ڕەحیم نزهت‌زادە

مێژووی هاوچەرخی ئێران، زیاتر لەوەی مێژووی گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان بێت، مێژووی «گواستنەوەی فۆرمەکانی دەسەڵات» و «مانەوەی لۆژیکی سەرکوتە». ئەگەرچی لە سەدەی ڕابردوودا دوو شۆڕشی گەورە و چەندین بزووتنەوەی جەماوەری ڕوویان داوە، بەڵام نەخشەی بنەڕەتیی حوکمڕانی کە لەسەر دوو کۆڵەکەی «چڕکردنەوەی دەسەڵات لە ناوەند» و «ئینکاری فرەچەشنیی نەتەوەیی» بونیاد نراوە، وەک میراتێکی پیرۆز لە ڕێژیمێکەوە بۆ ڕێژیمێکی تر دەستاودەست کراوە. ئەم بەردەوامییە پێکهاتەییە، نەک هەر نەبووەتە هۆی دروستکردنی دەوڵەتێکی گشتگیری سەقامگیر، بەڵکوو ئێرانی کردووەتە کارگەی بەرهەمهێنانەوەی قەیرانە سیاسییەکان و قووڵکردنەوەی درزە کۆمەڵایەتییەکان.

قەیرانی دەوڵەت-نەتەوە و ژینۆسایدی فەرهەنگی

ئێران لە ڕاستیدا جوغرافیایەکی فرەنەتەوە، فرەزمان و فرەکولتوورە؛ ئەمە واقیعێکی مێژووییە کە پێش دروستبوونی دەوڵەتی مۆدێرنیش بوونی هەبووە. بەڵام پڕۆژەی دەوڵەت-نەتەوەسازی لە سەدەی بیستەمدا، بەتایبەت لە سەردەمی ڕەزاشای پەهلەویدا، لەسەر بنەمای فەلسەفەی «یەک نەتەوە، یەک زمان، یەک ئاڵا» داڕێژرا. ئەم بیرۆکەیە لە پراکتیکدا بووە هۆی دەستپێکردنی پڕۆسەیەکی توندی ئاسمیلەکردنی کولتووری و زمانی.

لەم چوارچێوەیەدا، نەتەوەی کورد وەک یەکێک لە ڕەسەنترین پێکهاتەکانی ئەم جوغرافیایە، قوربانیی یەکەمی ئەم سیاسەتە بووە. ستەمی نەتەوەیی لە کوردستان تەنیا لە قەدەغەکردنی زمان و جلوبەرگدا کورت نەبووەوە، بەڵکوو بووە سیاسەتێکی سیستماتیک بۆ پەراوێزخستنی ئابووری و «ئەمنیەتیکردنی» هەموو چالاکی و جموجۆڵێکی مافخوازانە. ناوەندگەرایی ئیداری و سەرکوتکردنی بزووتنەوە هەرێمییەکان لە کوردستان، لوڕستان، خوزستان و بەلووچستان، برینێکی قووڵی لە بیرەوەریی بەکۆمەڵی ئەم نەتەوانەدا دروست کردووە کە بە مۆدێرنیزاسیۆنی ڕواڵەتی ساڕێژ نابێت.

شۆڕشی ١٣٥٧: گۆڕینی دەموچاوەکان و پاراستنی پێکهاتە

شۆڕشی گەلانی ئێران لە ساڵی ١٣٥٧دا، تەقینەوەی ئەو ئومێدە بوو کە دەمێک بوو نەتەوە غەیرە فارسەکان بۆ یەکسانیی نەتەوەیی هەیانبوو. کورد و نەتەوەکانی تر بەو هیوایە هاتنە مەیدان کە ئێرانی داهاتوو لەسەر بنەمای یەکسانی و بەشداریکردنی ڕاستەقینە بونیاد بنرێت. بەڵام کۆماری ئیسلامی، نەک هەر ئەم نەخشە مێژووییەی نەگۆڕی، بەڵکوو چڕبوونەوەی دەسەڵاتی لە قاڵبێکی ئیدیۆلۆژیدا پیرۆز کرد.

داواکارییە ڕەواکانی نەتەوەی کورد بۆ ئۆتۆنۆمی و فیدرالیزم، بە چەک و فەرمانی «جیهاد» و پەلاماری سەربازی وەڵام درانەوە. ڕێژیمی نوێ، بە هەمان لۆژیکی پێشوو، هەر جۆرە فرەچەشنییەکی وەک «هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی خاک» وێنا کرد. لێرەدا دەردەکەوێت کە کێشەی بنەڕەتیی ئێران تەنیا لە جۆری ڕێژیمەکەدا نییە، بەڵکوو لەو «تێڕوانینە ناوەندگەرایە»دایە کە ناتوانێت نەتەوەکانی تر وەک هاوبەشی یەکسان لە دەسەڵاتدا ببێنێت.

ئێرانی سبەی: هەڵوەشاندنەوەی چەق و بنیاتنانی پەیوەندیی ئاسۆیی

ئەمڕۆ کە جارێکی دیکە پرسی تێپەڕبوون لە کۆماری ئیسلامی بووەتە ڕۆژەڤی گشتی، پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: ئایا هێزە سیاسییەکان دەیانەوێت تەنیا «دەموچاوەکان» بگۆڕن، یان ئیرادەی گۆڕینی بنەڕەتیی «پێکهاتەی دەسەڵاتیان» هەیە؟ ئەگەر ئامانج پاراستنی یەکپارچەیی ئێران بێت، دەبێ بزانرێت کە یەکپارچەیی بە زۆرەملێ ناپارێزرێت.

تەنیا ڕێگە بۆ مانەوەی ئێران وەک وڵاتێک، هەڵوەشاندنەوەی ئەو پێکهاتە ستوونییەیە کە تێیدا «چەق» بڕیاردەرە و ئەوانی تر «پەراوێزن». ئێرانی سبەی دەبێ لەسەر بنەمای «گرێبەستێکی کۆمەڵایەتیی نوێ» دابڕێژرێتەوە کە ئەم خاڵانە زامن بکات:

یەکسانی نەتەوەکان: ئێران دەبێ وەک وڵاتێکی فرەنەتەوە بناسرێت کە تێیدا هەموو نەتەوەکان (کورد، بەلووچ، عەرەب، تورک و فارس) وەک یەک سەیر بکرێن و بە یەکسانی لە هەموو ئاستەکانی دەسەڵاتدا بەشدار بن.

پەیوەندیی ئاسۆیی نەک ستوونی: پێکهاتەی دەسەڵات دەبێ لە مۆدێلێکی ناوەندگەراوە بگۆڕدرێت بۆ مۆدێلێکی ئاسۆیی. ئەمە بەو مانایەیە کە هیچ نەتەوەیەک نابێ خۆی بە چەق و نەتەوەکانی تر بە پەراوێز بزانێت. چەمکی «ناوەندی پیرۆز» دەبێ هەڵوەشێتەوە و جێگەی خۆی بۆ هاوبەشیی دادپەروەرانە چۆل بکات.

فیدرالیزم و دابەشکردنی دەسەڵات: کۆتاییهێنان بە ناوەندگەرایی لە ڕێگەی سیستمێکی فیدراڵیی دێموکراتیکەوە، تاکە زامنی ڕێگریکردنە لە سەرهەڵدانەوەی دیکتاتۆری. دەبێ دەسەڵاتە سیاسی و ئابوورییەکان بە یەکسانی دابەش بکرێن تاوەکوو نەتەوەکان هەست بە خاوەندارێتیی ئەو جوغرافیایە بکەن.

دێموکراتیزەکردنی ڕاستەقینە: دێموکراسی بە تەنیا لە سندووقی دەنگداندا کورت نابێتەوە، بەڵکوو پێویستی بە گۆڕینی ئەو ڕوانگە ئەمنیەتییە هەیە کە ساڵانێکی درێژە مافە نەتەوەییەکانی پێ سەرکوت دەکرێت.

ئەنجامگیری

ئەزموونی سەدەی ڕابردوو فێری کردووین کە نکوڵیکردن لە فرەیی، نە سەقامگیری دەهێنێت و نە یەکڕیزی. ئێرانی سبەی یان دەبێ ببێتە ماڵێکی هاوبەش بۆ هەموو نەتەوەکان لەسەر بنەمای یەکسانیی ڕەها و پەیوەندیی ئاسۆیی، یان لەژێر باری قورسی ستەمی ناوەندگەراییدا هەرەس دەهێنێت. چارەسەری پرسی کورد و نەتەوەکانی تر، کلیلی سەرەکیی هەر گۆڕانکارییەکی دێموکراتیکە. کاتی ئەوە هاتووە کە لۆژیکی «سەرکوت بۆ مانەوە» جێگەی خۆی بۆ «دادپەروەری، یەکسانی و پێکەوەژیانی ئاسۆیی» چۆل بکات.