سەربەست ئورمیە
نابێت ڕاپەڕینە جەماوەرییەکانی کورد لە ئیلام، مەلەکشاهی و کرماشان لە ساڵی ١٤٠٤دا، تەنیا وەکوو کاردانەوەیەکی کاتی بەرامبەر بە قەیرانە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەکان شرۆڤە بکرێن. لە ڕوانینێکی قووڵتردا بە ڕوونی دەردەکەوێت ئەم ڕابوونە ڕەنگدانەوەی سەر لەنوێی گوتارێکی مێژوویی سەرکوتکراوە. گوتاری نەتەوەیی کورد، مافی چارەی خۆنووسین و ئایدیالی ئازادیخوازانەی کۆماری کوردستان. ئەوەی لەم جوگرافیایەدا ڕوو دەدات، یەکترگرتنەوەی بیرو هزری مێژوویی و چەوساندنەوەی سیستماتیک و هۆشیاریی نوێی سیاسییە کە لە شێوەی کرداری جەماوەری و شۆڕشگێڕانەدا خۆی پێناسە دەکات.
پاشخانی مێژوویی و پێکهاتەیی ڕاپەڕین
هەرێمەکانی ئیلام، مەڵەکشایی و کرماشان هەمێشە لە پەراوێزی رێکخستنی سیاسیی ناوەندی ئێراندا پێناسە کراون؛ پاشگوێ خستنێک کە تەنیا لە رووی ئابووری و گەشەپێدانەوە نەبووە، بەڵکو شوناس، کولتوور و ... هتد لە خۆی گرتووە. سیاسەتگەلی یەکسانسازی و نکۆڵیکردن لە ناسنامەی کوردایەتی، ئەمنیەتیکردنی جوگرافیای کوردستان و لابردنی سیستماتیکی زمان و کولتووری کوردی لە کایە گشتیەکاندا، هاوکات لەگەڵ سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەم هەرێمانەشدا بوون بە هۆکاری کەڵەکەبوونی ناڕەزاییەتیەکانی گەل. ڕابوونی بەفرانباری ساڵی ١٤٠٤ دەبێ بە درێژەدانی رێبازی بەرخوەدان پێناسە بکرێت. کە کۆماری کوردستان بە دوندی هەرە بەرزی ئەم بەرخوەدانە و ئامانجەکانی دەناسرێت. جیاوازی بنچینەیی ئەم ڕاپەڕینە لە بەرزبوونەوەی ئاستی خۆئاگایی نەتەوەیی و لێکگرێدانی ئۆرگانیکی گوتاری ڕزگاریخوازی و نەتەوەی کوردستان دا بەرجەستە دەبێت.
نوێژەنبوونەوەی گوتاری نەتەوەیی
کوردبوون یەکێک لە تایبەتمەندییە هەرە گرنگەکانی ڕابوونی ساڵی ١٤٠٤،ـە بووژاندنەوەی هێما، زمان و چەمکە نەتەوەییەکانی کورد لە کایەی گشتیدا و بەکارهێنانی هۆشیارانەی زمانی کوردی لە دروشم و لێدوان و دەرکەوتنەکانی سەر شەقامەکاندا، گەڕانەوەیە بۆ یادەوەری کۆماری کوردستان و بەرجەستەبوونی چەمکەکانی وەک "خۆبەڕێوەبردن"، "ئازادی"، "کەرامەتی کۆمەڵ" و "مافی چارەنووس"، و ئاماژەیە بۆ خوێندنەوەیەکی نوێ و سەردەمیانە لە گوتارێکی یەکگرتووی نەتەوەیی. لەم ڕابوونەدا نەتەوەی کورد نەک وەک کەمینەی نەتەوەیی، بەڵکوو وەکوو سوبجێکتێکی سیاسی سەربەخۆ پێناسە کرایەوە. ئەم دووبارە پێناسەکردنەوە، گوتاری دەسهەڵات و مەشرووعیەتی دەوڵەت ـ نەتەوەی باڵا دەستی تێکهەڵپێچرا و بۆ جارێکی دیکە بە پێکۆڵ کێشا.
ئازادیخوازی و پەیوەندی بە کۆماری کوردستانەوە
گەڕانەوەی بەردەوام بە ئەزموونی کۆماری کوردستان نە تەنیا نۆستالژیا بەڵکو سەرچاوەی ئیلهامبەخشی سیاسی و نەتەوەییە لە خەباتی رزگاریخوازیی گەلی کورددا. کۆماری کوردستان لە گوتاری ڕابوونی ساڵی ١٤٠٤دا وەک هێمایەک لە ئیرادەی گەلدا بۆ حوکمڕانیی دێموکراتیک و سێکۆلار لە بەامبەر پێکهاتە تاکڕەوە ناوەندییەکاندا بەرجەستە بووە. لەم ڕابوونەدا، ئازادیخوازی تەنیا بە واتای ڕزگاربوون لە چەوسانەوەی نەتەوەیی نیە، بەڵکو پەیوەستە بە داواخوازیی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، یەکسانیی ڕەگەزی، ئازادی ڕادەربڕین و بەشداریی جەماوەرییەوە. ئەم فرەچەشنییە لەو ڕابوونەدا، ڕاپەڕینەکەی لە ناڕەزایەتییەکی نەتەوەیی ـ جوغرافیایی سنووردارەوە دەرباس کرد و کردی بە بەشێک لە گوتاری ڕزگاریخوازی سەرانسەری.
دەرئەنجام و ئاسۆکان
ڕابوونی شۆڕشگێڕانەی کورد لە ئیلام، مەڵەکشایی و کرماشان، هەرچەندە ڕووبەڕووی سەرکوت و توندوتێژیی خوێناوی بووەوە، بەڵام توانی دەستکەوتێکی گرنگ بە دەست بهێنێت. نوێژەنبوونەوەی گوتاری نەتەوەیی و ڕزگاریخوازانەی کورد لە گۆڕەپانی سیاسیدا. ئەم ڕاپەڕینە سەلماندی کە ناکرێت پرسی کورد بە بێ چارەسەری بێدەنگ بکرێت و هەتا گەیشتن بە چارەسەرییەکی بنەڕەتی و هەمەلایەنە، وەکوو پرسێکی سیاسی زیندوو دەمێنێتەوە و بەردەوام نوێ دەبێت.
لەو ڕوانگەیەوە ڕێکخستنی دێموکراتیک، لێکگرێدانی هێز و توانایی نێوخۆیی و هاوپەیوەندیی گەلی کورد لەگەڵ هێزە ئازادیخوازەکانی نەتەوەکانی دیکەی ئێران و ناوچەکە بۆ درێژەدان بە گوتاری ئەم ڕابوونە پێویستە. ڕاپەڕینی ساڵی ١٤٠٤ وێستگەیەکی دیکەیە کە ڕابردووی کۆماری کوردستان بە پێشهاتەکانی داهاتووەوە گرێ دەدات و جارێکی دیکە پرسی ئازادی بە پرسی سەرەکیی لە سیاسەت دا پێناسە دەکات.
ڕابوونی ئیلام و مەڵەکشایی و کرماشان، ڕووداوێکی کاتی نیە، بەڵکو وەرچەرخانێکی مێژووییە لە پێواژووی دووبارە پێناسەکردنەوەی گوتاری سیاسی و نەتەوەیی کورددا. ئەم ڕاپەڕینە بە نوێژەنکردنەوەی گوتاری نەتەوەیی و ئازادیخوازی کۆماری کوردستان، بۆ جارێکی دیکە نیشانی دا کە ئیرادەی ڕزگاربوون لە ناو گەلی کورد دا هێشتا زیندوو و بەهێزە و بە شێوەی نوێ و هۆشیارانە لە هەر قۆناغێک دا خۆی پێناسە دەکات.
