حەسەن قارەمانی

لە ئێستادا ئابووریی ئێران لە ناو جەرگەی قەیرانێکی فرەڕەهەنددایە، کە لە شیکاریی ئابووریی گەورە "ماکرۆ"دا بە "دۆخی تەنگژە ئاوێتەکان" پێناسە دەکرێت؛ ئەمەش واتە لە هاوکاتیی هەرەسی نرخی دراو، هەڵاوسانی لەڕادەبەدەر، داکشانی ئابووری و دابڕانی ژیۆپۆلیتیکیدا. ئەم جۆرە لە داینامیکی قەیرانەکان، کاتی و خولی نین، بەڵکو "پێکهاتەیین"؛ واتە سیاسەتە نەریتییەکانی جێگیرکردنی بازاڕ (وەک سیاسەتی دراو یان دەستکاریکردنی بودجە) بێکاریگەر دەبن، مەگەر ئەوەی گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە دامەزراوەکاندا بکرێت.

لەم سۆنگەیەوە، پرسیارێکی بنەڕەتی سەرهەڵدەدات: ئایا بەبێ گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، هیچ ستراتیژێکی ڕاستەقینەی ئابووریی کردەیی هەیە کە ئێران بگەڕێنێتەوە بۆ سەر ڕێڕەوی گەشەی بەردەوام؟ وەڵامەکە "نەخێر"ە. لە هەلومەرجی ئێستادا، ملکەچیی ستراتیژی (کە بە گۆڕینی تەواوەتیی ئاراستەی سیاسی و ئابووری بەرامبەر ئەمریکا و سیستەمی دارایی جیهانی پێناسە دەکرێت) تەنیا بژاردەیەکی ئایدیۆلۆژی نییە، بەڵکو پێویستییەکی حەتمیی ئابوورییە.

لۆژیکی ئابووریی سزاکان و لێکەوتە کەڵەکەبووەکانی:

سزا ئابوورییەکان تەنیا بەربەستی بازرگانی نین، بەڵکو سیستەمێکی ئابووریی هاوتەریب دەسەپێنن کە تێیدا تێچووی ئاڵوگۆڕ، باجی سەرکێشی و ناڕوونیی زانیارییەکان بە شێوەیەکی هەڵکشاو زیاد دەکەن. بۆ ئێران، ئەمە بووەتە هۆی دابڕانی "کردەیی" لە سیستەمی دارایی جیهاندا.

کاریگەریی سزاکان دەکرێ لە سێ تەوەری سەرەکیدا کورت بکرێتەوە:

دابڕانی دارایی: بانکە ئێرانییەکان دەستیان بە سیستەمی نێودەوڵەتیی سفرکردنەوەی هەژمار، یان پاککردنەوەی یان پاکانەهەژماری ڕاناگات، ئەمەش ڕێگرە لە گواستنەوە و بەکارهێنانی کارای سەرمایە.

بێسەروبەرەیی ئاڵوگۆڕی بازرگانی: هەناردە و هاوردەکردن لە ڕێگەی دەڵاڵە لاوەکییەکانەوە، بەهای ڕاستەقینەی داهاتی بازرگانی دادەبەزێنێت.

هەرەسی وەبەرهێنان: وەبەرهێنانی بیانی (FDI) نزیک بووەتەوە لە سفر، هاوکات سەرمایەی ناوخۆییش لە وڵات ڕادەکات. ئەم کاریگەرییە کەڵەکەبووانە بوونەتە هۆی داخورانی توانای بەرهەمهێنان و دابەزینی هەمیشەیی "کۆی بەرهەمی ناوخۆیی". ئەمە بەو مانایەیە کە تەنانەت ئەگەر سزاکان بە کاتیش لابرێن، ئابوورییەکە لە بازنەیەکی داخراودا دەسووڕێتەوە.

قەیرانی دراو و مەترسیی هەڵاوسانی وێرانکەر:

دابەزینی بەهای تمەن تەنیا کێشەیەکی دراو نییە، بەڵکو نیشانەی تێکچوونی بنەما ئابوورییەکانە. کاتێک دراو ئەرکی خۆی وەک "کۆگای بەها" لەدەست دەدات، دیاردەی "جێگرتنەوەی دراو" ڕوودەدات؛ واتە خێزان و کۆمپانیاکان بۆ پاراستنی سەرمایەکانیان پەنا دەبەنە بەر دۆلار، زێڕ و خانووبەرە.

هەڵاوسان لە ئێران گەیشتووەتە ئاستێک کە پێوەرە ساڵانەکان چیتر گوزارشت لە ڕاستییەکان ناکەن و پێویستە پێوەری مانگانە و هەفتانە بەکار بهێنرێت. کاتێک هەڵاوسان لە **٥٠٪**ی مانگانە تێدەپەڕێت، ئابووری دەکەوێتە ناو قۆناغی "هەڵاوسانی لەڕادەبەدەر (هەڵاوسانی پڕتاو، هەڵاوسانی بێهەوسار)" (Hyperinflation).

لێکەوتەکانی ئەم دۆخە مەترسیدارن:

١. داهاتی ڕاستەقینە هەرەس دەهێنێت و هەژاری تەشەنە دەسێنێت. ٢. نرخەکان سەریان لێ دەشێوێت و سەرچاوەکان بەفیڕۆ دەچن. ٣. پاشەکەوتی ناوخۆیی لەنێو دەچێت و وەبەرهێنان پەکی دەکەوێت.

لەنێوچوونی لەسەرخۆی کەرتی بەرهەمهێنان و شۆکی پیشەسازی:

ئابووریی ڕاستەقینەی ئێران بە توندی پشت بە کەرتی وزە و کاڵا سەرەتاییەکان دەبەستێت. ئەمەش وای کردووە کە شۆکە دەرەکییەکان (وەک گەمارۆی نەوت) کاریگەریی وێرانکەریان هەبێت. کەرتی پیشەسازی بەدەست سێ کێشەی سەرەکییەوە دەناڵێنێت:

کەمیی سەرمایە: نەبوونی وەبەرهێنان لە ئامێر و تەکنەلۆژیای نوێدا. کەمیی کەرستەی خاو: بەهۆی سنوورداربوونی هاوردەوە، دەستگەیشتن بە پێکهاتە گرنگەکان ئەستەم بووە. دابەزینی ئاستی بەرهەم: بەهۆی کۆنیی تەکنەلۆژیا و ناکارایی بەڕێوەبردن.

پەککەوتنی کەرتی دارایی:

سیستەمی بانکیی ئێران بە کردەوە مایەپووچ بووە. پێدانی قەرزەکان لە جیاتی پەیڕەوکردنی بنەماکانی بازاڕ، لەسەر بنچینەی بڕیاری سیاسییە. ئەم "سیستەمە دارایی و بانکدارییە" بووەتە هۆی:

١. بەفیڕۆچوونی سەرمایە و کەڵەکەبوونی قەرزە مردووەکان. ٢. نەمانی متمانە بە دامەزراوە داراییەکان. ٣. لە غیابی سیستمێکی بانکیی کارادا، ئابووری پشت بە کەناڵە نایاسایی و نافەرمییەکان دەبەستێت، ئەمەش مەترسییەکان گەورەتر دەکات.

ژیۆپۆلیتیک وەک گۆڕاوێکی ئابووری:

ئیتر ناکرێت ژیۆپۆلیتیک وەک فاکتەرێکی دەرەکی سەیر بکرێت، بەڵکو بووەتە بەشێکی دانەبڕاو لە ناو جەرگەی ئابووریی ئێراندا. بۆ نموونە، هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز ئەگەرچی وەک ئامرازێکی گوشار بەکاردێت، بەڵام بۆ خودی ئێران مەترسییەکی دووسەرەیە؛ چونکە ئێران خۆی لە هەموو لایەک زیاتر پێویستی بەو ڕێڕەوەیە بۆ بازرگانی.

شیکاریی "تیۆریی یارییەکان": ستراتیژیی باڵا و هاوسەنگیی نەش:

ئەگەر دۆخەکە وەک یارییەکی ستراتیژیی نێوان ئێران و ئەمریکا ببینین، ستراتیژیی ئەمریکا بریتییە لە "دیپلۆماسییەتی زۆرەملێ". بۆ ئێران سێ بژاردەی لەبەردەستدا هەیە: بەرگریکردن، هێشتنەوەی دۆخەکە وەک خۆی، یان ملکەچی (گۆڕینی سیاسەت). بە لەبەرچاوگرتنی تێچووەکان، ملکەچی تەنیا ڕێگەیەکە کە ڕێگرە لە هەرەسی یەکجاری.

ڕەهەندی کات: بەردەوامییەکی پڕمەترسی:

قەیرانە ئابوورییەکان بە ڕەوتێکی هێڵی پەرە ناسێنن، بەڵکو هەر کە گەیشتنە خاڵە یەکلاکەرەوەکان، کتوپڕ دەتەقنەوە. لە سەردەمی تەنگانەدا، تێپەڕبوونی هەر مانگێکی فرەتر، تێچووەکان بە شێوەیەکی هەڵکشاو (چەندبەرابەر) زیاد دەکات و توانای خۆڕاگریی وڵات لە بن دەهێنێت.

قۆناغی دوای سزا: بۆچی بووژانەوە خێرا نابێت؟

تەنانەت ئەگەر سزاکانیش هەڵگیرێن، چاکبوونەوە خێرا نابێت؛ چونکە متمانەی نێودەوڵەتی لەدەست چووە، ژێرخانی بەرهەمهێنان ڕووخاوە و هەڵگرتنی سزا ئاڵۆزەکان کاتی زۆری دەوێت. بۆیە گۆڕینی سیاسەت تەنیا هەنگاوی یەکەمە، نەک چارەسەری کۆتایی.

لێکەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان:

قەیرانی ئابووری دەبێتە هۆی قووڵبوونەوەی جیاوازیی چینایەتی، بێکاری و نائارامیی کۆمەڵایەتی. کاتێک دەوڵەت توانای دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی نامێنێت، دەوڵەت شەرعییەتی سیاسی نییە، دەمێکە لە دەستی داوە، تەنیا بە زۆر خۆی ڕاگرتووە.

کۆتایی: تەسلیمبوون وەک عەقڵانییەتی ئابووری:

ئابووریی ئێران لە چەقبەستووییەکی پێکهاتەییدایە کە بە سیاسەتی ئاسایی چارەسەر ناکرێت. تێکەڵبوونی گەمارۆکان، لاوازیی دامەزراوەیی، داڕمانی دراو و دابڕانی ژیۆپۆلیتیکی دۆخێکی دروست کردووە کە بەردەوامیی خۆڕاگری لە ڕووی ئابوورییەوە بەردەوام نابێت. تەسلیمبوون، لەم چوارچێوەیەدا، نابێت وەک شکستێکی سیاسی لێک بدرێتەوە بەڵکو وەک گونجاندنێکی عەقڵانی لەگەڵ واقیعە ئابوورییەکان لێک بدرێتەوە. بریتییە لە:

١. یەکگرتن لە سیستەمی دارایی جیهانیدا. ٢. گەڕاندنەوەی پەیوەندییە بازرگانییەکان. ٣. چاکسازیی پێکهاتەییی دامەزراوەکان.

بازنەیەکی بێئاکامی داکشان کە لە کۆتاییدا داڕمانی ئابووریی لێ دەکەوێتەوە کە لە کۆتاییدا دەتوانێت ببێتە هۆی داڕمانی تەواوی ئابووری. کەڵەکەبوونی گەمارۆکان، لاوازیی دامەزراوەکان و دابڕان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، بارودۆخێکی وەهایان خوڵقاندووە کە ئیتر لە ڕووی ئابوورییەوە توانای خۆڕاگرتنی نەماوە و بەرەو لەنێوچوونی یەکجاری دەچێت.