنانی مافە کلتووری و سیاسییەکان سەریان هەڵدا؛ لەم نێوەندەشدا دامەزراندنی کۆماری کوردستان وەک وەرچەرخانێکی مێژوویی و هێمایەکی هەرە بەرچاوی هەوڵی بێوچانی ئەم نەتەوەیە بۆ خۆبەڕێوەبەری سەیری دەکرێت.

سەرەڕای قۆناغە جیاوازەکانی گۆڕانکاری، پەیوەندیی نێوان دەوڵەتی ئێران و کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی کوردستانهەمیشە ئاڵۆز و لێوانلێو لە گرژی بووە. مژارەکانی وەک پاراستنی زمان، ئۆتۆنۆمیی کلتووری، گەشەپێدانی ناوچەیی و نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی سیاسی، هەمیشە لە چەقی داواکارییە نەتەوەیی و کۆمەڵایەتییەکانی کوردستاندا بوون.

لەبەر ڕۆشنایی ئەم پاشخانەدا، پرسی سەرکردایەتی گرنگییەکی تایبەت دەگرێتە خۆ؛ چونکە هەر کاتێک کۆمەڵگەیەک هەست بکات ناسنامە و مافە دەستەجەمعییەکانی لەبەردەم مەترسیی مۆنۆپۆڵکردن و سڕینەوەدان، چاوەڕوانییەکی قووڵ و گەورە لە سەرکردە سیاسی و هێما ڕۆشنبیرییەکانی خۆی دەکات بۆ ڕێبەرایەتیکردنی قۆناغەکە.

ناسنامەی نەتەوەیی و هەستی ئاسایش:

بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، چەمکی ئاسایش تەنیا لە ڕەهەندە جەستەیی و فیزیکییەکەیدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو پێوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئاسایشی کلتوورییەوە هەیە. کاتێک زمانێک لە سیستمی پەروەردەدا پەراوێز بخرێت، یان دەرفەتەکان بۆ گەشەپێدانی دامەزراوە نیشتمانییەکان بەرتەسک بکرێنەوە، هەستی بێبەشبوونی سیاسی لە لایەن کۆمەڵگەوە دەبێتە هۆی دروستبوونی دۆخێکی نائارامیی دەستەجەمعی.

لە چوارچێوەیەکی ئاواییدا، ئەرکی سەرەکیی سەرکردایەتیی بریتییە لە چاندنی تۆوی متمانە لە ناخی خەڵکدا بەرامبەر بە داهاتوو. سەرکردایەتییەکی سەرکەوتوو دەبێت بتوانێت دیدگایەکی ڕوون بخاتە ڕوو، کە تێیدا تاکەکانی کۆمەڵگە هەست بە بەها و دانپێدانانی ڕاستەقینە بکەن.

هەستکردن بە ئاسایش، بەستراوەتەوە بە ئاستی متمانەی کۆمەڵایەتییەوە. لێکۆڵینەوەکانی زانستی سیاسی ئەوە دەسەلمێنن کە ئەو کۆمەڵگەیانەی خاوەن متمانەیەکی بەرزی نێوخۆیین، لە کاتی قەیرانە سیاسییەکاندا یەکگرتوویی و خۆڕاگریی زیاتر لە خۆیان نیشان دەدەن. بۆ کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئەمە بەو مانایەیە کە سەرکردایەتی دەبێت ببێتە داینەمۆی دامەزراندنی ڕێکخراوەگەلێکی باوەڕپێکراو کە خەڵک متمانەی تەواویان پێیان هەبێت.

شکۆی نەتەوەیی وەک سەرچاوەیەکی سیاسی:

چەمکی شکۆی نەتەوەیی زۆرجار بە هەڵە لێکدانەوەی بۆ دەکرێت. لە لێکۆڵینەوەکانی ناسیۆنالیزمی مۆدێرندا، شکۆی نەتەوەیی وەک دەربڕینێک بۆ باڵادەستی سەیر ناکرێت، بەڵکوو وەک هەستکردن بە کەرامەتی بەکۆمەڵ پێناسە دەکرێت.

چارڵز تایلۆر (فەیلەسووفی کەنەدی) جەخت لەوە دەکاتەوە کە «دانپێدانان» پێویستییەکی بنەڕەتیی مرۆڤە. کاتێک نەتەوەکان هەست دەکەن کلتوور و ناسنامەکەیان پشتگوێ دەخرێت، ئەمە مەترسیی نامۆبوون و بێزاریی سیاسی بونیات دەنێت. بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شکۆی نەتەوەیی لە مێژوودا هەمیشە بەستراوەتەوە بە زمانی کوردی, ئەدەب، هۆنراوە، موزیک، نەورۆز و یادەوەرییە مێژووییەکانی بەرخۆدان و مانەوە.

بۆ نموونە؛ نەورۆز لە جەژنێکی فەرهەنگیی سادە تێپەڕیوە و بۆ کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بووەتە هێمایەک بۆ بەردەوامی، خۆڕاگری و شوناسی نەتەوەیی.

گەڕاندنەوەی کەرامەتی نەتەوەیی:

پێویستە چەمکی کەرامەتی نەتەوەیی وەک بەهایەکی بەکۆمەڵ لێبکۆڵرێتەوە، نەک تێگەیشتنێکی نەریتیی کۆن. یورگن هابەرماس (فەیلەسووفی ئەڵمانی) ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵگە مۆدێرنەکان لەسەر بنەمای دانپێدانان و بەشداریی یەکسان لە ژیانی گشتیدا بونیات نراون. کاتێک نەتەوەکان بە شێوازێکی سیستماتیک لە بەشداریی سیاسی یان کلتووری بێبەش دەکرێن، کەرامەتی بەکۆمەڵیان زیانی پێدەگات.

بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، گەڕاندنەوەی کەرامەتی نەتەوەیی لە چەند ڕەهەندێکدا خۆی دەبینێتەوە؛ لەوانە: بەهێزکردنی پێگەی کلتووری، فراهەمکردنی دەرفەتی خوێندن بە زمانی دایک، زیادکردنی نوێنەرایەتی لە دامەزراوە گشتییەکان، گەشەپێدانی ئابووریی هەرێمی و پاراستنی میراتی ڕۆشنبیری.

سەرکردایەتیی گۆڕانخواز:

جەیمس ماکگریگۆر بێرنز جیاکاری لە نێوان «سەرکردایەتیی مامەڵەیی» و «سەرکردایەتیی گۆڕانخواز»دا دەکات. سەرکردایەتیی مامەڵەیی تەنیا سەرنج دەخاتە سەر ئامانجە کورتخایەنەکان، بەڵام سەرکردایەتیی گۆڕانخواز ئامانجی گۆڕینی ڕیشەیی کۆمەڵگەیە لە ڕێگەی دیدگا، بەها و کۆکردنەوەی توانای بەکۆمەڵی خەڵکەوە. ئەگەر سەرکردایەتیی کوردستان بیەوێت بەرپرسیارێتیی مێژوویی خۆی بەجێ بگەیەنێت، دەبێ مۆدێلێکی گۆڕانخواز پێڕەو بکات، نەک تەنیا کورت بێتەوە لە کاردانەوەی کاتیدا.

کۆتایی:

سەرکردایەتیی کوردستان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، لەبەردەم ئەرکێکی مێژووییدایە کە زۆر لە سنووری سیاسەتی نەریتخوازی بەرفراوانترە. بەرپرسیارێتیی ئەوان تەنیا نوێنەرایەتیکردنێکی سادەی نەتەوە نییە، بەڵکوو بەشداریکردنە لە بونیاتنانی ئاسایش، کەرامەت و متمانە بۆ نەوەکانی داهاتوو.

پێویستە ئەو بەرپرسیارێتییە مێژووییەی دەخرێتە سەر شانی سەرکردایەتیی کوردستان، وەک دەرفەتێک بۆ هاوتەریبکردنی شوناس لەگەڵ گەشەپێدان، کلتوور لەگەڵ دامەزراوەکان و مێژوو لەگەڵ دیدگاکانی داهاتوودا لێی بڕوانرێت. تەنیا بە گرتنەبەری ئەم ستراتێژییەیە کە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەتوانێت ئاسایشی دەستەجەمعیی خۆی پتەوتر بکات و هەلومەرجی پێویست بۆ زیندوویی درێژخایەنی نەتەوەیی فەراهەم بکات.