حەسەن قارەمانی

مێژوو بە دەگمەن لە ڕێگەی پرۆسەی وردە وردە و پێشبینیکراوەوە دەکرێتەوە. بەپێچەوانەوە، زۆرجار بەرچاوترین گۆڕانکارییە سیاسییەکان لەو قۆناغانەدا ڕوویان داوە کە هاوسەنگیی هێزی ناوچەیی و نێودەوڵەتی تێک چووە و ڕژێمە چەسپاوە دیکتاتۆرەکان تووشی لاوازی هاتوون. بۆ گەلانی بێ‌دەوڵەت، ئەم ساتە مێژووییانە زۆرجار یەکلاکەرەوە بوون بۆ توانای سەپاندنی مافەکانیان و دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان.
نەتەوەی کورد زیاتر لە سەدەیەکە لە خەباتدایە بۆ بەدەستهێنانی دێموکراسی، دانپێدانانی نەتەوەیی و مافی چارەی خۆنووسین. لەم چوارچێوەیەدا، پێشهاتەکانی ئێستای ئێران پرسیارێکی ستراتیژی دەورووژێنن کە بزووتنەوەی سیاسیی کورد ناتوانێت چاوپۆشی لێ بکات.
کاتێک ڕژێمی ئێران ڕووبەڕووی پەرەسەندنی گوشاری ناوچەیی و نێودەوڵەتی دەبێتەوە، بارودۆخی سیاسی دەگۆڕێت. ئەمە بەو مانایە نییە کە دەرەنجامەکە پێشوەختە دیاریکراوە، بەڵکوو دەرفەتێکی ستراتیژیی نوێ بۆ کردار دەڕەخسێنێت کە پێویستی بە شیکاریی ورد و پلاندانانی درێژخایەن هەیە. مێژوو نیشانی دەدات کە قۆناغەکانی گۆڕانکاریی جیۆپۆلەتیکی، زۆرجار دەرگای دەرفەتگەلێک دەکەنەوە کە لە دۆخی ئاساییدا بوونیان نییە.

کەواتە، پرسیاری چارەنووسساز ئەوە نییە کە ئایا ئێران دەگۆڕێت یاخود نا، بەڵکوو ئەوەیە کە ئایا هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران بە ڕادەی پێویست یەکگرتوو، خاوەن ئامادەسازیی ستراتیژی و لێهاتوویی دیپلۆماسین تا بتوانن ئەو دەرفەتانە بقۆزنەوە؟ لە سەردەمی ئاڵوگۆڕی مێژووییدا، تەنیا ڕاگەیاندنی پرەنسیپ و دیدگاکان بەس نین؛ بەڵکوو هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران یەکگرتوویی نەتەوەیی و ستراتیژییەکی سیاسیی ڕوونی پێویستە، تا بتوانێت دەرفەتێکی مێژوویی بۆ پێشکەوتنی دێموکراسی و نەتەوەیی بەکار بهێنێت.

مێژوو پاداشتی ئەوانە دەداتەوە کە ئامادەن:
سیاسەتی نێودەوڵەتی بە گۆڕانی بەردەوامی پەیوەندییەکانی هێز دەناسرێتەوە. کردەی دەوڵەتان لە بنەڕەتدا بەستراوەتەوە بە بەرژەوەندییە ئەمنییەکان، ڕەچاوکردنی جیۆپۆلەتیکی، ئابووری و سەقامگیریی ناوچەیی. کاتێک پێکهاتە دەسەڵاتدارییەکان ڕووبەڕووی تەنگژە دەبنەوە و ڕژێمە دیکتاتۆرە تاکڕەوەکان لاواز دەبن، بۆشاییەکی سیاسیی نوێ دەردەکەوێت کە تێیدا دەکرێت چارەسەری نوێ بۆ ململانێ پێشتر قفڵکراوەکان بدۆزرێتەوە.
مێژوو دەریدەخات ئەو بزووتنەوە نەتەوەییانەی سەرکەوتنی سیاسیی بەردەوامیان بەدەست هێناوە، تەنیا پشتیان بە ئایدیاڵە بەرزەکان نەبەستووە، بەڵکوو توانای تێکەڵکردنی دیدگای ڕوون لەگەڵ سەرکردایەتیی ستراتیژی، هێزی ڕێکخراوەیی و لێهاتوویی دیپلۆماسیدا هەبووە. ساتەوەختە مێژووییە یەکلاکەرەوەکان بە دەگمەن سوودیان بەو کەسانە گەیاندووە کە تەنیا کاردانەوەیان بەرامبەر بە ڕووداوەکان هەبووە، بەڵکوو پاداشتی ئەوانەیان داوەتەوە کە کاتێک دەرفەتەکان هاتنە ئاراوە، بە باشی ئامادە بوون.
بۆ بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، پێویستە پێشهاتەکانی ئێستای ناوچەکە نەک تەنیا وەک قەیران، بەڵکوو وەک گۆڕەپانێکی ستراتیژییش سەیر بکرێن. گۆڕانکاری لە هاوسەنگیی هێزی ناوچەییدا، پێویستی بە شیکاریی سیاسیی ورد، هەماهەنگیی نیشتمانی و بیرکردنەوەی ستراتیژیی درێژخایەن هەیە. بزووتنەوەی کوردی تەنیا بە دیدگایەکی سیاسیی یەکگرتوو و کارێکی دیپلۆماسیی چالاک دەتوانێت ئەو هەلومەرجە بڕەخسێنێت کە بۆ قۆستنەوەی دەرفەتە مێژووییەکان پێویستە.

ستراتیژییەکی هاوبەشی کوردی؛ پێشمەرجێک بۆ سەرکەوتنی سیاسی:
یەکێک لە ئاستەنگە هەرە دیارەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە مێژوودا، پەرتەوازەیی و پارچەپارچەبوونی سیاسی و ڕێکخراوەیی بووە. جیاوازیی ئایدیۆلۆژی، بەرژەوەندیی ناوچەیی، ڕکابەریی حزبی و دابەشبوونی جوگرافی، زۆرجار توانای بەکۆمەڵیان بۆ داڕشتنی ستراتیژییەکی نەتەوەیی یەکگرتوو و قسەکردن بە دەنگێکی یەکگرتوو لە ئاستی جیهاندا لاواز کردووە. ئەم پەرتەوازەییە کاریگەرییە سیاسییەکانی بزووتنەوەکەی سنووردار کردووە و وەرگێڕانی دەرفەتە مێژووییەکان بۆ دەستکەوتی سیاسیی بەرجەستە، قورستر کردووە.
لە ژێر ڕۆشنایی گۆڕانکارییە خێراکانی بارودۆخی جیۆپۆلەتیکیی ناوچەکەدا، پێویستییەکی زۆر بە ستراتیژییەکی تۆکمەی نەتەوەیی هەیە کە هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە دەوری ئامانجە هاوبەشەکان کۆ بکاتەوە. ستراتیژییەکی لەم چەشنە دەبێت تەنیا پارتە سیاسییەکان نەگرێتەوە، بەڵکوو کۆمەڵگەی مەدەنی، بزووتنەوەی گەنجان و ژنان، ئەکادیمیسیەن، بازرگانان و ڕەوەندی کوردییش لە خۆ بگرێت. تەنیا لە ڕێگەی هاوکاریی نەتەوەیی فراوانەوە، پرسی کورد دەتوانێت ئەو سەنگ و پێگە سیاسییە بەدەست بهێنێت کە لە چوارچێوەی گۆڕانکارییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا پێویستە.
ستراتیژیی هاوبەش پێویستە لەسەر کۆمەڵێک بنەمای بنەڕەتی بێت، بەرگریی بەردەوام لە مافە نەتەوەیی و دێموکراتیکەکانی گەلی کورد، ڕێزگرتنی تەواو لە مافەکانی مرۆڤ و بنەماکانی سەروەریی یاسا، داواکارییەکی ڕوون بۆ مافی چارەی خۆنووسین بە پێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، هەروەها بەرنامەیەکی سیاسیی درێژخایەن کە ڕیالیزم لەگەڵ دیدێکی ڕوونی نەتەوەیی تێکەڵ بکات. هاوکات بزووتنەوەی کوردی دەبێت بە شێوەیەکی چالاکانە کار بۆ بەهێزکردنی شەرعییەتی نێودەوڵەتیی خۆی لە ڕێگەی دیپلۆماسیی بەرپرسیارانە، وتووێژی بنیاتنەر و هاوکاری لەگەڵ لایەنە دێموکراسیخوازەکانی جیهاندا بکات.
مێژوو دەریدەخات کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی زیاتر مەیلی ئەوەی هەیە گوێ لەو بزووتنەوە نەتەوەییانە بگرێت کە بە یەکگرتوویی، ئەجێندایەکی سیاسیی ڕوون و سەرکردایەتییەکی باوەڕپێکراوەوە مامەڵە دەکەن. لە بەرامبەردا بزووتنەوەیەکی پەرتەوازە، مەترسیی لاوازبوونی کاریگەری و دروستکردنی نادڵنیایی لە نێوان هاوبەشە نێودەوڵەتییەکاندا بەدوای خۆیدا دەهێنێت. بۆیە یەکێتیی نەتەوەیی تەنیا ئایدیاڵێکی سیاسی نییە، بەڵکوو پێویستییەکی ستراتیژییە بۆ بەهێزکردنی پێگەی کورد و دڵنیابوون لەوەی کە مافەکانی دەبنە بەشێکی دانەبڕاو لە چارەسەرە سیاسییەکانی داهاتوو.

گرنگیی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسیی ستراتیژی:
هیچ بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی لە بۆشایی سیاسیدا کار ناکات. ئەزموونی مێژوویی ئەوە دەردەخات کە گۆڕانکاریی سیاسیی سەرکەوتوو زۆرجار پەیوەستە بە توانای بنیاتنانی پەیوەندیی نێودەوڵەتی، دروستکردنی متمانەی دیپلۆماسی و چەسپاندنی شەرعییەت لە گۆڕەپانی جیهانیدا. بۆیە دیپلۆماسیی چالاک و بیرکردنەوەی ستراتیژی، بەشێکی چارەنووسسازە بۆ هەر بزووتنەوەیەک.
بۆیە بزووتنەوەی کورد پێویستی بە پتەوکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتە دێموکراتەکان، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ و ئەو لایەنانە هەیە کە لە پرەنسیپەکانی دێموکراسی، سەروەریی یاسا و مافی گەلان بۆ دیاریکردنی داهاتووی سیاسیی خۆیان هاوبەشن. ئەم جۆرە ئاڵوگۆڕە نێودەوڵەتییە نابێت لەسەر ئەوە بێت کە خۆی بە هێزە دەرەکییەکان بسپێرێت، بەڵکوو دەبێت لەسەر بنەمای متمانەی یەکتر و بەهێزکردنی پێگەی سیاسی بێت، بۆ ئەوەی پرسی کورد وەک بەشێکی ڕەوای وتووێژی سیاسیی نێودەوڵەتی مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.
پشتیوانیی نێودەوڵەتی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ کردنەوەی دەرگا بۆ دەستپێشخەریی دیپلۆماسی، چاکسازیی سیاسی و چارەسەریی ئاشتیانە کاتێک هەلومەرجی نوێی ناوچەیی سەرهەڵدەدات. بەڵام بۆ ئەوەی ئەو جۆرە پشتیوانییە درێژخایەن بێت، پێویستە بزووتنەوەی کورد خۆی دیدێکی ڕوون، ئیعتباری دێموکراسی و توانای نوێنەرایەتیکردنی بەرژەوەندییەکان بە شێوەیەکی بەرپرسیارانە نیشان بدات.
بە گشتی، لە سەردەمی گۆڕانی هاوسەنگیی هێزدا، دیپلۆماسی پرسێکی لاوەکی نییە، بەڵکوو ئامرازێکی ستراتیژییە بۆ بەهێزکردنی پێگەی سیاسی و ڕەخساندنی هەلومەرجی باشتر بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی دێموکراتیک لە داهاتوودا.

هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران؛ پێویستییەکی ستراتیژی بۆ ئایندە:
دەرفەتە سیاسییەکان بە دەگمەن سەرهەڵدەدەن و بەتەنیا نابنە دەستپێک بۆ پێشکەوتنی مێژوویی. بۆ ئەوەی بزووتنەوەیەکی سیاسی دەست بەسەر گۆڕانکارییە چارەنووسسازەکاندا بگرێت، پێویستی بە ستراتیژییەکی ڕوون، سەرکردایەتییەکی بەرپرسیار و ڕێکخراوێک هەیە کە توانای گۆڕینی دەرفەتەکان بۆ ئەنجامی سیاسیی بەرجەستەی هەبێت. مێژوو نیشان دەدات کە ئەو بزووتنەوەیانە لە کاریگەریدانان لەسەر داهاتوویان سەرکەوتوودەبن کە ئامادەن، یەکگرتوون و توانای مامەڵەکردنیان هەیە کاتێک هەلومەرجی نوێ دێتە ئاراوە.
لەبەرامبەر ئەم پاشخانەدا، هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران پێویستیان بە کارکردن بۆ دروستکردنی هاوپەیمانییەکی فراوان و متمانەپێکراو لەسەر بنەمای ئامانجی هاوبەشی نەتەوەیی و دێموکراسی هەیە. هاوپەیمانییەکی لەم چەشنە پێویستە ڕێکخراوە سیاسییە جیاوازەکان، توانای ڕۆشنبیری، کۆمەڵگەی مەدەنی و نەوەی گەنج لە دەوری دیدێکی هاوبەش بۆ داهاتوو کۆ بکاتەوە. ئامانج دەبێت دروستکردنی نوێنەرایەتییەکی سیاسیی بەهێزتر بێت کە بتوانێت بەرگری لە مافەکانی گەلی کوردستان بکات و هاوکات ڕێچکەیەکی سیاسیی واقیعی و بنیاتنەر بۆ پێشەوە بخاتەڕوو.
هاوپەیمانییەکی سیاسیی سەرکەوتوو تەنیا کاردانەوە نییە بەرامبەر بە ڕووداوەکانی ئێستا، بەڵکوو توانای پێشبینیکردنی پێشهاتەکانی داهاتوو، شیکردنەوەی گۆڕانکارییە ناوچەییەکان و خۆئامادەکردنە بۆ بارودۆخی سیاسیی نوێ. دەبێت بتوانێت خەڵک لە دەوری بنەما هاوبەشەکان یەکبخات، متمانە لەنێو کۆمەڵگەی خۆیدا دروست بکات و چارەسەرێک دابڕێژێت کە هەم لەسەر ئاستی نیشتمانی و هەم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی قبوڵکراو بێت.
بۆ بەدیهێنانی ئەمەش، پێویستە دامەزراوەی بەهێزتر، نوێنەری لێهاتوو و کولتوورێکی سیاسیی سەردەمیانە هەبێت کە لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتی، دێموکراسی و وتووێژی کراوە بێت. بزووتنەوەی کوردی پێویستی بە نوێنەر هەیە کە نەک هەر بتوانێت خواستی مێژوویی دەرببڕێت، بەڵکوو بەشێوەیەکی پیشەیی ئامانجە سیاسییەکانیشی ڕوون بکاتەوە و متمانەی نێودەوڵەتی دروست بکات.
بۆیە هاوپەیمانییەکی سیاسیی یەکگرتوو و بەباشی ڕێکخراو دەتوانێت ببێتە هۆکارێکی چارەنووسساز بۆ بەهێزکردنی پێگەی بزووتنەوەی کورد و دڵنیابوون لەوەی کە مافە دێموکراتیکەکان و پێگەی سیاسیی داهاتووی کورد لە مشتومڕی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا، جێگەیەکی ڕوونتریان بۆ دەستەبەر بکرێت.
چارەی خۆنووسین و یاسای نێودەوڵەتی؛ بنەمای داهاتوویەکی سیاسیی ڕەوا:
داواکارییەکانی بزووتنەوەی کورد بۆ ماف و نفوزی سیاسی، هەمیشە دەبێت لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتی، پرەنسیپی دێموکراسی و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤدا دابڕێژرێت. چارەی خۆنووسین لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە توانای خەڵکەوە هەیە بۆ داڕشتنی داهاتووی سیاسیی خۆیان، پاراستنی زمان و ناسنامەی کولتووری و پەرەپێدانی دامەزراوە دێموکراتیکەکانیان.
چارەسەرێکی سیاسیی بەردەوام بۆ کورد دەبێت لەسەر بنەمای سەروەریی یاسا، بەشداریی دێموکراسی، یەکسانیی نێوان هاووڵاتیان و پاراستنی بەهێزی مافە نەتەوەیی و تاکەکەسییەکان بێت. بناغەیەکی لەم چەشنە نەک هەر پێگەی بزووتنەوەی کورد بەرزتر دەکات، بەڵکوو ئەگەری بەدەستهێنانی متمانە و پشتیوانیی نێودەوڵەتییش بەهێزتر دەکات. بزووتنەوەیەکی سیاسی کە بە ڕوونی تەماحە نەتەوەییەکان لەگەڵ بەها دێموکراتیکەکان یەکدەخات، چانسی زیاتری هەیە ببێتە لایەنێکی ڕەوا و ڕێزدار لە پرۆسە سیاسییەکانی داهاتوودا.

دەرفەتە مێژووییەکان پێویستیان بە ئامادەکاریی ستراتیژی هەیە:
مێژوو ئەوەمان بۆ دەردەخات کە دەرفەتە سیاسییەکان هەمیشە ناگەڕێنەوە و ئەگەر بە ستراتیژێکی ڕوون، پلاندانانی درێژخایەن و توانای سیاسی بۆ کردار بەرەوڕوویان نەبینەوە، لەدەست دەچن. بۆیە پێویستە بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی پێش ڕوودانی گۆڕانکارییە یەکلاکەرەوەکان، ئامادە بێت.
ئامادەکاری بریتییە لە: پەرەپێدانی شیکاریی سیاسیی قووڵ، بنیاتنانی پەیوەندیی دیپلۆماسیی سەقامگیر، داڕشتنی بەرنامەی سیاسیی متمانەپێکراو و دروستکردنی دامەزراوەی بەهێز کە بتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییەکانی خەڵک بکات. هەروەها پەیوەستە بە ئامادەیی بۆ مامەڵەکردنی بەرپرسیارانە کاتێک دەرفەتی نوێ سەرهەڵدەدات و توانای بەشداریکردنی بنیاتنەرانە لە وتووێژە سیاسییەکانی داهاتوودا.
هەرگیز هیچ گەرەنتییەک نییە کە گۆڕانکارییە مێژووییەکان بەشێوەیەکی خۆکارانە سەرکەوتنی سیاسی لێ بکەوێتەوە، بەڵام لە ڕێگەی دیدێکی ڕوون، شەرعییەتی دێموکراسی و هێزی ڕێکخراوەیی، ئەگەری سەنتەربوونی پرسی کورد لە کاتی داڕشتنی چارەسەرە سیاسییەکانی داهاتوودا زیاتر دەبێت.
کەواتە فاکتەری چارەنووسساز تەنیا ئەوە نییە کە مێژوو چ دەرفەتێک دەڕەخسێنێت، بەڵکوو ئەوەیە کە بزووتنەوەی کورد ئەو یەکگرتوویی، پێگەیشتن و توانایە ستراتیژییەی هەیە یان نا، کە بۆ ئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتیی داهاتووی خۆی پێویستە.

بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی بەرامبەر بە بزووتنەوەی سیاسیی کورد:
پێشهاتەکانی ئێستای ناوچەکە ئەوە دەردەخەن کە گۆڕانکارییەکانی جوگرافیای سیاسی، زۆرجار بەهۆی ئاڵنگارییەکانی بەردەم پێکهاتەی دەسەڵاتە دامەزراوەکان و سەرهەڵدانی بارودۆخی سیاسیی نوێوە، خێرا و یەکلاکەرەوەن. بۆ بزووتنەوەی کورد، ئەم دۆخە تەنیا دەرفەتێک نییە، بەڵکوو بەرپرسیارێتییەکی مێژووییە بۆ بیرکردنەوەی درێژخایەن، پتەوکردنی یەکگرتوویی ناوخۆیی، پەرەپێدانی پەیوەندییە ستراتیژییە نێودەوڵەتییەکان و خستنەڕووی دیدگایەکی ڕوونی دێموکراسی بۆ داهاتوو.
گرنگترین وانە لە مێژووەوە ئەوەیە کە دەرفەتە سیاسییەکان بە دەگمەن بۆ هەمیشە دەمێننەوە. کاتێک ساتەوەختی گۆڕانکاری دێتە پێش، ئامادەکاری، ورەی سیاسی، سەرکردایەتیی ستراتیژی و توانای کۆکردنەوەی هێزە جۆراوجۆرەکان لە دەوری ئامانجی هاوبەش پێویستە. سەرکەوتن تەنیا بەهۆی بارودۆخی دەرەکییەوە دیاری ناکرێت، بەڵکوو بەستراوەتەوە بە توانای بزووتنەوەکە بۆ ڕێکخستنی خۆی، دروستکردنی متمانە و پێشکەشکردنی ڕێگەیەکی باوەڕپێکراو بۆ پێشەوە.
بۆ هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران، ئەمە بە مانای پێویستیی بنیاتنانی هاوپەیمانییەکی فراوان و گشتگیرە کە بتوانێت گرووپە جیاوازەکان لە دەوری بنەماکانی دێموکراسی، مافی مرۆڤ، کەرامەتی نەتەوەیی و مافی چارەی خۆنووسین یەک بخات. هاوپەیمانییەکی لەم چەشنە دەبێت لە هەمان کاتدا پەیوەندییەکی بەهێز لەگەڵ لایەنە نێودەوڵەتییەکان دروست بکات و بە ڕوونی نیشان بدات کە دیدگای سیاسیی کورد لەسەر بنەمای بەهاکانی دێموکراسی و یاسای نێودەوڵەتی داڕێژراوە.
دەستبەرکردنی دەرفەتە مێژووییەکان بە مانای وازهێنان لە بنەما دێموکراتیکەکان یان پێوەرە یاساییەکان نییە؛ بەپێچەوانەوە، پێویستی بە توانایەکی بەهێزتر هەیە بۆ مامەڵەکردن بە بەرپرسیارانە و ستراتیژیانە لە قۆناغەکانی گۆڕانکاریدا. بزووتنەوەیەک کە بیەوێت کاریگەری لەسەر ئایندە هەبێت، دەبێت ئامادە بێت بۆ بڕیاردانی قورس، ستراتیژییەکەی بگونجێنێت و لە هەمان کاتدا دەست بە بەها بنەڕەتییەکانیەوە بگرێت.
کەواتە، پرسیاری سەرەکی تەنیا ئەوە نییە کە چۆن هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران خۆیان لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی داهاتووی ئێران دەگونجێنن، بەڵکوو ئەوەیە کە چۆن دەتوانن دڵنیایی بدەن کە مافە نەتەوەییەکان، ئازادییە دێموکراتیکەکان و داخوازییە ڕەواکانی چارەنووسی گەلی کورد، دەبنە بەشێکی سروشتی و دانپێدانراوی چارەسەرە سیاسییەکانی داهاتوو.