حەسەن قارەمانی

زیاتر لە سەدەیەکە، نەوت یەکێکە لە گرنگترین کاڵا ستراتیژییەکانی ئابووریی جیهان. سەرەڕای پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکان و هەوڵ بۆ گۆڕینی سەرچاوەی وزە و سەرهەڵدانی کەرتی نوێ، ئابووریی جیهان هێشتا بە قووڵی بەستراوەتەوە بە دابینکردنی وزەیەکی بەردەوام و جێگیر. لەبەر ئەوە، نرخی نەوت تەنیا نرخێکی ئاسایی بازاڕ نییە، بەڵکو پێوەرێکی هەستیاری هاوکێشە سیاسییەکان (جیۆپۆلیتیک)، نیشاندەری دڵەڕاوکێ جیهانییەکان و بزوێنەری سەرەکیی هەڵاوسان، گەشە، هاوسەنگیی بازرگانی و سەقامگیریی بازاڕە داراییەکانە.

هەڵبەز و دابەزە زۆری ئەم دواییەی نرخی "برێنت" بە ڕوونی ئەم ڕاستییە دەسەلمێنێت. لە ماوەیەکی کورتدا، نرخی هەر بەرمیلێک لە دەوروبەری ١١٣ دۆلارەوە بۆ ٩٧ دۆلار دابەزی، پاشان بۆ ١٠٦ دۆلار بەرزبووەوە و دواتر بەرەو ١٠٠ دۆلار گەڕایەوە. ئەم جۆرە جووڵانە لە بارودۆخێکدا کە "خواست و خستنەڕوو"ی ڕاستەقینە کاتی زۆریان بۆ گۆڕانکاری نەبووە، ئاسایی نین؛ بەڵکو ڕەنگدانەوەی بازاڕێکن کە لەژێر کاریگەریی نادڵنیایی سیاسی، شێواویی زانیارییەکان و ترس لە پچڕانی دابینکردنی وزە لە داهاتوودا دەجووڵێت. ئاژانسی ڕۆیتەرز لە مانگی مارسی ٢٠٢٦دا بڵاویکردەوە، گرژییەکانی نێوان (ئەمریکا/ئیسرائیل) و ئێران، پەککەوتنی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز، زیانگەیاندن بە ژێرخانی وزە و ئازادکردنی ٤٠٠ ملیۆن بەرمیل لە کۆگای ستراتیژیی بێوێنەی وڵاتانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە، نیگەرانییەکانی سەبارەت بە سەرهەڵدانی ڕاتەکانێکی درێژخایەنی وزە لە ئاستی جیهاندا بەرز کردووەتەوە.

کێشە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە نرخی نەوت کاریگەریی لەسەر سەرجەم کایەکانی بەرهەمهێنان و بڵاوکردنەوە لە ئابووریی جیهاندا هەیە. کاتێک نرخی نەوت بەرز دەبێتەوە، تێچووی گواستنەوە، کەرەستەی خاوی پیشەسازی، پەینی کشتوکاڵی، بەرهەمهێنانی کارەبا و لە کۆتاییدا تێچووی بژێویی خێزانەکان زیاد دەکات. زۆرجار دەرئەنجامی ئەمە بریتییە لە بەرزبوونەوەی هەڵاوسان، کەمبوونەوەی توانای کڕین، سستبوونی گەشە و زیادبوونی مەترسیی ڕاوەستانی بازاڕی ئابووری. لە مێژوودا، زۆرێک لە تەنگژە قووڵەکانی نەوت هاوکات بوون لەگەڵ قۆناغەکانی "داچەقینی ئابووری" (هەڵاوسان لەگەڵ سستیی گەشە)، شڵەژانی بازاڕە داراییەکان و گۆڕانی هاوسەنگییە سیاسییەکان. توێژینەوەکانی سندووقی نێودەوڵەتیی دراو (IMF) دەریدەخەن کە ڕاتەکانەکانی پەیوەست بە نەوت، لە دوای حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، ڕۆڵێکی سەرەکییان لە بەرچاوترین شەپۆلەکانی هەڵاوساندا هەبووە.

پەککەوتنی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز و لێکەوتە جیهانییەکانی:

گەرووی هورمز یەکێکە لە گرنگترین ڕێڕەو و دەروازە ئاوییەکانی جیهان لە ڕووی ئابوورییەوە؛ نزیکەی ٢٠٪ بۆ ٢٥٪ی کۆی هەناردەی نەوتی جیهان و پشکێکی بەرچاو لە بازرگانیی گازی سروشتیی شلکراو (LNG) لەم ڕێگەیەوە دەگوازرێتەوە. ئەم چڕبوونەوەیەی جموجۆڵی وزە وای کردووە کە تەنانەت پەککەوتنێکی کاتی و سنوورداریش، کاریگەرییەکی زۆر و کتوپڕ لەسەر بازاڕە نێودەوڵەتییەکانی وزە دابنێت و بەمەش هەڕەشە لە سەقامگیریی ئابووریی جیهانی بکات.

بایەخی ستراتیژیی ئەم گەرووە، لە سایەی گرژییە جیۆپۆلیتیکییە بەردەوامەکانی ناوچەکەدا؛ بەتایبەت ئەو ململانێیانەی پەیوەستن بە ئێران و پەیوەندییەکانی لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا؛ زیاتر دەردەکەوێت. ئەم دۆخە نادڵنیاییەکی بەردەوامی سەبارەت بە ئاسایشی کەشتیوانی و پاراستنی ڕەوتی هاتوچۆ لەو ناوچەیەدا خولقاندووە. هەر پەککەوتنێکی هاتوچۆ؛ چ بەهۆی پێکدادانی سەربازی، کردەوەی تێکدەرانە، یان تەنانەت بەرزبوونەوەی تێچووی دڵنیایی (بیمە) بێت، دەبێتە هۆی گرانبوونی نرخی گواستنەوە و وزە، ئەمەش بازاڕەکانی جیهان ڕووبەڕووی شۆکی دابینکردن و هەڵاوسانی نائاسایی دەکاتەوە. کەواتە، هەر جۆرە ئاستەنگێک لە گەرووی هورمزدا تەنها کێشەیەکی ئەمنیی ناوچەیی نییە، بەڵکو مەترسییەکی گشتگیر و بنەڕەتییە بۆ سەر تەواوی سیستەمی ئابووریی جیهان.

نەوت وەک هەڵستاندنی سەرەکی لە ئابووریی گەورەی جیهاندا:

نەوت تەنیا سەرچاوەیەکی وزە نییە، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوە لە بوارەکانی گواستنەوە، پیشەسازی، کشتوکاڵ، پترۆکیمیایی و لۆجیستیکی جیهانی. هەر بۆیە نرخی نەوت کاریگەریی لەسەر هەردوو لایەنی "خستنەڕوو" و "خواست" لە ئابووریدا هەیە. لە ڕووی خستنەڕووەوە، بەرزبوونەوەی نرخەکەی بە واتای زیادبوونی تێچووی بەرهەمهێنان دێت بۆ کۆمپانیاکان، ئەمەش وا دەکات نرخی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان بەرز ببێتەوە. لە ڕووی خواستیشەوە، داهاتی ڕاستەقینەی خێزانەکان کەم دەبێتەوە، چونکە پشکێکی گەورەی بودجەکەیان بۆ سووتەمەنی، گەرمکەرەوە و کاڵا گرانبووەکان دەچێت.

لە ئابووریی تەڤدا (Macroeconomic) ئەمە ڕاتەکانێکی کلاسیکیی تێچوون دروست دەکات. لێرەدا بانکە ناوەندییەکان دەکەونە سەر دووڕیانێکی سەخت، ئەگەر ڕێژەی سوود بەرز بکەنەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڵاوسان، مەترسیی ئەوەیان لەسەرە پاشەکشەی ئابووری قووڵتر بکەنەوە؛ ئەگەر ڕێژەی سوودیش وەک خۆی بهێڵنەوە، ئەوا مەترسیی هەڵاوسانی زیاتریان لەسەرە. ئەم ئاڵۆزییە وای کردووە ڕاتەکانەکانی نرخی نەوت لە ڕووی مێژووییەوە هێندە مەترسیدار بن، چونکە نەک هەر نرخ بەرز دەکەنەوە، بەڵکو دەبنە هۆی دروستبوونی ناکۆکی لە بڕیاری سیاسی و داراییدا.

هەروەها نرخی نەوت کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر باڵانسی نرخی ئاڵوگۆڕی دراو هەیە. ئەو وڵاتانەی وەک ژاپۆن، هیندستان و زۆربەی وڵاتانی ئورووپا کە پشت بە هاوردەکردنی وزە دەبەستن، بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخەوە زیانی زۆریان پێ دەگات. لە بەرامبەردا، هەناردەکارانی وەک سعوودیە، نەرویج و بەرهەمهێنەرانی دیکە دەتوانن بۆ ماوەیەکی کاتی دارایی گشتی و هاوسەنگیی بازرگانیی خۆیان بەهێز بکەن. بەڵام مەترسی بۆ ئەوانیش هەیە، ناجێگیریی زۆری نرخ، پرۆسەی وەبەرهێنان و پلاندانان بۆ بودجەی درێژخایەن قورس دەکات.

جگە لەوەش، دەستبەجێ کاریگەرییان لەسەر بازاڕە داراییەکان دەبێت. بۆرسە جیهانییەکان تەنیا کاردانەوەیان بۆ نرخی ڕاستەقینەی نەوت نییە، بەڵکو لە بەرامبەر بە نادڵنیایی لە نرخەکانی داهاتوودا هەڵوێست وەردەگرن. ئاژانسی ڕۆیتەرز لە مارسی ٢٠٢٦دا باسی لەوە کرد چۆن بازاڕەکان بەرامبەر هەر لێدوانێکی نوێ سەبارەت بە ئێران و گەرووی هورمز یان ئەگەری بەردەوامیی شەڕ، لە ڕادەبەدەر هەستیار بوون. کاتێک زانیارییەکان دژبەیەک دەبن، ناجێگیری زیاد دەکات، چونکە وەبەرهێنەران هەوڵ دەدەن نرخەکان بەپێی سیناریۆیەکی نادیار دیاری بکەن.

یەکەم تەنگژەی گەورەی نەوت لە سەردەمی نوێدا: ١٩٧٣-١٩٧٤:

بەناوبانگترین تەنگژەی نەوت دوای جەنگی "یۆم کیپور" لە ساڵی ١٩٧٣دا ڕوویدا، کاتێک وڵاتانی عەرەبیی هەناردەکاری نەوت، ئاستی بەرهەمهێنانیان کەم کردەوە و گەمارۆیان خستە سەر هەندێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا. ئەم قەیرانە بۆ یەکەمجار لە سەردەمی مۆدێرندا نیشانی دا کە چۆن "چەکی وزە" وەک کەرەستەیەکی سیاسی بەکار دەهێنرێت. دەرئەنجامەکان کارەساتبار بوون، نرخی نەوت چەند هێندە بەرزبووەوە، هەڵاوسان هەڵکشا و وڵاتە پیشەسازییەکان تووشی چەقبەستوویی ئابووریی قووڵ بوون.

ئەوەی قەیرانی ١٩٧٣ی یەکلاکەرەوە کرد، تێکشکانی ئەو تێڕوانینە بوو کە دەیگوت "وزەی هەرزان و جێگیر مافێکی هەمیشەیییە". ئەم قەیرانە بووە هۆی سەرهەڵدانی دیاردەی "داچەقینی ئابووری" (Stagflation) یان چەقینی هەڵاوساناوی، واتە تێکەڵبوونی هەڵاوسانی بەرز و گەشەی کەم؛ شتێک کە بیردۆزە ئابوورییەکانی ئەو سەردەمە (کینزی) بە زەحمەت دەیانتوانی چارەسەری بکەن. ئەمەش وای کرد زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا پێداچوونەوە بە سیاسەتی وزە و پێکهاتەی پیشەسازیی خۆیاندا بکەن.

تەنگژەی دووەمی نەوت: ١٩٧٩-١٩٨٠:

دووەم تەنگژەی گەورە دوای شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ و پاشان جەنگی نێوان ئێران و عێراق هاتە ئاراوە. لێرەدا تەنیا مەسەلەکە پچڕانی بەرهەمهێنان نەبوو، بەڵکو ترس، دڵەڕاوکێ و چاوەڕوانیی گرانبوونی زیاتر، وای کرد نرخەکان بە شێوەیەکی دەروونی و دارایی زیاتر بەرز ببنەوە. کاریگەرییە ئابوورییەکە دیسان بریتی بوو لە هەڵاوسانی بەرز و گەشەی سست. زۆرێک لە بانکە ناوەندییەکان، بەتایبەت بانکی فیدراڵیی ئەمریکا لە سەردەمی "پۆڵ ڤۆڵکەر"دا، بە بەرزکردنەوەی بێوێنەی ڕێژەی سوود وەڵامیان دایەوە. ئەمەش هەڵاوسانی کۆنترۆڵ کرد، بەڵام تێچووەکەی چەقبەستوویی ئابووری و بێکارییەکی زۆر بوو. ئەم ئەزموونە دەریخست کە ڕاتەکانەکانی نەوت نەک هەر بە شێوەی ڕاستەوخۆ، بەڵکو لە ڕێگەی ئەو سیاسەتە دراوییانەی کە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیان دەگیرێنەبەر، کاریگەرییان لەسەر ئابووری دەبێت.

تەنگژەی کەنداو: ١٩٩٠-١٩٩١:

کاتێک عێراق لە ساڵی ١٩٩٠دا کوێتی داگیر کرد، نرخی نەوت بەهۆی ترس لە پەککەوتنی گواستنەوەی وزە لە کەنداو بە خێرایی بەرزبووەوە. ئەم قەیرانە پەیوەندیی توندی نێوان ململانێی سەربازی و نرخی نەوتی دووپات کردەوە، بەڵام تەمەنی کورت بوو. ئەمەش بەهۆی هەماهەنگیی خێرای نێودەوڵەتی، باشتربوونی سیستەمی کۆگاکردن و ئەو ئەزموونانەی بوو کە جیهان لە قەیرانەکانی پێشوو فێری ببوو.

هەڵکشانی نرخەکان لە ساڵانی ٢٠٠٧-٢٠٠٨:

ئەم قەیرانە جیاواز بوو لەوانەی پێشوو، چونکە هۆکارەکەی زیاتر پەیوەست بوو بە "خواستی زۆر"ی جیهانی (بەتایبەت چین) و گەمە داراییەکان، نەک تەنیا ململانێیەکی سیاسی. نرخی برێنت گەیشتە ئاستێکی پێوانەیی، پێش ئەوەی قەیرانی دارایی جیهانی دەست پێ بکات. لێرەدا دەرکەوت کە بەرزبوونەوەی نرخی وزە دەتوانێت توانای کڕینی خێزانەکان لاواز بکات و ببێتە هۆی تەقینەوەی ناهاوسەنگییە داراییەکان.

داکەوتنی نرخەکان لە ٢٠١٤-٢٠١٦ و شۆکی پەتای ٢٠٢٠:

هەموو قەیرانێک بە مانای بەرزبوونەوەی نرخ نین. لە ٢٠١٤-٢٠١٦ بەهۆی زۆربوونی خستنەڕوو (بەتایبەت نەوتی شێڵی ئەمریکا) نرخەکان دابەزین. لە ساڵی ٢٠٢٠ و بەهۆی بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆناوە، خواست لەسەر نەوت بە تەواوی داتەپی. ئاژانسی ڕۆیتەرز باسی لەوە کرد چۆن کۆگاکان پڕ بوون و نرخ بۆ نزمترین ئاست دابەزی. ئەمە دەریخست کە نەوت تەنیا لە کاتی "کەمی"دا کێشە دروست ناکات، بەڵکو لە کاتی "تەنگژە قووڵەکان"یشدا خواست لەسەری بە خێرایی دادەمرکێتەوە.

قەیرانی وزە دوای جەنگی ڕووسیە و ئۆکراین:

قەیرانی وزە لە دوای جەنگی ڕووسیە و ئۆکراین لە ساڵی ٢٠٢٢دا بە پچڕانی بەرفراوانی دابینکردن لە بازاڕەکانی گازی سروشتی و کارەبای ئورووپادا تایبەتمەند بوو، لەگەڵ کاریگەرییە بەرچاوەکانی پەرەسەندن لەسەر نرخی نەوت لەڕێگەی زیادبوونی نرخی مەترسیی جیۆپۆلیتیکی و ئاڕاستەکردنەوەی ڕۆیشتنی وزەی جیهانی. قەیرانەکە لاوازییە پێکهاتەییەکانی قووڵی لە سیستەمی وزەی ئورووپادا ئاشکرا کرد، کەمترینیان وابەستەیی زۆری هاوردەکردن و نەبوونی هەمەچەشنکردنی سەرچاوە و دابینکەرانی وزە. هەرچەندە قەیرانەکە نەگەیشتە هەمان ئاستی سیستماتیکی وەک شۆکی نەوتی ساڵانی حەفتاکان، بەڵام پاڵنەرێکی بەهێزی هەڵاوسانی پاڵنانی تێچوونەکانی دروست کرد و ڕێوشوێنی دارایی و ڕێکخراوەیی بەرفراوانی دەست پێ کرد. ئەمانە بریتی بوون لە دەستێوەردانی نرخ، یارمەتییە ئامانجدارەکان، و پشتگیریی نەختینەیی و قەرەبووکردنەوە بۆ هەردوو ماڵ و بازرگانی، بە ئامانجی کەمکردنەوەی دەرئەنجامە ئابوورییە ڕاستەقینەکان و سەقامگیرکردنی بازاڕەکانی وزە.

قەیرانی ئەمڕۆ: ئێران، گەرووی هورمز و شڵەژانی بازاڕ:

قەیرانی ئێستا بە سێ هۆکار زۆر مەترسیدارە:

١. شوێنی جوگرافی: پەیوەستە بە گەرووی هورمز کە نزیکەی پێنج یەکی نەوت و گازی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت.

٢. زیانی فیزیکی: تەنیا مەسەلەکە پەککەوتنی هاتوچۆ نییە، بەڵکو هێرشەکان زیانی ڕاستەقینەیان بە پاڵاوگەکان و دامەزراوەکانی هەناردەکردنی وزە گەیاندووە، کە چاککردنەوەیان کاتی دەوێت.

٣. کاتی ڕووداوەکە: ئەم شۆکە لە کاتێکدا ڕوو دەدات کە ئابووریی جیهان پێشوەختە بەدەست هەڵاوسان و نادڵنیاییەوە دەیناڵاند.

چۆن تەکانەکانی نەوت کاریگەری لەسەر ئابووریی جیهان دادەنێن؟

١. هەڵاوسان: نرخەکان ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بەرز دەکەنەوە (لە بەنزینەوە تا خۆراک).

٢. سستبوونی گەشە: توانای کڕین کەم دەکاتەوە و وەبەرهێنان پەک دەخات.

٣. تێکچوونی هاوسەنگیی دارایی: ئەو وڵاتانەی قەرزارن یان دراویان لاوازە، بە گرانبوونی وزە زیاتر دووچاری قەیران دەبن.

٤. ناجێگیریی سیاسی: فشار لەسەر حکوومەتەکان زیاد دەکات و بودجەی گشتی تووشی کورتهێنان دەکات.

٥. زیادبوونی نایەکسانی: چینە هەژارەکان زۆرترین زیانیان بەردەکەوێت، چونکە بەشێکی زۆری داهاتیان بۆ خەرجییە سەرەکییەکان دەچێت.

کۆتایی:

نەوت هێشتا وەک پایەیەکی سەرەکیی سەقامگیریی ئابووریی جیهان دەمێنێتەوە. مێژوو نیشانی داوە کە ڕاتەکانەکانی نرخی نەوت هەمیشە وەک هاندەر بۆ هەڵاوسان، چەقبەستوویی و شڵەژانی سیاسی کار دەکەن. ئەوەی دۆخی ئێستا جیاواز دەکات، تێکەڵبوونی پچڕانی ڕێڕەوەکانی گواستنەوە، زیانی فیزیکی بە ژێرخانەکان و نادڵنیایی قووڵی بازاڕە داراییەکانە.

گرنگترین وانە لە ڕابردوودا ئەوەیە: ئەو ئابوورییانەی تەنیا پشت بە یەک سەرچاوەی وزەی هەرزان دەبەستن، هەمیشە لە مەترسیدان. هەرچەندە کۆگای ستراتیژی کاتمان بۆ دەکرێت، بەڵام چارەسەری بنەڕەتی نین. بۆیە پاراستنی ئابووری لە داهاتوودا پێویستی بە فرەچەشنکردنی سەرچاوەکانی وزە، بەهێزکردنی ژێرخانەکان و هەماهەنگیی نێودەوڵەتی هەیە بۆ کەمکردنەوەی وابەستەیی بە ناوچە مەترسیدارەکانی وەک گەرووی هورمز. بە کورتی نەوت تەنیا کاریگەری لەسەر ئابووری نییە، بەڵکو قووڵترین کەمکوڕی و لاوازییەکانی ئاشکرا دەکات.