خالید قادری
١. پێشەکی و ڕێبەرە چەمکییەکان
لە وتارێکی پێشوودا، باسم لە شێوازی پڕۆفایلکردنی کورد لە چوارچێوەی تێڕوانینە نێودەوڵەتییەکاندا کرد. لەم وتارەدا ئامانجم ئەوەیە شیکردنەوەیەکی قووڵتر پێشکەش بە خوێنەران و دڵسۆزانی نیشتمان بکەم سەبارەت بە پڕۆفایلکردنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێران و سیاسەتەکانی دەوڵەتی ناوەندیدا. هەروەها تیشک دەخەمە سەر پەیوەندیی نێوان کوردی ئەو بەشەی کوردستان و ستراتیژییە ئەمنی و سیاسییەکان و کاریگەریی ئەم سیاسەتانە لەسەر کێشە نێودەوڵەتییەکان و داواکارییە ڕەوا و نەتەوەییەکانی گەلی کورد.
ڕۆژهەڵاتی کوردستان تەنیا بەشێک لە جوغرافیای مێژوویی کوردستان نییە ؛ بەڵکوو وەک مەیدانێکی ستراتیژی لە شەڕێکی نادیاردا دەردەکەوێت؛ شەڕێک کە لە پڕۆفایلکردنی ئەمنی، کۆنترۆڵی دەروونی و داڕشتنی وێنەی نەتەوەیی پێک هاتووە. لەم مەیدانەدا، دەوڵەتی ئێران بە پشتبەستن بە ئامرازە ئەمنی، میدیایی و دیپلۆماسییەکان، هێندێک جار بە سوودوەرگرتن لە کەشوهەوای نێودەوڵەتی هەوڵی داوە وێنەیەکی دیاریکراوی پێشوەختە بۆ کورد دروست بکات و بەردەوام دووبارەی بکاتەوە.
ئەم پڕۆفایلکردنە تەنیا بۆ کۆنترۆڵی نێوخۆیی نییە، بەڵکوو کاریگەرییەکی یەکلاکەرەوەی هەیە لەسەر ئەوەی جیهان چۆن سەیری کێشەی کورد بکات. بەم مانایە، پڕۆفایلکردن بووەتە ئامرازێک لە شەڕ نەرمدا؛ ململانێیەک کە ئامانجەکەی تەنیا سنووردارکردنی چالاکیی سیاسی نییە، بەڵکوو گۆڕینی چوارچێوەی تێگەیشتنە (Framing) لە داواکارییە نەتەوەییەکان و بردنیان بۆ خانەی "ناڕەوایی" لە ئاستی نێوخۆیی و نێودەوڵەتیدا.
١.١) دیاریکردنی تیۆریی مێژوویی: پڕۆفایلکردن و ئەمنیکردن (Securitization)
لە تیۆریی سیاسەتدا، "ئەمنیکردن" واتە گۆڕینی بابەتێک لە دۆخی گفتوگۆی سیاسییەوە بۆ دۆخی هەڕەشەی ئەمنی، تاوەکوو دەزگاکانی دەوڵەت بتوانن هەنگاوە نائاساییەکانی وەک (دوورخستن، سەرکوت و سنووردارکردن) وەک کارێکی "پێویست" نیشان بدەن. بەڵام "پڕۆفایلکردن" زۆرجار وەک دروستکردنی وێنە یان نموونەیەک کار دەکات؛ واتە پێناسەکردنی کورد وەک ئەکتەرێکی دیاریکراو لە چوارچێوەیەکی بەرتەسکدا (هەڕەشە/ نێوخۆیی/ پەیوەندیدار بە بێگانە).
ئەگەر ئەمنیکردن "ڕێگەخۆشکردن" بێت، ئەوا پڕۆفایلکردن "پێش ڕێگەخۆشکردنە"؛ واتە پێش ئەوەی هەنگاوە ئەمنییەکان دەست پێ بکەن، وێنەیەک دروست دەکات کە لە کۆتاییدا ڕەوایی بە هەنگاوە ئەمنییەکان دەبەخشێت.
١.٢) میتۆد و سنووری شیکردنەوە
ئەم وتارە شیکردنەوەیەکی تیۆرییە و لەسەر تێڕوانینی "گێڕانەوە و چوارچێوەسازی"، "بەرهەمهێنانی زانیاری" و پەیوەندیی "ئەمنی-دیپلۆماسی" دەوەستێت. تێبینیی گرنگ ئەوەیە کە مەبەستی وتارەکە ڕازیکردن یان ناڕازیکردنی لایەنێک نییە، بەڵکوو ڕوونکردنەوەی میکانیزمەکانە؛ چۆن بابەتێکی نەتەوەیی و مافخوازی دەگۆڕدرێت بۆ بابەتێکی "ئەمنی" و چۆن ئەم گۆڕانکارییە لە ئاستی نێوخۆوە بۆ ئاستی نێودەوڵەتی دەگوازرێتەوە.
٢. ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەک "کێشەیەکی ئەمنی": لە مافەوە بۆ هەڕەشە
لە پێکهاتەی سیاسی-ئەمنیی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، کێشەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە سەرەتاوە نەک وەک کێشەیەکی سیاسی یان مافخوازی، بەڵکو وەک مەترسییەکی ئەمنی و هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی وڵات ناسێنراوە. ئەم خوێندنەوە ئەمنییە، بنەمای هەموو سیاسەت و کردە حکومەتییەکان بووە؛ لە یاسادانان و دەزگای دادوەرییەوە تا میدیا فەرمییەکان و تەنانەت هێرشە سەربازییەکانیش.
لەو چوارچێوەیەدا، داواکارییەکانی کورد لە بوارەکانی زمان، ڕێکخستنی سیاسی و خۆبەڕێوەبردن، نەک وەک مافە سەرەتاییەکانی هاووڵاتیبوون، بەڵکوو وەک هەنگاوێک بۆ "جیاخوازی" و لاوازکردنی یەکپارچەیی خاک نیشان دراون. بەم شێوەیە، پرسیاری بنەڕەتیی "داواکارییەکان چین؟" شوێنی خۆی داوە بە پرسیاری کۆنترۆڵکاریی "چۆن دەبێ سەرکوت بکرێن؟".
٢.١) پڕۆفایلکردن و دەزگای یاسا: لە "هاووڵاتی"یەوە بۆ "تۆمەتبار"
لە زۆر بواری سیاسەتدا، پڕۆفایلکردن بە هاوکاریی "دەزگای یاسایی" شێوە دەگرێت. واتە بابەتەکە تەنیا لە میدیاوە ڕەنگ ناداتەوە، بەڵکوو لە دەزگای دادوەری و شێوازی تۆمەتبارکردن و سزاداندا دەچێتە ناو سیستەمەکەوە. ئەم میکانیزمە کاریگەرییەکی دووسەرەی هەیە:
- لە نێوخۆدا، داواکارییەکان دەخاتە خانەی "تاوان" وەک بەشێک لە پرۆسەی سەرکوتکردن.
- لە دەرەوەدا، "تاوانی ئەمنی" وەک زمانی فەرمی نیشان دەدرێت بۆ ئەوەی بابەتەکە وەک پرسێکی مافخوازی و نەتەوەیی پێناسە نەکرێت.
٢.٢) چوار قۆناغی دروستبوونی پڕۆفایل (شیکردنەوە)
- ناونان: دیاریکردنی ناو و ناسناو (یاخی، تێکدەری ئەمنییەتی، هەڕەشە...).
- پەیوەستکردن: گرێدان بە "دەرەکی"، بە "تۆڕەکان" و بە "پڕۆژە"ی بێگانەوە.
- بەڵگەسازی: بەرهەمهێنانی زانیاری، ڕاپۆرت، دانپێدانانی زۆرەملێ و هەڵسەنگاندنی چەواشەکارانە.
- دەرئەنجام (Outcome): ڕێگریکردن لە پشتگیریی جیهانی، پەکخستنی دیپلۆماسی و زەوتکردنی ڕەوایی لە مافخوازی.
٣. پڕۆفایلکردنی نێودەوڵەتی: "نێوخۆییکردن"ی کێشەی کورد
٣.١) لە چوارچێوەی مافە نێودەوڵەتییەکان و یاسای نێوخۆدا
لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، یەکێک لە گرنگترین میکانیزمەکانی پڕۆفایلکردنی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کەمکردنەوەی کێشەی کوردە بۆ "بابەتێکی نێوخۆیی" لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێراندا. ئەم تێڕوانینە بە شێوەیەکی ئاشکرا، کێشەی کورد لە بوارە مافە نەتەوەیی و نێودەوڵەتییەکان دادەماڵێت.
لە ڕوانگەی مافی نێودەوڵەتییەوە، گەلان مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان هەیە؛ مافێک کە دەکرێ لە شێوەی سەربەخۆیی، فیدراڵیزم یان خۆبەڕێوەبەریی نێوخۆییدا دەرببڕدرێت. کوردەکان لە زۆربەی قۆناغەکاندا داواکارییەکانیان نەک لە چوارچێوەی سەربەخۆییدا، بەڵکوو لە ژێر ناونیشانی خۆبەڕێوەبەری و فیدراڵیزمدا خستووەتە ڕوو.
بەڵام لە ڕاستیدا، کێشەی کورد لە بنەڕەتدا کێشەیەکی نێودەوڵەتییە. دابەشبوونی کوردستان دوای شەڕەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمی زایینی و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان، بەبێ ویستی گەلی کورد ئەنجام دراون و ئەم ڕاستییە کێشەی کوردی لە بنەڕەتەوە بە سیاسەتی نێودەوڵەتییەوە گرێ داوە.
٣.٢) دیپلۆماسی و ئەمنییەت: هاوکاری بۆ "چوارچێوەسازی"ی کێشەکان
"ناوخۆییکردن" تەنیا دەستەواژەیەکی سیاسی نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکی دیپلۆماسییە کە تێیدا گێڕانەوەیەک (نەراتیڤێک) بۆ قەناعەتپێکردنی جیهانی دەرەوە دروست دەکرێت؛ ئەگەر کێشەکە وەک "مافی نەتەوەیی" پێناسە بکرێت، ڕێگەی میکانیزمە نێودەوڵەتییەکان دەکرێتەوە؛ بەڵام ئەگەر وەک "قەیرانی نێوخۆیی" پێناسە بکرێت، ناوەندە نێودەوڵەتییەکان بە ئاسانی دەڵێن: "ئەمە کارێکی نێوخۆییە". بەم شێوەیە، دیپلۆماسی و ئەمنییەت پێکەوە کار دەکەن تاوەکو دەنگی کورد و ویستەکانیان وەک "تاوان" بناسێنن.
٤. سەرهەڵدانەکان و پڕۆفایلکردنیان وەک "یاخیبوون و تێکدانی ئەمنییەت"
سەرهەڵدانەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان زۆرجار بە ناوی "یاخیگەر" یان "نافرمانیی ئەمنی" پڕۆفایل کراون. ئەم ناونانە مەرج نییە هەمیشە بە واتای تاوانبارکردنی ڕاستەوخۆ بێت، بەڵکوو میکانیزمێکە کە تێیدا سەرهەڵدان و ناڕەزایەتییەکان وەک مەترسییەک بۆ سەر ڕێکخستنی سیاسیی باو نیشان دەدرێن.
ئەم شێوازە لە ناساندن، هۆکاری سەرەکی بووە بۆ ئەوەی ئەم سەرهەڵدانانە لە پشتگیریی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی بێبەش بن، و داواکارییە نەتەوەییەکانیان لە میدیا جیهانییەکاندا کەمبایەخ بکرێن و وەک بابەتێکی نێوخۆیی و ئاسایی نیشان بدرێن.
٤.١) پڕۆفایلەکان: یەکگرتوویی "کورد" بە هۆکارە جیاوازەکان
پڕۆفایلکردن زۆرجار بە یەک شێوە "کورد" پێناسە ناکات، بەڵکوو "پڕۆفایلی ئاوێتە" دروست دەکات بەپێی جۆری چالاکییەکان؛ چالاکیی زمانی و فەرهەنگی، چالاکیی مەدەنی و خوێندکاری، چالاکیی سیاسی و ڕێکخستن، یان چالاکیی چەکداری. ئەم جیاکارییە گرنگە چونکە ڕێگەی دەزگاکانی دەوڵەت خۆش دەکات بۆ ئەوەی هەر گرووپێک بە ناونیشانێکی تایبەت سنووردار بکەن و گێڕانەوەیەکی جیاواز بۆ هەر "بابەتێک" دابتاشن.
٥. بێدەنگیی میدیایی و جەنگی سایبەری: کۆنترۆڵی زانیاری و پڕۆفایلکردنی دیجیتاڵی
کۆنترۆڵکردنی دەنگ یەکێکە لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی پڕۆفایلکردن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. سنووردارکردنی میدیا، پچڕاندنی ئینتێرنێت و تاوانبارکردنی خەڵک لە کاتی گواستنەوەی زانیاری، وای کردووە بەشێکی گەورە لە بەرگری و ناڕەزایەتییەکان نەگاتە گوێی جیهان.
لە هەمان کاتدا، بواری سایبەری بووەتە مەیدانێکی نوێی شەڕ؛ مەیدانێک کە لە لایەکەوە ڕێگەی شکاندنی بێدەنگی دەکاتەوە، و لە لایەکی دیکەوە مەترسییەکانی پڕۆفایلکردنی دیجیتاڵی بۆ تاک و کۆمەڵگە لەخۆ دەگرێت.
٥.١) ژینگەی زانیاری: سانسۆر، گێڕانەوەسازی و داتاکردنی تاک
لە شەڕە نادیارەکاندا، زانیاری خۆی دەبێتە هێز. سانسۆر و سنووردارکردن تەنیا "بێدەنگی" دروست ناکات، بەڵکوو دەرگا بۆ "تاک-گێڕانەوە" و یەک هەڵسەنگاندن دەکاتەوە. بەڵام تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان مەیدانێکی دووسەرەن؛ لە لایەکەوە دەنگ دەبەخشن و بێدەنگی دەشکێنن، لە لایەکی دیکەوە داتاکان، شوێن، پەیوەندی و کردەوەکان دەبنە کەرەستەی پڕۆفایلکردنی تاکەکان. لێرەدا پڕۆفایلکردن تەنیا نەتەوەیی نییە، بەڵکوو زانیارییە تاکەکەسییەکانیش دەبنە قوربانیی پڕۆفایلکردنی دیجیتاڵی.
٦. کۆتایی
پڕۆفایلکردنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەوە نیشان دەدات کە تێکۆشانی کورد تەنیا شەڕێک نییە لەسەر خاک یان بە چەک، بەڵکوو شەرێکی قووڵترە لەسەر ناسنامە، دەنگ و وێنەی نەتەوەیی. ئەو گەلەی نەتوانێت خۆی ناسنامە و پڕۆفایلی خۆی بکێشێت، ناچار دەبێت گێڕانەوە و شیکارییە سەپێنراوەکانی ئەوانی تر قبووڵ بکات.
٦.١) دەرئەنجامی تیۆری: "چاکسازیی گێڕانەوە" و ڕێگەی دەرچوون لە چوارچێوە ئەمنییەکان
ئەگەر دەوڵەت هەوڵ دەدات داواکارییەکان بگۆڕێت بۆ "هەڕەشە"، ئەوا ئەرکی سەرەکیی کورد ئەوەیە کە داواکارییە نەتەوەییەکانی بە زمانی مافخوازی ڕووبەرووی جیهان بکاتەوە. پێویستە لە جیاتی نێوخۆییکردن، ئەم جیاکارییانە لە بیروباوەڕ و کردەوەکاندا ڕەنگ بدەنەوە تاوەکوو گێڕانەوە ئەمنییەکان بگۆڕدرێن بۆ گێڕانەوەی مافخوازی. ئەوەی کورد بتوانێت بەردەوام "خۆی" بناسێنێت و چوارچێوەی گوتارەکەی لە دەستی خۆیدا بێت، ڕێگری دەکات لەوەی "ئەوانی تر" لە جیاتی ئەو وێنەی پڕۆفایلەکەی بکێشن.
لە وتاری داهاتوودا، باسی کەسایەتییەکی دیاری ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکەم، دوکتور عەبدولڕەحمان قاسملوو؛ ئەو سەرکردەیەی پێش زۆر کەس، بە ئاگا و هۆشیار بوو لە میکانیزمەکانی شەڕی دەروونی و پڕۆفایلکردنی نەتەوەیی و بە دروستی لەو ڕاستییانە گەیشتبوو.
