د. ڕەحیم سورخی

لە زۆربەی ناوچەکانی جیهاندا، زمانەکان لە پلەبەندییەکی ڕێژەییدا لەپاڵ یەکدا دەژین و پەیوەندییەکی "زاڵ-پەراوێز" لەنێوان ئاخێوەرانیاندا هەیە. بابەتی مافی مرۆڤی زمانی لەو شوێنانەدا بەرجەستە دەبێت کە فرەچەشنییەکی نەتەوەیی، زمانی و کولتوورییان تێدایە. بەڕێوەبردنی ئەم فرەچەشنییە زمانییە لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، دەبێت بە جۆرێک بێت کە بنەماکانی "کارایی" و "دادپەروەری" تێدا بەدی بکرێت. هەر بۆیە، ئەم کارە پێشوەختە پێویستی بە سیستەمێکی سیاسیی دێموکرات هەیە تا بتوانێت سیاسەتی گشتی لەسەر بنەمای یەکسانی بنیاد بنێت و سیاسەتە زمانییەکان بەرێتە پێشەوە. لەم چوارچێوەیەدا، داڕشتنی یاسایەکی ڕوون و ڕاشکاو لە دەستووردا بۆ مسۆگەرکردنی پێکەوەژیانی زمانەکان و گەرەنتیی مافی زمانیی تاک و کۆمەڵەکان، پێویستە.

لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا، یاساکانی زمان لە دەستووردا تەنیا بۆ چەسپاندنی مافی نەتەوەی زاڵ بەسەر نەتەوەکانی دیکەدا بەکار هاتوون. لە ئەنجامی سەپاندنی سیاسەتی "تاکزمانی"دا، ئێستا هەندێک زمانی وەک گیلەکی و دیالێکتە باشوورییەکانی زمانی کوردی لەبەردەم مەترسیی فەوتاندان. ئەمە لە کاتێکدایە کە زمانی کوردی، وەک زمانی نەتەوەیەکی مێژوویی کە خاوەنی قەڵەمڕەو، جوگرافیا و کولتوورێکی تایبەت بە خۆیەتی، پێویستە پێگەی زمانی فەرمیی هەبێت.

سەرەڕای ئەوە، یاساکانی زمان لە ئێراندا لەگەڵ دۆخی ژیۆپۆلیتیکی وڵاتەکەدا یەکانگیر نین. زمانە غەیری فارسییە سەرەکییەکان (وەک تورکی، کوردی، بەلووچی و عەرەبی) کە پەیوەندییەکی مێژوویی، جوگرافی و کۆمەڵایەتیی قووڵیان لەگەڵ کۆمەڵگەی ئاخێوەرانیاندا هەیە، سنوورە سیاسییە دەستکردەکانیان تێپەڕاندووە. زۆربەی ئەم زمانانە (وەک عەرەبی، تورکیی ئازەری و کوردی) ئێستا زمانی فەرمیی وڵاتانی دراوسێی ئێرانن. هەر بۆیە، لە نەمانی ڕێژیمی ئیسلامیدا، پێویستی بە ڕوانگەیەک هەیە کە مافی زمانیی ئاخێوەرانی ئەم زمانانە بە فەرمی بناسێت و پێگە، ماف و ئیمتیازی هاوشانیان لە هەموو دامەزراوەکانی پەرلەمان و دەوڵەتدا بۆ گەرەنتی بکات.

ئەگەر ئەو ڕاستییە لەبەرچاو بگرین کە "زیاتر لە ٩٠٪ی ٧١٠٠ زمانی مەزەندەکراوی جیهان ئێستا لە لێواری لەناوچووندان"، هۆکارەکەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە کەمتر لە ١٠٠ هەزار ئاخێوەر بە هەریەک لەو زمانانە دەئاخڤن. بە شێوەیەکی بەربڵاوتر، ٩٦٪ی زمانەکانی دنیا تەنیا ٤٪ی ئاخێوەریان هەیە، کە دەکاتە ٢٥٠ تا ٣٠٠ ملیۆن کەس لە خەڵکی خۆجێیی جیهان (Lewis et al. 2015). هۆکاری سەرەکیی ئەمەش ئەوەیە کە ئاخێوەرانی ئەو زمانانە پەراوێز خراون و زمانەکەیان لە پێگەیەکی هاوشان لەگەڵ زمانە زاڵەکاندا بێبەش کراوە.

ئەم دۆخە بە سیاسەتی "زمانکوژی" (Skutnabb-Kangas 2000) ناو براوە؛ چونکە چوارچێوەیەکی ئیکۆلۆژیی بەرفراوانتر، وەک پەیوەندییە ناسنامەیی و کولتوورییەکانی ئاخێوەرانیش دەگرێتەوە. کەوابوو، فرەچەشنییە زمانییەکان پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە فرەچەشنیی نەتەوەییەوە هەیە و پێکەوەژیانێکی کولتووریی دەوڵەمەند دێننە ئاراوە.

ئەم فرەچەشنییە دیاردەیەکی خۆڕسکە؛ ناسنامە زمانی، کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانمان بەپێی کات و بەستێنە جیاوازەکان، مەرجدار و جیاوازن. شێوازی بەڕێوەبردن و دەستوەردانی سیاسی (ئەرێنی یان نەرێنی) لە هەرکام لەم ژینگەیانەدا، دەتوانێت گۆڕانی بنەڕەتییان بە باش یان خراپ تێدا دروست بکات و لێکەوتەکانیشیان ئاخێوەران بگرێتەوە. ئەم سیاسەتانە دەکرێت لە شێوەی سەرکوتی زمانەکان، سنووردارکردنیان یان پەرەپێدانیاندا بن.

دیارە لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا، بە هاتنەسەرکاری دەوڵەتی پەهلەویی یەکەم، سیاسەتی سەرکوت پەیڕەو کرا؛ پاشان لە دەورەی پەهلەویی دووەمدا ئەو سیاسەتە بە ڕێژەیەکی خاوتر بەڕێوە چوو. لە سەردەمی ڕژێمی ئیسلامیشدا، ئەگەرچی زمانی کوردی لە ئاستی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هەندێک لە میدیاکاندا ئامادەیی هەیە، بەڵام ئەم ئامادەییە زۆرجار لە چوارچێوەی داڕشتنێکی تێکەڵ و شێواودایە کە لە ژێر کاریگەریی زمانی فارسیدایە. لە ڕووی پەروەردە و خوێندنی ئەکادیمییەوە، زمانی کوردی تەنیا لە چوارچێوەی لقێکی ئەدەبیدا لە زانکۆی کوردستان سنووردار کراوە.

ئەم جۆرە خوێندنە، بەهۆی بێبایەخکردنی بڕوانامەی دەرچووان و پشتگوێخستنی لێکەوتەکانی، لە ڕاستیدا سیاسەتێکی نەرێنی و جۆرێک لە "کوشتنی نەرم"ی زمانی کوردییە. ئەمە لە ڕاستیدا، پرسی زمانی کوردی لە تێوەگلانە سیاسی، مێژوویی، زانستی و پەروەردەییەکاندا وەک خۆی نانوێنێت؛ بەڵکو وەک فیشمەن (٢٠٠٦) دەڵێت: زمانەکە بەرەو "کۆڵانێکی بنبەست" دەبات. چونکە کاتێک خوێندن بە زمانێک هیچ پێگەیەکی پیشەیی و ئابووری بۆ تاک بەدی نەهێنێت، دەبێتە خاڵێکی لاوازی ژیانی بەرانبەر بەو کەسانەی بە زمانی زاڵ دەخوێنن. لێرەدا زمان ڕەهەندە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکەی و بزوێنەرییەکەی بەرەو پێشەوە لەدەست دەدات. ئەم بە بنبەست گەیاندنەی زمان، لە ڕاستیدا بە بنبەست گەیاندنی ئاخێوەرەکانییەتی تا ماندوو بن و دەستی لێ هەڵبگرن.

لێرەدا پێویستە جەخت لەسەر دوو لایەنی سەرەکیی زمان بکرێتەوە: لایەنی ئامرازی (وەک کەرەستەیەک بۆ تێگەیشتن لە زانست و تەکنەلۆژیا) و لایەنی دەربڕین (ڕەهەندی ناسنامەیی). دەوڵەتە یەک لە دوای یەکەکانی ئێران، بەردەوام هەوڵیان داوە زمانی کوردی لە ڕووی ئامرازییەوە بە "ناکارا" نیشان بدەن؛ ئەمەش لە ڕێگەی بێبەشکردنی لە کایە سیاسی، ئابووری، زانستی، کارگێڕی و تەکنۆلۆژییەکانەوە.

ئەم سیاسەتە وای کردووە زمانی کوردی بۆ ئێمەی کورد تەنیا لە ڕەهەندە ناسنامەییەکەیدا کورت بێتەوە، لە کاتێکدا زمانی فارسی کراوەتە تاقە مەیدانداری کارپێکردنی پێویستییەکانی ڕۆژانە و سەرچاوەی دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان. هەر بۆیە پێویستە لە گۆڕانکاریی داهاتووی ڕێژیمی ئێراندا، زمانی کوردی ببێتەوە بە زمانی ئامرازی بۆ گەیاندنی تەکنۆلۆژیا، زانست، کارگێڕی و یاسا؛ هاوکات لە باری ناسنامەییشەوە وەک زمانی نەتەوەیی و فەرمی لە کوردستان بەدامەزراوەیی بکرێت. واتە دەبێت هەموو ئەو پشتگیرییە چالاک و کاریگەرانەی بۆ پێشکەوتنی هەر زمانێک پێویستن و ئێستا بۆ زمانی زاڵ تەرخان کراون، بۆ زمانی کوردی بە زیادەوە دابین بکرێن، تا بتوانێت کەموکورتییەکانی لە بوارەکانی وەرگێڕان، زاراوەسازی و زانستدا قەرەبوو بکاتەوە.

خاڵێکی جێی سەرنج کە پێویستە ئاماژەی پێ بکەین، ئەوەیە کە ئاخێوەرانی دیالێکتە جیاوازەکانی کوردی دەتوانن لە پرۆسەی خوێندن بە زمانی دایکدا، سوود لە ستراتیژیی "زمانگەیاندن" (Translanguaging) وەربگرن. ئەمەش بەو مانایەی کە قوتابیان دەتوانن تەواوی پاشخان و زانیارییە زمانییەکانی خۆیان لە هەموو شێوەزارە کوردییەکاندا بەکار بهێنن بۆ ئەوەی خێراتر لە نێوەڕۆکی دەقەکان تێبگەن. بەم جۆرە، تەنانەت ئەگەر دەقەکان بە زمانێکی ستاندارد و فەرمیش بن، ئاخێوەران دەتوانن بە پشتبەستن بەو زانینە زمانییەی کە هەیانە، بابەتەکان شرۆڤە بکەن و ڕوونی بکەنەوە.

بە کورتی، لە ئێرانی داهاتوودا، ئەگەر بڕیاری پێکەوەژیانێکی تەبا و هاوشان لەنێوان نەتەوەکاندا هەبێت، پێویستە هەوڵێکی پێشکەوتنخوازانە بۆ پەرەپێدانی سیاسەتێکی گشتیی نوێ لە بەڕێوەبردنی فرەچەشنییەکاندا بدرێت. فرەچەشنییە نەتەوەیی، زمانی و کولتوورییەکان نابێت پشتگوێ بخرێن یان دەستوەردانی سیاسیی نابەرپرسیارانە و نادادپەروەرانەیان تێدا بکرێت، وەک ئەوەی تا ئێستا کراوە. چونکە لە سەردەمی پلۆرالیزم و فرەییدا، هەر هەڵوێستێکی نابەرپرسیارانە دەبێتە کێشەیەکی گەورە؛ وەک گرین (٢٠٠٥) ئاماژەی پێ دەدات: کاتێک "پۆلە نەتەوەیی، زمانی و کولتوورییەکان لە کەشێکی دیاریکراودا دەکەونە ڕکابەری بۆ سەرچاوە مادی و ڕەمزییەکان"، کەلێنەکان قووڵتر دەبنەوە و لە ئەنجامدا فرەچەشنییەکە دەکەوێتە بەر مەترسی و نایەکسانی لێ دەکەوێتەوە.