ناسر ساڵحیئەسڵ
لە سەد ساڵی مێژووی سیاسی و كۆمەڵایەتیی گەلانی ئێراندا، چ لە سەردەمی ڕێژیمی پەهلەویدا و چ لە سەردەمی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیدا، لە لایەك هەموو دەسەڵات و سەروەت و سامان لە دەست ڕێژیمگەلێكی سەرەڕۆ، دیكتاتۆریی تاكەکەسی، گرووپ و مەزهەبی شیعەگەریی ویلایەتی فەقێدا بووە، و لە لایەكی دیكەوە هەموو پێكهاتە نەتەوەیی، ئیتنیكی و ئایینزاییەكان لە هەموو مافە سیاسی، نەتەوەیی، فەرهەنگی و كۆمەڵایەتییەكانیان بێبەش كراون. هەروەها ئەو سیستەمە ناوەندگەرا و پێكهاتە نادێموكراتیكەی تاران، هەمێشە بە دوور لە بەها كۆمەڵایەتی و مرۆڤایەتییەكان بووە و هیچ ترووسكەیەكی هیوایش بۆ چاکسازی و ڕیفۆرمێكی دێموكراتیك و گەلی لە وەها سیستەمێكدا نەبووە.
ئەو سیستەمە ناوەندگەرایە لە ئێرانی فرەنەتەوەدا، ئەگەرچی لە ڕوانگەی هێزی سەربازییەوە خۆی بە زلهێزێکی ناوچەیی دەزانێت کە خاوەنی چەکی کۆمەڵکوژ، جبەخانەیەکی مەترسیدار و هەزاران پادگان و شاری مووشەکی و هێزی جۆراوجۆری سەربازی و ئەمنییەتییە؛ بەڵام ئەو هێزە سەربازییەیان تەنیا بۆ پاراستن و مانەوەی دەسەڵاتداریی خۆیان بەکار هێناوە؛ بۆیە پەنایان بۆ هەموو ئامرازێکی سەركوتكەری خوێناوی بردووە. هەروەها ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێران، سەرەڕای ئەو هەموو هێز و جبەخانەیە، چەند سوپا و میلیشیای کرێگرتەی بە تێچوو و سەروەت و سامانی گەلانی ئێران لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و جیهاندا پێك هێناوە، تا لە کاتی پێویستدا بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی خەڵکی ناڕازی و چەوساندنەوەی گەلانی ئێران کەڵکیان لێ وەربگرێت.
سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ساڵی ١٣٥٧ی هەتاویدا، دەرفەتێكی باشی بۆ گەلانی ئازادیخواز و بە تایبەت بۆ نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستاندا ڕەخساند، تاكوو خەباتی خۆی لەپێناو دەستەبەركردنی مافە سیاسی و نەتەوایەتییەكانیاندا بەئاشكرا و لە چوارچێوەیەكی مەدەنی و یاساییدا درێژە پێ بدات. بەم جۆرە بە ڕووخانی ڕێژیمی پاشایەتی، خەباتی نەتەوایەتیی خەڵكی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان پێی نایە قۆناغێكی نوێوە. بەڵام چونکە هەر لە سەرەتاوە خومەینی و هاوبیرانی باوەڕیان بە ئێرانێكی فرەنەتەوە و ئایینزای جۆراوجۆر نەبوو، هیچ هەنگاوێكیان بۆ چارەسەركردنی پرسە سیاسی و نەتەوایەتییەكان هەڵنەگرت. بەڵکوو باس کردنیان لە مافە سەرەتاییەکانی گەلان بە پیلانی ئەمریکا و ڕۆژئاوا بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتەکەیان لەقەڵەم دەدا. خومەینی و هاوبیرانی بەرانبەر بە هەلومەرجی نوێی ڕۆژهەڵاتی كوردستان تووشی ترسێكی زۆر بوون و بە هەڕەشەیان دەزانی بۆ سەر دەسەڵاتی سەرەڕۆیان. چونکە لە لایەك خودئاگایی نەتەوەیی خەڵكی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەخێرایی لە پەرەسەندندا بوو، و لە لایەكی دیكەوە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە هۆی بوونی فەزایەكی سیاسیی كراوە، ببووە مەكو و پەناگەی تێكۆشانی ئەو حیزب و ڕێكخراوە سیاسییانەی گەلانی ئێران كە مەجالی تێكۆشانیان لە ناوچەکانی خۆیاندا نەبۆوە.
دەسەڵاتی تازە بەدەسەڵاتگەیشتووی خومەینی، ڕێگر بوو لەوەی لە بەشێك لە خاكی ئێراندا فەزایەكی ئازاد هەبێت و هەرێمی ڕۆژهەڵاتی كوردستان ببێتە قیبلەنمای ئازادیخوازان. هەر بۆیە بە زووترین كات هێزە چەكدارەكانی لە كۆمیتەچی، پاسدار و ئەرتەش ڕەوانەی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كرد تا هەم ئەم فەزا ئازادە لە ناو ببەن و هەم ئاستی خودئاگایی نەتەوەیی كورد بە گرتن، زیندان و ئیعدام كەم بكەنەوە. پیلانەكانی شەڕی نەورۆزی خوێناویی شاری سنە، شەڕی نەتەوەیی لە شاری نەغەدە بە دەستووری مەلا حەسەنی (نوێنەری خومەینی لە پارێزگای ورمێ)، شەڕی شاری پاوە لە پارێزگای كرماشان، كوشتن و ئیعدامی بەكۆمەڵی خەڵكی مەدەنی، هاندانی دەرەبەگەكان بە دژی خەڵكی زەحمەتكێش و کۆڕەوی مێژوویی خەڵكی شاری مەریوان، سەرەتای هێرش و دەستپێکی فەتوا بۆ سەر خەڵكی كوردستانی ئێران بوون.
لەگەڵ پاوانکردنی دەستكەوتەكانی شۆڕشی گەلانی ئێران لە لایەن مەلایانی پەیڕەوی خەتی خومەینی و گۆڕینی چەمکەکە بۆ "شۆڕشی ئیسلامی" و دامەزراندنی باڵی سەربازیی سپای پاسداران، بە هەزاران کەس لە ئازادیخوازان دەستبەسەر، زیندانی و ئیعدام كران یان تووشی ئاوارەیی بوون. هەروەها ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، هەموو ڕێكخراوە ڕەسەن، سەربەخۆ و دێموكراتەكانی گەلانی ئێرانی هەڵوەشاوە ڕاگەیاند؛ و لە ڕۆژهەڵاتی كوردستانیش حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێرانی بە ڕەسمی قەدەغە كرد.
ڕێژیم پاش ٣٧ ڕۆژ لە تەمەنی، بە هەڵگیرسانی شەڕی نەورۆزی خوێناوی لە شاری سنە (١٣٥٨ی هەتاوی) و هەروەها لە مانگی گەلاوێژی هەمان ساڵدا بە پیلانی بڕێک لە دیارترین ڕێبەرانی، وەک پاسدار مستەفا چەمران و سەید شیرازی، شەڕێكی خوێناوی لە شاری پاوە ساز كرد. پاسدارە چەكدارەكان ژمارەیەك لە خەڵكی سڤیلی پاوەیان كوشت. هەر بۆیە خەڵكی شاری پاوە بە دژی چەكدارانی سپای پاسداران ڕاپەڕین و بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین لە "قۆری قەڵا"ی نزیك پاوە مانیان گرت. خومەینی دوایە لە ٢٨ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٥٨ی هەتاویدا، حوكمی فتوای جیهادی بە دژی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان ڕاگەیاند. لە بەشێكی فەتواکەیدا دژی نەتەوەی كورد هاتووە: "هۆشدار دەدەمە ئەرتەش، ژاندارمەری و پاسداران، ئەگەر بە تۆپ و تانک و هێزی ئامادەکراوەوە تا ٢٤ کاتژمێری دیكە بەرەو كوردستان وەڕێ نەكەون، هەموویان بە بەرپرس دەزانم".
لەو ڕۆژەدا، خومەینی بە ناوی ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامییەوە، بە شێوەیەكی چاوەڕواننەکراو و بە دوور لە هەموو عورف و پرەنسیپێكی ئایینی و نێونەتەوەیی، فەرمانی جیهادی دژی گەلی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و حیزبی دێموكرات ڕاگەیاند. ئەودەستووری دا بە هێزەکانی ئەرتەش، پاسداران و هێزی ئاسمانی، هێرش بكرێتە سەر ڕۆژهەڵاتی كوردستان و لەژێر ناوی "دژە شۆڕش" خەڵک کۆمەڵکوژ بکەن. خومەینی بۆ جێبەجێكردنی فەتواکەی چەندین مۆرەی وەک مستەفا چەمران (وەزیری بەرگریی ئەوكات)، سەییادی شیرازی (فەرماندەی ئەرتەش)، مەلا حەسەنی و خاڵخاڵیی جینایتکار (کە بڕیاری ئێعدامی دەیان ڕۆڵەی کوردی لە بێدادگاکاندا دەرکردبوو) وەک بەرپرسی جێبەجێکردنی فەرمانەکە دیاری كرد.
بەمجۆرە شەڕێكی خوێناویی بەربڵاو بەسەر ڕۆژهەڵاتی كوردستاندا سەپا كە هەتا ئێستاش بە شێوەی جیاواز درێژەی هەیە. بیانووی خومەینی و دارودەستەکەی، لە واقیعدا بۆ سەركوت، خەفەقان، كوشتنی ئازادیخوازان، قەدەغەكردنی چالاكیی حیزبەكان و هێرشکردنە سەر نەتەوەکانی ئێران بە گشتی و نەتەوەی كورد بە تایبەتی بوو. چونكە نەتەوەی كورد تەنیا داوای مافە سیاسی و نەتەوایەتییەكانی خۆی دەکرد، بەڵام داواکارییە ڕەواکانی بە سەرکوتی خوێناوی و فەتوای جیهاد وەڵام درانەوە.
لە لایەكی دیكەوە ڕێژیمی سەركوتكەر، بە دامەزراندنی دوو ئۆرگانی سەربازی و ئەمنییەتی بە ناوەکانی "سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی" و "وەزارەتی ئیتلاعات"، دەستی کرد بە خەفەقانی نێوخۆیی و هەناردەکردنی شۆڕش بۆ وڵاتانی ئیسلامی لە ڕێگەی دروستکردنی گرووپی چەکدارەوە. بەمەش هەموو جومگە سەرەكییەكانی دەسەڵاتداری و كۆمەڵگەی قورغ كرد. دواتریش بە دامەزراندنی دەیان تاقم لە دەرەوەی سنوورەكان (وەك حیزبوڵڵای لوبنان، جیهادی ئیسلامی، سپای قودس، سپای بەدر و ...)، بە کردەوە دەستێوەردانی لە کاروباری وڵاتاندا دەکرد. هەر بۆیە لە ئێستادا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و وڵاتانی دێموكراتیك باش دەزانن كە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی بووەتە شێرپەنجەی سیستەمی نێودەوڵەتی و سەرچاوەیەک بۆ بەرهەمهێنانی توندڕەوی و سازكردنی شەڕی مەزهەبی و ئیتنیكی لە ناوچەکەدا.
لە وەها بارودۆخێکدا، داسەپاندنی شەڕێكی ناڕەوا بەسەر خەڵكی كورد لە ٢٨ی گەلاوێژی ١٣٥٨دا، چەند ئامانجێكی پاوانخوازانە و چەواشەكارانەی لەسەر ئاستی كوردستان و ئێران بەدوای خۆیدا هێنا:
یەکەم: بڕوادارانی ویلایەتی فەقێ لە بنەڕەتدا هیچ باوەڕێكیان بە فرەنەتەوەیی و ئایینزایی لە ئێراندا نەبووە و نییە؛ هەروەها بڕوایان بە چارەسەركردنی مافە سیاسییەكانی گەلی كورد نەبووە، بەڵکوو دەستەبەرکردنی ئەو مافانەیان بە هەڕەشە بۆ سەر بازنەی داخراوی دەسەڵاتی خۆیان زانیوە. بۆیە هەمیشە بە سەركوت، گرتن، زیندان، ئیعدام و هێرشی سەربازی وەڵامی داوا ڕەواكانی کوردیان داوەتەوە.
دووهەم: ڕێژیم دەیویست بە پەلاماردانی سەربازی لە ژێر ناوی جیهاددا، دەنگی ئازادیخوازیی گەلی كورد بە بیانووی بەستراوەیی بە ڕۆژئاوا و "تەجزیەتەڵەبی" كپ بكاتەوە. بەمەش ڕەی گشتیی گەلانی ئێران و حیزبە ئێرانییەکان بەوە چەواشە بكات کە گوایا ڕۆژئاوا و کوردەکان پیلان بۆ هەڵوەشانەوەی ئێران دەگێڕن. ئەو تێڕوانینە چەواشەکارانەیە بۆ سەرکوتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تا ئێستاش درێژەی هەیە؛ وەک دیدمان لە هاویشتنی مووشەک و درۆن بۆ سەر بنکە، بارەگا و کەمپی نیشتەجێبوونی بنەماڵە ئاوارەکان و حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە بە بەردەوامی ئەنجام دەدرێت.
٤٨ ساڵ دوای ئەم ڕووداوە، ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی ئەوە باش بزانێت كە لە ڕەوتی مێژووی سیاسیی خەباتی ڕەوای نەتەوەی كورددا لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان، خەڵک و ڕێبەرایەتیی جوولانەوەکە سەلماندوویانە کە ئەگەرچی دوژمنان بە شانازییەوە باسی كوشتاری خەڵكی بێدیفاع و حوكمی جیهاد دەکەن و پێیان وایە بە سەرکوت و ئێعدام بە ئامانجەكانیان دەگەن، بەڵام ئەم پەلامارانە تۆزقاڵێك لە ورە و باوەڕی خەڵكی كورد بۆ گەیشتن بە مافە سیاسی و نەتەوایەتییەكانی و خۆری ئازادی و دێموکراسی كەم ناكاتەوە، بەڵكو زیاتر بەگوڕوتینتری دەکات.
