ناسر ساڵحیئەسڵ
زاراوە و وشەی دیپلۆماسی لە بنەڕەتدا وشەیەکی یۆنانییە بە واتای پێچراو یان داخراو دێت. هەروەها بە مانای وتار خوێندنەوەیش هاتووە. دیپلۆماسی بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە: زانست و هونەری نوێنەرایەتیی دەوڵەتان و لایەنە سیاسییەکان و دانوستان و گفتوگۆ لە ڕێی دەزگایەکی پسپۆرەوە کە لە چەند نێردراوێکی دیپلۆماتیک پێک دێت بە نوێنەرایەتیی دەوڵەتەکانیان و لایەنە سیاسییەکان کە دانوستان و گفتوگۆ دەکەن و بە زمانی ئەوان دەدوێن بۆ گەیشتن و گەشەپێدان و بەرەوپێشبردنی پەیوەندیی دۆستایەتیی نێودەوڵەتییەکان. لە زانستە سیاسییەکان و زانستی سیاسەت و مێژووی جەنگە ناوچەیی و جیهانییەکاندا، چەمکی "دانوستاندن و گفتوگۆ" ئامرازێکی سەرەکییە بۆ کۆتاییهێنان بە گرفت و چارەسەری ململانێکانە. واتە ئامانجی دیپلۆماسیی گشتی "گەیشتنە بە ڕێککەوتنێکی سیاسی-یاسایی" بۆ کۆتاییهێنان بە خوێنڕشتنە. بە واتایەکی دیکە دانوستاندن و گفتوگۆ لەگەڵ ڕکابەرێکی سیاسی و دوژمندا، نیشانەی هێز و دیپلۆماسییە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵا نەتەوەیییەکانە. هەر بۆیە لە زانستی سیاسەتدا دەڵێن: "ئاشتی لەگەڵ دوژمن و ڕکابەری سیاسی دەکرێت".
بە بۆچوونی شارەزایان و کارناسانی زانستە سیاسییەکان، دیپلۆماسیی گشتی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە لە نێوان سیستەمی نێودەوڵەتی یاخود سیستەمی جیهانی و شەڕە هەڵگیرساوەکان و لەناویاندا هەردوو شەڕی یەکەم و دووهەمی جیهانی و شەڕی سارددا. لە مێژووی شەڕەکانی جیهاندا دوای هەر شەڕێکی گەورە، بنەماکانی گەمە و سیستەمی سیاسی و سیاسەت لە نێوان وڵاتاندا داڕشتنەوەی بۆ دەکرێت. دوای شەڕی یەکەمی جیهانی، کۆمەڵەی نەتەوەکان دامەزرا و دەیان وڵاتی تازە پێک هاتن. دواتر پاش شەڕی دووهەمی جیهانی، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان پێک هێنرا و چەندین دەوڵەت-نەتەوەی دیکە لە ئاستی جیهاندا دامەزرانو چەند وڵاتێک دابەش کران. هەروەها لە سەردەمی شەڕی سارد کە بە شەڕێکی دیکەی جیهانی ناو دەبردرێت، بەڵام بە میکانیزمگەلێکی جیاواز لە هەردوو شەڕەکەی دیکە. ئەوەی ئاشکرایە و لە سیاسەتە نێودەوڵەتییەکاندا تێبینی دەکرێت لە دوای کۆتاییهاتنی شەڕی سارد، هیچ سیستەمێکی نوێی جیهانی دانەمەزرێنراوە و هاوسەنگییە نێودەوڵەتییەکان لە پێگەی خۆیدا ئۆقرەی نەگرتووە. چونکە دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد، "ئاگربەستی کاتی" لە جێی "ئاشتیی هەمیشەیی" دانراوە. بە واتایەکی دی ئەگەر لە سەردەمی شەڕی سارددا هەڕەشە و مەترسییەکانی جیهانی دووجەمسەری "سەرمایەداری و کۆمۆنیزم" پاڵی بە وڵاتانەوە دەنا کە بچنە نێو هاوپەیمانییە ئەمنییەتی-نیزامییەکانی جیهانی و ناوچەییەوە، بەڵام لە سەردەمی گلۆبالیزم و گەشەی تەکنۆلۆژیادا هەڕەشەی نەتەوەیی و بارگرژییەکان و زەقبوونەوەی پرسە نەتەوەیییەکان و ئیتنیک و ئایینزاکان لە وڵاتانی فرەنەتەوە و فرەئیتنیک و فرەئایینزا و بەتایبەت پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، بووەتە چەقی ئاڵوگۆڕە نێودەوڵەتییەکان لە ئاستی جیهانی و ناوچەییدا. هەر بۆیە پرسی کورد بەگشتی و بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە قۆناغی دوای شەڕی ساردەوە، کێشە و ململانێکان لە نێوان شوناس، ناسنامە، ڕۆشنبیری و شارستانییەت لەسەر کۆڵەکەی نەتەوەیی، هەندێک ورووژان و هەژانی لە ئاڵوگۆڕە ناوچەیی و جیهانییەکان و ڕووداوەکانی پاش ڕووخانی دیواری بەرلین و هەڵوەشانەوەی یەکیەتیی سۆڤیەت و یۆگۆسلاوی و شۆڕشە مەخمەلییەکان و بەهاری عەرەبی و بەتایبەت ئاڵوگۆڕەکانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوین وەرگرتووە.
لەم ڕووەوە پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد بەگشتی، بووەتە بەشێکی گرنگی توخمە شاراوەکانی سیاسی، ئابووری، ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتیی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوین. بەو پێیە چونکە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوین بووەتە یەکێک لە گرنگترین گۆڕەپانەکانی ململانێی هەرێمی و نێودەوڵەتی، پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد دەکەوێتە چەقی هاوسەنگییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا. بۆیە لە وەها بارودۆخێکدا پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد بەگشتی و بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێویستی بە بڕیاری واقیعبینانە و هەڵسەنگاندنێکی لەسەرخۆ هەیە. دوکتور قاسملوو لە سەردەمی شەڕی سارددا، دوای ئەوەی بە تەواوی دەبێتە کەسێکی ئەکادیمی و پسپۆڕی زانستە سیاسییەکان، وەک دیپلۆماتکارێکی کورد دێت "کوردستان و کورد" دەنووسێت. بۆیە لەو سەردەمەدا تەواوی توێژینەوەکانی تایبەت بە قووڵاییی پێگەی کوردستان، دەخاتە بەردەم وەرچەرخاندنی تیۆرییەکانی و جارێکی دیکە لەسەر بنەمای "ستراتیژیی هێزەوە" پەیوەندیی کوردستان بە وڵاتانی ناوچەکە و جیهانەوە دادەڕێژێتەوە. دوکتور قاسملوو وێڕای پشتیوانی لە چارەسەریی پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد بە شێوە و ڕێکاری ئاشتیخوازانە، ئەو واقیعە لەبەرچاو دەگرێت کە هەر بەشێک لە چواربەشی کوردستانی دابەشکراو، خەباتی خۆی بێ دەستێوەردان لە بەشەکانی دیکەی کوردستان لە شکل و شێوەی جۆراوجۆردا بەڕێوە ببات. ئەگەرچی گومان لەودا نیە کە سوودوەرگرتن لە ئەزموون و سەرکەوتنی گەلانی دیکەی جیهان و ناوچە، یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی پێشکەوتن و ڕابوونی کۆمەڵگای کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بەڵام لە سەردەمی گلۆبالیزم و گەشەی تەکنۆلۆژیادا دەبێت بنەماکانی سیاسەت، هەڵوێست و دیپلۆماسیی دوکتور قاسملوو لە مەیدانی "دیپلۆماسی و هێز"دا ببینین، کە هەر لەسەرەتای خەبات و تێکۆشانی سیاسییەوە تا ڕۆژی شەهیدبوونی و تەنانەت لە کاتی وتووێژ و گفتوگۆ لەگەڵ دیپلۆماتە تیرۆریستەکانی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامیدا، واتا و مانای دیپلۆماسی و هێزی وا بینیوە کە هونەری گفتوگۆکردن و چارەسەرکردنی پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و پرس و کێشەکانی جوگرافیا و سەرچاوەکانی ئابووری لەگەڵ ناوەندی دەسەڵات لە ئێرانی داهاتوودا وەک دوو لایەن، دەبێت چارەسەری پرسەکان و کێشەکان بە شێوەیەکی ئاشتیخوازانە و بە مەبەستی یارمەتی و گەرەنتی کردنی مافە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بێت. بۆیە شەهید دوکتور قاسملوو لە دیپلۆماسیی گشتییدا لەسەر ئەو باوەڕە و هەڵوێستە بوو کە لە "دیپلۆماسی و هێز"دا، (هێزی پێشمەرگەی کوردستان) تواناکانی دیپلۆماتکاری کورد لە دانوستان و گفتوگۆ لەگەڵ ناوەندی دەسەڵاتی ئێران و لایەنە پەیوەندیدارەکان، حیزب و ڕێکخراوەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە دەرەوە و نێوخۆی وڵات بەهێزتر دەکات و دەرگا داخراوەکان لە دەرەوە و نێوخۆی وڵات بۆ دیپلۆماسیی گشتیی کوردی و پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکاتەوە.
"دیپلۆماسی و هێز" لە دید و ڕوانگەی شەهید دوکتور قاسملووەوە بریتی بوو لە: ناساندنی پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد بەگشتی و ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەتایبەت بە ناوەندەکانی دیپلۆماسیی گشتی و ژوورە فکری و بڕیارسازەکانی دەرەوەی وڵات بۆ پشتگیریکردن و چارەسەرکردنی پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی نەتەوەی کورد لە ڕێگای ئاشتی و بەشێوەیەکی ئاشتیخوازانە لە نێوخۆی وڵات، و هەرگیز گفتوگۆ و دانوستانی سەبارەت بە مافە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کوردی لەگەڵ ناوەندی دەسەڵات لە تاران ڕەت نەکردووەتەوە. کەوابوو "دیپلۆماسیی گشتی و هێز" بۆ خەباتی شار و شاخ، دەتوانێت لەو شوێنانەی کە بڕیاری سیاسییان لێ دروست دەبێت، پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکانی گەلی کورد زەق بکاتەوە و ڕای گشتیی جیهان و ناوچەی لێ ئاگادار بکاتەوە. هەر بۆیە "دیپلۆماسی و هێز"، توانای و شوێندانەریی و کاریگەریی بەهێزی لەسەر چارەسەریی پرسە سیاسی و نەتەوەیییەکان، بەربەستەکان و کاریگەرییەکان لە ڕەوتی دانوستان و گفتوگۆ لە نێوان نوێنەرانی کورد و لایەنی بەرانبەردا دەبێت. لە ئێستادا چونکە سیاسەتی دەرەوەی بەشێک لە دەوڵەتانی دێموکراتیک و کاریگەر لە ڕووی دیپلۆماسی و هێزەوە لەسەر دوو بنەما و تیۆری، لایەنگریی پاراستنی دۆخی هەنووکەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوین و لایەنگریی پێداچوونەوەخوازیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوین ڕاوەستاوە، دیپلۆماسیی گشتیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبێت بە زانیاری و خوێندنەوەی سیاسی و مێژوویی و هەلومەرجی هۆکارەکانی شەڕ و ئاڵۆزی، پرس و کێشەی نەتەوە و ئیتنیک و ئایینزاکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوین، قورساییی لۆبیگەری و دیپلۆماسیی گشتیی خۆی بە لای لایەنگرانی سیاسەتی پێداچوونەوەخوازیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوین، بەهێز بکات. چونکە بۆ ئاشتی، دێموکراسی و سەقامگیربوون و پێکەوەژیانی نەتەوەکان و ئایینزاکان لە وڵاتی فرەنەتەوە و فرەئایینزای ئێراندا، دەبێت لەسەر پێداچوونەوەخوازیی بنەماکانی دانپێدانان بە فرەنەتەوەیی و فرەئایینزایی و فرەئیتنیکیی جۆراوجۆر لە وڵاتی ئێران بێت کە پێویستییەکی سەردەمیانەیە. چونکە لە سەردەمی گلۆبالیزم و گەشەی تەکنۆلۆژیادا هێزی مۆدێڕن و چارەنووسساز و سەقامگیر و پێکەوەژیان لە فرەییی پەیوەندییەکان و دامەزراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی نەتەوە و ئیتنیک و ئایینزاکاندایە. چونکە ئەو پەیوەندییانە و دامەزراوانە گوتاری بەهێزی سیاسی و نەتەوەیی دروست دەکەن. لەو ڕوانگەیەوە ئیدی هێزی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی لە ئەگەری مانەوەشیدا نەک توانای سەرکوتکردنی بزووتنەوەی ڕزگاريخوازیی نەتەوەی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان نیە، بەڵکوو توانا و دەرفەتی دەستێوەردانی لە وڵاتانی دیکەشیدا پێ نادرێت. کەوابوو لەم ڕوانگەیەوە "دیپلۆماسی و هێز"، لە بزووتنەوەی ڕزگاريخوازیی گەلی کورددا بۆ دروستکردنی کەناڵی پشتیوانیی سیاسیی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوە نادەوڵەتییەکان لە دەرەوە و نێوخۆی وڵات، تەنیا ئەرکی حیزب و ڕێکخراوە سیاسییەکان نیە، بەڵکوو نوخبەی سیاسی، فەرهەنگی و مەدەنیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەو پەیوەندییەدا ئەرکدارتر و بەرپرسیارتر دەبێت.
لە وەها بارودۆخێکدا دیپلۆماسیی گشتیی کورد لە دیاسپۆرا دەبێت هەنگاوی کاریگەر و جیددی بۆ دەستەبەرکردنی دۆست و پەیوەندی و لۆبیگەری بۆ یەکگرتوویی و یەکیەتیی لایەنە سیاسییەکان بهاوێژێت. بۆیە لە ئێستادا ئەرک و ئامانجی "دیپلۆماسیی گشتی و هێز"، لە لایەک ناساندن و شیکردنەوەی خەباتی ڕەوای نەتەوەی کوردە لە بێبەشبوونیدا لە مافە سیاسی و نەتەوەیییەکانی و لە لایەکی دیکەوە دروستکردنی پەیوەندییەکی باش و سەردەمیانەیە لەگەڵ حیزب و ڕێکخراوەکانی نەتەوەکانی ئێران و چالاکانی ڕێکخراوە سیاسییەکانی نێوخۆی گەلانی ئێران. ئەم شێوە هەوڵدانەی دیپلۆماسیی گشتی و هێز، لە دەرەوە و لە نێوخۆی وڵات، دەبێتە جێگەی سەرنجی وڵاتانی دێموکراتیک و کاریگەر و دامەزراوە و ناوەندە بڕیارسازەکان لە دەرەوە و نێوخۆی وڵات. کەوابوو "دیپلۆماسیی گشتی و هێز"، دەبێت لە هەموو دەرفەتەکان کەڵکی پێویست و ئەرێنی وەربگرێت و پرس و مەسەلەی مافی سیاسی و نەتەوەییی گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان شیکاتەوە و بیناسێنێت و دۆست و پشتیوانیی سیاسیی دەرەکی و نێوخۆیی بۆ پەیدا بکات. هەروەها لە هەمان کاتدا دیپلۆماسیی گشتی و هێز، دەبێت لەوە ئاگادار بێت کە لە سیاسەتدا هیچ دۆستایەتییەک تاسەر جێی متمانە نیە. بۆیە بۆ مانەوە و بەدەستهێنانی هێز و پشتیوانیی سیاسی لە چوارچێوەی بەرژەوەندیی نەتەوەیی و پاراستنی ئاسایش و مانەوەدا، پێویستە پشت بە هێزی خۆی، واتا شاخ و شار لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ببەستێت. بۆیە لە شانۆی ململانێی ڕۆژهەڵاتی ناوینی ئاڵۆز و پڕ کێشە و شەڕدا باشترین ئامرازی ڕێگە، بەهێزکردنی هێزی پێشمەرگەی پۆشتە و پەرداخە. چونکە لە بنەڕەتدا دیپلۆماسیی گشتی وەک بەشێک لە زانستی سیاسەت پێویستی بە کارتی هێزی ڕەق ("هێزی پێشمەرگەی کوردستان"، شاخ) و کارتی هێزی نەرم ("شار"، خودئاگاییی نەتەوەیی، دەرفەت و شەقام) هەیە.
دیپلۆماسیی گشتیی کورد، دەتوانێت لە کارتی هێزی ڕەق وەک پشتیوان لە ڕاستای ئامانج و دەرفەتەکاندا، لە قازانج و بەرژەوەندیی ویستە ڕەواکانی گەلی کورد کەڵکی پێویست وەربگرێت. بۆ ئەو مەبەستەش دیپلۆماسیی گشتیی کورد دەبێت پڕۆژەیەکی دیاریکراو و گەڵاڵەکراوی بۆ دێموکراتیزاسیۆنی وڵاتی فرەنەتەوە و فرەئایینزای ئێران بۆ چارەسەریی پرسی سیاسی و نەتەوەیی هەبێت، کە کاریگەری و یەکگرتوویی هەم بۆ داڕشتنی هاوپەیمانی لەگەڵ هێز و لایەنەکانی نەتەوەکانی ئێران و هەم بۆ پشتیوانیی سیاسیی دەرەکی بۆ مافەکانی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەبێت. ئەوەش بە بەشداریی و چالاکیی تەواوی نەتەوە و ئیتنیک و ئایینزاکانی گەلانی ئێران دەستەبەر دەبێت. بۆیە لە ئێستادا دامەزراوەی دیپلۆماسیی گشتی و هێزی پێشمەرگەی چالاک، بۆ نەتەوەیەکی بندەست و بێدەوڵەتی وەک کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئامراز و میکانیزمێکە بۆ بەدەستهێنان و گەرەنتی کردنی ئامانج و دەستکەوتەکانی خەباتی ڕەوای و بۆ چەسپاندنی مافە سیاسی و نەتەوەیییەکانی لە چوارچێوەی یەکەیەکی سیاسیدا بە ناوی ئێران، زۆر گرنگ و جێگەی هەڵوێستە و تێڕامانە.
