خالید قادری

  جیاوازیی نێوان دوایین شەڕی ڕۆژاوای کوردستان و شۆڕشەکانی پێشووی کورد لە چوارچێوەی سایبێر، پەیوەندیی نێونەتەوەیی و ئاسایشی نەتەوەیی  

 

پوختە (Abstract)

ئەم توێژینەوەیە شیکارییەکی ئەکادیمی و ستراتیژیک پێشکەش دەکات لەسەر ئەو گۆڕانکارییانەی لە شۆڕش و بەرخۆدانی نەتەوەی کورددا ڕووی داوە، بەتایبەتی لە ڕۆژاوای کوردستان، و بەراوردکردنیان بە شۆڕشەکانی پێشووی کورد وەکوو شۆڕشەکانی ساڵانی ١٩٢٠ ... توێژینەوەکە نیشان دەدات کە چۆن تێکنۆلۆژی، ئینتێرنێت و سۆشیاڵ میدیا بوونەتە هۆکاری سەرەکی بۆ گۆڕینی پڕۆفایلینگی نەتەوەیی کورد، شکاندنی جوگرافیای داخراو، ڕێگری لە بێدەنگکردن و دروستکردنی هەستی یەکبوونی نەتەوەیی. هەروەها، مەترسییەکانی داهاتوو و پێویستیی ستراتیژی سایبێری بۆ پاراستنی دەنگ، پەیوەندی و داتا شیکاری دەکرێت.

 

وشە سەرەکییەکان: سایبێر، شەڕی سایبێری، ڕۆژاوای کوردستان، شۆڕشی کورد، ئینتێرنێت، سۆشیاڵ میدیا، ئاسایشی نەتەوەیی.  

 

پێشەکی

لە مێژووی نەتەوەی کورددا، شۆڕش و بەرخۆدان زۆرجار تووشی سەرکوتکردنی بێدەنگ بوو. لە شۆڕشەکانی پێشوودا، بەتایبەتی لە سەرەتای سەدەی بیستەم، کورد لە پڕۆفایلینگی نێونەتەوەییدا وەک نەتەوەیەکی بێدەنگ، جوگرافیای داخراو و بێ پەیوەندی ناسراوە (McDowall, 2004). ئەم پڕۆفایلە ڕێگەی دا کە سەرکوتکردن، کوشتار و شکست بەبێ چاودێری جیهانی ئەنجام بدرێت.

بەڵام ئەزموونی ڕۆژاوای کوردستان نیشانی دا کە ئەم شێوازە سەرکوتکردنە ناتوانرێت وەک پێشوو دووبارە بکرێتەوە. ئەمە پرسیارێکی بنەڕەتی دروست دەکات؛ چی بوو بە هۆکاری ئەم گۆڕانکارییە و چۆن کورد توانی لە پڕۆفایلینگی بێدەنگ بگوازرێتەوە بۆ پڕۆفایلێکی دەنگدار؟

 

پڕۆفایلینگی نەتەوەیی کورد لە شۆڕشەکانی پێشوودا

لە شۆڕشەکانی پێشووی کورددا، وەک شۆڕشەکانی ساڵانی ١٩٢٠، کورد لە چوارچێوەی نێونەتەوەییدا وەک نەتەوەیەکی بێدەنگ، بێ ڕاگەیاندن و بێ توانای هاواری نێونەتەوەیی ناسراوە (Romano, 2006). ئەم بارودۆخە وادەکات جوگرافیا ببێتە سنوورێکی سەرکوتکردن، نەک ئامرازێکی پاراستن.

 

نموونە مێژووییەکان: کۆماری کوردستان، شۆڕشی ١٣٥٧ هەتاوی و شۆڕشەکانی باشووری کوردستان

کاتێک باسی شۆڕشەکانی پێشووی کورد دەکرێت، پێویستە ئەوە تێبگەین کە ئەم شۆڕشانە تەنیا ڕووداوە سەربازییەکان نەبوون، بەڵکوو لە چوارچێوەی پڕۆفایلینگی نێونەتەوەییدا وەک شۆڕشەکانی بێدەنگ ناسراون. نموونەی دیاریکراوی ئەم بارودۆخە، کۆماری کوردستانە (١٩٤٦). ئەگەرچی ئەم کۆمارە لەنێو کۆمەڵگەی کوردیدا مانایەکی زۆر گەورە و پیرۆزی هەیە، بەڵام لە فەزای نێونەتەوەییدا پڕۆفایلێکی بەهێزی نەبوو، بۆیە سەرکوتکردنی بە خێرایی و بێ چاودێری ئەنجام درا (McDowall, 2004).

هەمان شێواز لە شۆڕشی ١٣٥٧ هەتاوی (١٩٧٩) ـیشدا دیارە. کورد بەشێکی گرنگی شۆڕشی گشتیی ئێران بوون، بەڵام دوای شۆڕشەکە، داواکانیان لەژێر  پڕۆفایلینگی بێدەنگدا دەمێننەوە و سەرکوتکردنیان بەبێ چاودێریی نێونەتەوەیی ئەنجام درا (Romano, 2006).

هەروەها، لە شۆڕشەکانی باشووری کوردستان بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفای بارزانی، ئەگەرچی شۆڕشەکان لە ڕووی سەربازی و نەتەوەییەوە بەهێز بوون، بەڵام لە ڕووی ڕاگەیاندن و پڕۆفایلینگی نێونەتەوەییەوە سنووردار بوون. جوگرافیا، سنوور و نەبوونی تێکنۆلۆژیی پەیوەندیی نێونەتەوەیی دەنگی کوردیان لە فەزای جیهانی دابڕیبوو.

ئەم نموونانە نیشان دەدەن کە شۆڕشەکانی پێشووی کورد زۆرجار دەتوانران بەبێ هەواڵ، بێ گوشار و بێ وەڵامی جیهانی سەرکوت بکرێن؛ ئەمە جیاوازی بنەڕەتیەکەیە کە ڕۆژاوای کوردستان لەوانە جیا دەکاتەوە.  

 

تێکنۆلۆژی و شکاندنی جوگرافیای داخراو

گەشەی تێکنۆلۆژی، بەتایبەتی ئینتێرنێت، هۆکاری سەرەکی بوو بۆ شکاندنی جوگرافیای داخراوی کورد. لە ڕۆژاوا، هەر تاکێک بوو بە هەواڵنێرێک، شایەتحاڵێک و بەشداربووی ڕاگەیاندن. ئەم حاڵەتە پڕۆفایلینگی کوردی گۆڕی لە نەتەوەی بێدەنگ بۆ نەتەوەی دەنگدار (Castells, 2012; Shirky, 2011).  

 

سۆشیاڵ میدیا و دروستبوونی هەستی یەکبوونی نەتەوەیی

سۆشیاڵ میدیا پەیوەندییەکی بێ سنووری لەنێوان بەشەکانی کوردستان دروست کرد. سنوورە سیاسییەکان نەیانتوانی پێش ئەم پەیوەندییانە بگرن، ئەمەش بوو بە هۆکاری دروستبوونی هەستی یەکبوونی نەتەوەیی و هاواری یارمەتیی نێونەتەوەیی.

بێهیوایی دوژمنان لە پێشگرتنی پەیوەندی سایبێری لە کاتی شەڕی ڕۆژاوا، دوژمنانی کورد نەیانتوانی هێڵی ئینتێرنێت ببڕن یان پەیوەندیی دیجیتاڵی بە تەواوی دابخەن. ئەم ناکامییە ڕێگری کرد لە بێدەنگکردن و کوشتاری بێ هاواری.  

 

وانەی ئەزموونی ئێران: سنووری دیجیتاڵ و بێدەنگکردن

ئەزموونی ئێران نیشان دەدات کە دەوڵەتان دەتوانن سنووری دیجیتاڵ دروست بکەن و دەنگ ببڕن (Deibert, 2015). ئەم وانەیە ئاگادارمان دەکاتەوە کە ئەوەی ڕۆژاوا تێیدا سەرکەوت، هەمیشە دووبارە نابێتەوە.  

 

دەسەڵاتی داتا و مەترسییەکانی داهاتوو

لە سەردەمی سایبێر، داتا بووە بە چەکێکی ستراتیژیک. کۆکردنەوەی زانیاری تاک و کۆ دەتوانێت بۆ پڕۆفایلینگی تاک و نەتەوە، کۆنتڕۆڵی کۆمەڵگە و شەڕی دەروونی بەکاربهێنرێت (Benkler et al., 2018). پێویستیی ستراتیژی سایبێری بۆ داهاتوو بۆ ئەوەی کورد بتوانێت لە شەڕەکانی داهاتوودا بەرخۆدان بکات، پێویستە دەسەڵاتی ئینتێرنێت و پاراستنی پەیوەندی ببێت بە بەشێک لە ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی.  

 

کۆتایی: لە شۆڕشی خاک بۆ شۆڕشی ئاسمان

جیاوازی نێوان ڕۆژاوا و شۆڕشەکانی پێشووی کورد، جیاوازی نێوان شۆڕشی بێدەنگ و شۆڕشی دەنگدارە. سایبێر بووە بە مەیدانی سەرەکی شەڕی نەتەوەکان و کورد پێویستە ئەم مەیدانە بە ژیرانە بپارێزێت.

پەیامی سەرەکیی ئەم مەقالەیە ئەوەیە کە ئاسایشی نەتەوەیی کورد لە سەردەمی هاوچەرخدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە ئاسایشی سایبێری و کۆنتڕۆڵی ئینتێرنێتەوە گرێدراوە، ئەزموونی ڕۆژاوای کوردستان نیشانی دا کە تا کاتێک نەیارانی کورد نەتوانن کۆنتڕۆڵی ئینتێرنێت، پەیوەندی دیجیتاڵ و دەسەڵاتی داتا لە بەشەکانی کوردستان بەدەست بگرن، ناتوانن پڕۆفایلینگی بێدەنگ دووبارە دروست بکەنەوە.

 

لە ڕووی ستراتیژیکەوە، پێویستە:

ڕێگری لەوە بکرێت کە ئینتێرنێت و پەیوەندی دیجیتاڵ وەک چەکێکی سیاسی و ئەمنییەتی دژ بە کورد بەکاربهێنرێت؛

ئاڵتێرناتیڤی (هێڵی) پەیوەندی بۆ کاتی پچڕانی ئینتێرنێت و بێدەنگکردن هەبێت؛

پێش لە دەستڕاگەیشتن بە داتای تاک و کۆ بگیرێت، چونکە داتا دەتوانێت بۆ پڕۆفایلینگی نەتەوەیی، شەڕی دەروونی و کۆنتڕۆڵی کۆمەڵگە بەکاربهێنرێت؛

پاراستنی داتا و پەیوەندی (هێڵ) ببێت بە بەشێک لە ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی کورد.