حەسەن قارەمانی
زیاتر لە سەدەیەکە پرسی کورد لە یەکتربڕینی بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری، سیاسەتی ئینکاری سیستماتیکی دەوڵەتانی ناوچەیی و دووبارەبوونەوەی پارچەپارچەبوونی سیاسیی نێوخۆییدایە. لەنێو ئەم چوارچێوە مێژووییەدا، زۆرجار بنیاتە ئایدیۆلۆژییەکان وەک "برایەتیی گەلان"، "ئیسلامی دێموکراتیک" و " سۆسیالیزمی کۆمەڵگەتەوەر" وەک بەدیلێکی باڵاتر بۆ خەباتی ڕزگاریخوازیی نەتەوەیی کلاسیک پێشکەش کراون. بەڵام ئەم چەمکانە مەیلیان هەبووە کە پەیوەندییە ناهاوسەنگەکانی دەسەڵات، کە تایبەتمەندیی فەزای سیاسیی گەلانی بێدەوڵەتن، پشتگوێ بخەن.
بەڵام ئەزموونەکانی ڕۆژاوای کوردستان (ڕۆژاڤا) نیشان دەدەن کە لە پراکتیکدا ئەم بیرۆکانە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی واقیعە ژیۆپۆلیتیکییەکان و دەستدرێژیی سەربازیدا، توانای ژیانی سنوورداریان هەبووە. لەگەڵ کەمبوونەوەی پشتیوانیی ژیۆپۆلیتیکی لەلایەن ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکانەوە، لاوازیی پێکهاتەیی پڕۆژەکە ئاشکرا بوو. دەرئەنجامەکەی پاشەکشەی سیاسیی وردەوردە نەبوو، بەڵکوو داڕمانێکی کتوپڕ بوو کە لێکەوتەی دوورمەودای مرۆیی لێ کەوتەوە.
بۆ گەلانی بێدەوڵەت، دوورکەوتنەوە لە ڕێکخستنی نەتەوەیی دەتوانێت بە مانای داماڵین و چەکداماڵینی سیاسی بێت نەک ڕزگاری. بۆیە پێویستە ناسیۆنالیزمی ڕزگاریخوازی نەک وەک میراتێکی ئایدیۆلۆژی لە سەردەمێکی پێش مۆدێرن تێبگەین، بەڵکوو وەک ستراتیژییەکی عەقڵانی و دۆخی مێژوویی بۆ مانەوە و کۆکردنەوەی بەکۆمەڵ و خواستی سەروەری تێبگەین. بەم پێیە لە چوارچێوەی کوردیدا، یەکگرتوویی نەتەوەیی و چەسپاندنی دامەزراوەیی وەک بەربەستێک لەبەردەم دیموکراسیدا دەرناکەون، بەڵکوو وەک پێشمەرجی پێویستی ئەو دیموکراسییە دەردەکەون.
ناسنامەی نەتەوەیی و سنووری “برایەتیی گەلان”
زۆرجار بیرۆکەی برایەتییەکی گشتگیر لە نێوان گەلاندا وەک ناسیۆنالیزمێکی باڵادەستی ئەخلاقی دەخرێتە ڕوو. چەمکی ناسیۆنالیزم وەک دیاردەیەکی مێژووییِ زاڵکراو دەخرێتە ڕوو، لە کاتێکدا وا گریمان دەکرێت کە پێکهاتە چەمکییەکانی وەک "برایەتیی گەلان"، "ئیسلامی دێموکراتیک" و "سۆسیالیزمی کۆمەڵگەتەوەر"ـە فرەنەتەوەییەکان، نەزمێکی سیاسیی گشتگیرتر و ئەخلاقیتر پێشکەش بکەن. بەڵام بۆ گەلانی بێدەوڵەت، وەک کورد، ئەم چەمکانە بە قووڵی کێشەدار دەردەکەون. "برایەتیی گەلان" لەبری ئەوەی وەک چوارچێوەیەکی ڕزگاریخوازانە کار بکات، مەترسیی ئەوە دەکات کە وەک پەردەیەکی ئایدیۆلۆژی کار بکات کە ڕەوایی بە ناهاوسەنگییەکانی دەسەڵاتی پێکهاتەیی دەشارێتەوە و بەردەوامیی ژێردەستەیی سیاسی بدات.
کورد نەتەوەیەکە، بە زمان و مێژوو و کولتووری هاوبەش یەکگرتووە. ئەمەش وا دەكات نە مومکین و نە خوازراو بێت کە خەباتی نەتەوەیی بە بیرۆکەی "برایەتیی گەلان"، "ئیسلامی دێموکراتیک" و "سۆسیالیزمی کۆمەڵگەتەوەر"ـی فرەنەتەوەیی بگۆڕدرێت. هاوپەیمانی لەگەڵ گەلان و بزووتنەوەکانی تر نە بێبایەخ و نە نەخوازراو، بەڵام هەرگیز ناتوانێت جێگەی پڕۆژەیەکی سەربەخۆی نیشتمانی بگرێتەوە. کورد تەنیا لە ڕێگەی یەکگرتوویی نێوخۆیی و چەسپاندنی دامەزراوەیی و خۆنوێنەرایەتیی نەتەوەییەوە دەتوانێت هەڵگری پڕۆژەی نەتەوەیی کورد بێت.
باشووری کوردستان و گرنگیی واقیعی دامەزراوەیی لە فەزای سیاسیی کوردیدا
لە چوارچێوەی سیاسیی هاوچەرخی کوردیدا، باشووری کوردستان لە ڕێگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە، پێگەیەکی یەکلاکەرەوەی پێکهاتەیی داگیر دەکات. ئەم هەرێمە بە پێچەوانەی بەشەکانی تری کوردستان، ناوەندێکی کۆنکرێتیی دامەزراوەیی پێکدەهێنێت کە پێکهاتە ئیدارییەکان و پرۆسەی بڕیاردانی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە ڕاستیدا بوونیان هەیە و کار دەکەن. لێرەدا دیپلۆماسیی فەرمی بەڕێوە دەچێت، هاوکاریی مرۆیی کەناڵیزە دەکرێت و نوێنەرایەتیی سیاسیی کورد دەربڕینێکی خاکی و لەنگەرگیراوی یاسایی پێ دەدرێت. لە نەزمێکی نێودەوڵەتیدا کە توانای سیاسی تا ڕادەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە توانای دامەزراوەییەوە، بۆیە باشووری کوردستان وەک جەوهەریترین پلاتفۆرم بۆ خستنەڕووی سیاسیی کورد دەردەکەوێت.
خۆپیشاندانە جەماوەرییەکان لە شارەکانی کوردستان و دەرەوەی کوردستان و ئورووپا و ئەمریکا، بە دروشمی وەک "بژی کوردستان"ـەوە دەردەکەون؛ نابێت لە دەربڕینی ناسیۆنالیزمێکی تەسکی ناوچەییدا کورت بکرێنەوە. بەڵکوو دەکرێت وەک نیشاندەری هۆشیارییەکی کوردیی سەرهەڵداو تێبگەین، کە دامەزراوە ناوچەییەکان وەک هەڵگری ڕەمزی و پراکتیکیی ناسنامەیەکی نەتەوەیی فراوانتر کار دەکەن. ئەم دەرکەوتنانە ئاماژەن بۆ گۆڕانکاری لە هاودەنگییەکی تا ڕادەیەکی زۆر ڕەمزییەوە بۆ هاودەنگییەک کە لە ڕووی ماددییەوە لەنگەری گرتووە و لە ڕووی ڕێکخراوەیی و لە ڕووی سیاسییەوە چەسپاوە.
ئەزموونی ڕۆژاوای کوردستان بە ڕوونی ئەم ناهاوسەنگییە دەردەخات. ئەگەر ئەو پاڵپشتییە لۆجستی و سیاسی و ئەخلاقییەی باشووری کوردستان نەبوایە، خۆڕاگریی ڕۆژاوا بە ڕێژەیەکی بەرچاو لاوازتر دەبوو. ئەم ڕاستییە جەخت لەسەر خاڵێکی تیۆریی ناوەندی دەکاتەوە؛ بۆ گەلانی بێدەوڵەت، دامەزراوەکان بژاردەیەکی ئایدیۆلۆژی نین، بەڵکوو پێویستییەکی بوونگەرایین.
ناسیۆنالیزمی ڕزگاریخوازی وەک ستراتیژییەکی سیاسیی عەقڵانی
لە ڕوانگەی سیاسی-تیۆرییەوە، ناسیۆنالیزمی ڕزگاریخوازی دەربڕینێکی سۆزداری نییە، بەڵکوو ستراتیژییەکی عەقڵانییە بۆ گەلێکی بێدەوڵەت. لە هەمان کاتدا، ناسیۆنالیزمی ڕزگاریخوازی میکانیزمێکی ناوەندی بۆ یەکگرتوویی نێوخۆیی پێکدەهێنێت، کە ناسنامەی هاوبەش و ئامانجی سیاسی کارلێک دەکەن بۆ کەمکردنەوەی دابەشبوون و بەهێزکردنی توانای بەکۆمەڵ بۆ کردار.
جگە لەوەش، وەک پاراستنێک لە بەئامرازکردنی دەرەکی کار دەکات، بە ڕوونکردنەوەی سنووری نێوان هاوپەیمانییە ستراتیژییەکان و وابەستەیی سیاسی. لە نەزمێکی نێودەوڵەتیدا کە بە دەسەڵاتی ناهاوسەنگ و هاودەنگیی هەڵبژێردراو تایبەتمەندە، گەلانی بێدەوڵەت زۆرجار کورت دەکرێنەوە بۆ ئامرازەکانی بەرژەوەندیی ئەمنی یان ژیۆپۆلیتیکیی ئەوانی دیکە. ناسیۆنالیزمی ڕزگاریخوازی بەرپەرچدانەوەی ئەم کەمبوونەوەیە دەداتەوە بە دامەزراندنی سوژەیەکی سیاسیی سەربەخۆ کە ئەولەویەت و ئامانجی درێژخایەنی خۆی هەبێت. لە کۆتاییدا، بنەمایەکی نۆرماتیڤ و دامەزراوەیی بۆ سەروەریی داهاتوو پێکدەهێنێت، بەو پێیە ڕەوایی بە ئیدیعاکانی کۆنترۆڵکردنی خاک و چارەنووسی سیاسی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی دەدات.
ڕیالیزمی سیاسی، ڕێکخستنی نەتەوەیی و ئایندەی کورد
ئەزموونی کورد ئەوە دەردەخات کە وەهمەکانی هاوپشتیی نێودەوڵەتیی بێمەرج و "برایەتیی گەلان" و پڕۆژەی ئایدیۆلۆژی، ناتوانن جێگەی ڕێکخستنی نەتەوەیی و ڕیالیزمی سیاسی و هێزی دامەزراوەیی بگرنەوە.
حکوومەتی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ ناوکی بووژانەوەی نەتەوەیی کورد پێکدەهێنێت، نەک لەبەر ئەوەی کامڵ و بێ کەموکوڕییە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی لە واقیعدا بوونی هەیە. گرنگییەکەی لە کامڵبوونی دامەزراوەیی یان ئایدیۆلۆژیدا نییە، بەڵکوو لە بوونی ڕاستەقینەی خۆیدا وەک ئەکتەرێکی سیاسی و ئیداری و دیپلۆماسیدایە. حکوومەتی هەرێم ئەمڕۆ تاکە پلاتفۆرمی کوردی پێکدەهێنێت کە نوێنەرایەتیی نەتەوەیی و کارلێکی نێودەوڵەتی و هاوپشتیی ماددی لە چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی تاڕادەیەک سەقامگیردا هەماهەنگ دەکات. بۆ ئەوەی یەکگرتوویی بەردەوام بێت، پێویستە لە ڕێگەی چەسپاندنی دامەزراوەیی درێژخایەن و ئاراستەی ستراتیژیی هاوبەشەوە سیستماتیک و قووڵتر و بەسیاسی بکرێت. کورد تەنیا لە ڕێگەی پڕۆژەیەکی هۆشیارانە و لەنگەری نەتەوەییەوە دەتوانێت زەمینەی دادپەروەری و کەرامەت و چارەنووسی داهاتوو دروست بکات.
ئەزموونی کورد وا دەکات کە وانەیەکی ڕوون وەربگیرێت؛ کورد دەبێت فێری نەتەوەیی بیرکردنەوە و هەڵسوکەوت و ڕێکخستنەوە بێت. تەنیا لە ڕێگەی هاوپشتیی یەکتر و هەماهەنگیی ستراتیژی و ڕوانگەیەکی هاوبەشی نەتەوەییەوە دەتوانێت کورد لە پارچە جیاجیاکانی کوردستان بە شێوەیەکی کاریگەر پشتیوانیی یەکتر بکات. جێگرتنەوەی ئەمە بە چەمکەکانی وەک "برایەتیی گەلان"، "ئیسلامی دێموکراتیک" و "سۆسیالیزمی کۆمەڵگەتەوەر" سەلماندوویەتی کە نەک هەر بەس نییە، بەڵکوو زیانبەخشە. قوربانیدانی ڕۆژاوای کوردستان بۆ وەهمی "برایەتیی گەلان" یەکێک لە هەڵە ستراتیژییە هەرە تێچووزۆرەکانی مێژووی هاوچەرخی کورد پێکدەهێنێت. بەردەوامبوون لەم تیۆرییە، سەرەڕای شکستی ئەزموونی، مەترسیی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەمان زیانەکانی لە داهاتوودا هەیە.
"برایەتیی گەلان" ئەوەمان بۆ دەردەخات ڕەخنەگرتن لەم بیرۆکەیە وەک دەربڕینی دوژمنایەتی بەرامبەر گەلانی دیکە بە هەڵە لێک دەدرێتەوە. بەڵام لێکدانەوەیەکی لەو شێوەیە هەڵەیە. پرسیارکردن لە برایەتیی گەلان بە مانای داکۆکیکردن لە ململانێ یان دژایەتیی گەلانی دیکە نییە، بەڵکوو پرۆبلماتیزەکردنی چوارچێوەیەکی ئایدیۆلۆژییە کە بە شێوەیەکی سیستماتیک سەروەریی نەتەوەیی کورد و چارەنووسی خاکی کورد ڕەت دەکاتەوە. جیاوازیی نێوان پێکەوەژیان و خۆلەنێوبردنی نەتەوەیی لێرەدا زۆر گرنگە. بۆ کورد قبووڵکردنی ئەمە بە مانای پێکەوەژیان نییە لەسەر زاراوەی یەکسان، بەڵکوو بەردەوامبوونی ناهاوسەنگیی سیاسییە. من کوردم. کوردستان کۆیلەی داگیرکەران نییە.
ئەودیوی "برایەتیی گەلان"
چەمکی "برایەتیی گەلان" وەک ئایدیاڵێکی سیاسیی گشتگیر و باڵاتر لە ڕووی ئەخلاقییەوە دەخرێتە ڕوو. بەڵام لەگەڵ شیکردنەوەی وردتردا، کەموکوڕییەکی بنەڕەتی لەم چوارچێوەیەدا سەرهەڵدەدات؛ ئەویش کارکردنیەتی وەک پەردەیەکی ئایدیۆلۆژی بۆ شاردنەوەی ناهاوسەنگییەکانی دەسەڵات و ڕەواییدان بە ژێردەستەیی سیاسیی گەلانی بێدەوڵەت. ئەم چەمکە لەبری ئەوەی ڕێگەیەک بێت بۆ ڕزگاری، زۆرجار پێکهاتە سیاسییەکانی نەتەوەی باڵادەست بەرهەم دەهێنێتەوە و ئیرادەی سەربەخۆی نەتەوەی ژێردەستە کز دەکات.
پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازیی ڕاستەقینە دەبێت لەسەر بنەمای کۆمەڵگەیەکی سیاسیی ڕەگداکوتاوی کورد بێت، کە لەسەر هاوپشتیی نەتەوەیی و بەرپرسیارێتیی مێژوویی بنیات بنرێت. ڕزگاریی نیشتمانی ناتوانرێت لە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی جیا بکرێتەوە، بەڵکوو دەبێت ئەم دادپەروەرییە لەنێو پڕۆژەیەکی نەتەوەیی گشتگیردا مانا پەیدا بکات. تەنیا بە تێکەڵکردنی ڕزگاریی نەتەوەیی لەگەڵ ئیرادەیەکی سیاسیی یەکگرتوو، کوردستانێکی ڕزگارکراوی ڕاستەقینە دەتوانێت شێوەی خۆی بگرێت.
ئایندەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورد بەندە بە توانای داڕشتنەوەی خەبات وەک هۆشیارییەکی نەتەوەیی گشتگیر و یەکسانخواز. هەر دروشمێک کە مافی بڕیاردانی نەتەوەیی پەراوێز بخات، بە شێوەیەکی کاریگەر پڕۆژەی ڕزگاریخوازی لە نێوەوە خاڵی دەکاتەوە. بۆیە دەرئەنجامەکە ڕوونە؛ ئێستا کاتی پێکهاتەی نەتەوەیی کوردە، نەک پشتبەستن بە وەهمی "برایەتیی گەلان".
