هێمن مەردانی

ساعیقە و بەرقی نەدامەت زوڵمەتی دا شەرق و غەرب

بەردەبارانە بە مەخسووسی لەسەر موڵکی بەبان

لێم گەڕێن با گۆشەگیر بم دەستەوئەژنۆ کەف‌زەنان

گێژەڵووکەی بای نەدامەت تاری کرد سەفحەی جیهان

 

ئاماژە: ئەم توێژینەوەیە تیشک دەخاتە سەر شیکاری و ڕاڤەی ئەدەبیی شێعری حەماسیی عەبدوڕەحمان بەگی ساحێبقران (سالم)ی شاعیر (١٨٠٠–١٨٦٦) لەمەڕ شەڕی عەزیزبەگی بابان و سمایل پاشای عوسمانی. گرانایی وتارەکە لەسەر ڕەهەندەکانی ئەدەبی بەرگریی کوردی، جوانیناسی، ڕەوانبێژی، خوازە و جۆرەکانی وێنە سازکردنی شاعیرانەیە. سالم بە بەکارهێنانی وێنەگەلی سروشتی، دژوازی نێوان تاریکایی و ڕووناکی، نواندنەوەی ڕووداوەکانی شەڕ و زوڵم و ستەم، ئەزموونی مێژوویی و هەست و سۆزی خەڵکی کورد بە شێوازێکی هونەری و چالاک وێنا دەکات. شێوازی شاعیرانەی سالم، جیا لەوەی کە دەنگدانەوەی بەرگریی سیاسی و فەرهەنگییە، لە لایەنی بینینی و هەستییەوەش، ئاراستەیەکی باشی لەتەک ڕەوتە ئەدەبییە مۆدێڕنەکاندا هەیە. بەم شێوەیە، شێعری سالم وێڕای ئەوەی بایەخی مێژوویی هەیە، بەڵکوو نموونەیەکی بەرچاوە لە پێوەندیی نێوان ئەدەب، شوناسی فەرهەنگی و بەرگریی بەکۆمەڵ.

ئەو شێعرەی سالم لەمەڕ شەڕی عەزیزبەگی بابان و سمایل پاشای عوسمانی وەک مشتێ لە خەروارێک وایە لە ئەدەبی بەرگری و تۆمارکردنی مێژوویی بە شێوازی شاعیرانە. ئەم بەرهەمە بە تێهەڵکێشکردنی گێڕانەوەی مێژوویی و وێنەسازکردنی حەماسی، ئەزموونی نەتەوەی کورد لە زوڵم و ستەمی عوسمانی تۆمار کردوە و هاوکات هەڵگری هەندێ خەسڵەتی ڕەوانبێژی و خوازەیی ئاڵۆزکاوە. هەروەک چۆن بندیکت ئاندرسۆن (١٩٨٣، ١١٥) لای وایە ئەدەبی بەرگری هەموو کات هەوڵ دەدات تاکوو شوناسی فەرهەنگی و بیرەوەریی کۆمەڵگەیەک لە ڕێی چیرۆک گێڕانەوە و وێنەسازکردن بپارێزێت. سالم بە بەکارهێنانی زمانی خوازەیی و نواندنەوەی بینینی (بصری)، پەشۆکاوی و دڵەڕاوکەی شەڕ، بوێریی بەرگریکاران و نایەکسانیی هێز بەشێوەیەکی وێنەیی و هەستییانە دەگوازێتەوە.

لە شیکردنەوەی ئەم شێعرەدا، گرنگیدان بە توخم و ڕەگەزی بینینی (بصری) و ئیمپرسیۆنیستی پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە؛ هەروەک مارتین هەیدگەر ئاماژە دەکات، ئەدەبیات دەتوانێت ئەزموونی هەستی و ساتەوەختەکانیش وەها لێ بکات کە خوێنەر نەک ڕووداوەکە ببینێت، بەڵکوو هەست و ڕەنگەکانیش هاوکات هەست پێ بکات. سالم بە بەکارهێنانی وێنە سروشتییەکانی وەک گەردەلوول، مانگ، خۆر و ڕەشایی ئاسمان، ساتەوەختەکانی شەڕ بە وردەکاریی بینینی (بصری) و هەستی نیشان دەدات؛ ئەمەش لەگەڵ ئیمپرسیۆنیزمی ئەدەبی و هەروەها لەگەڵ ڕەوانبێژیی کلاسیکی هاوئاهەنگە و لە ڕاستەڕێیەکدان.

 

شێوازناسی

شێوازی شیکردنەوەی ئەم توێژینەوەیە تێکەڵەیەکە لە شیکردنەوەی ئەدەبی - دەقی و شیکردنەوەی مێژوویی - فەرهەنگی. شیکردنەوەکە ئەمانە دەگرێتەوە:

- شیکردنەوەی ڕەوانبێژی و شێوازی حەماسی: توێژینەوە لە خوازەکان، وێچوواندنەکان، دووپاتەکان و وێنەگەلە بینینی (بصری) و هەستییەکان.

- شیکردنەوەی ئیمپرسیۆنیستی: جۆری شێوازی وێنەسازکردنی ڕووناکی، ڕەنگ، جووڵە و حاڵەتە دەروونییەکانی کەسایەتییەکان و کۆمەڵ.

- شیکردنەوەی بەرگری و سیاسەتی مێژوویی: دەرهێنانی هێماکانی هێز، ستەم و بەرگری لە ناو دەقدا و پشکنینی جۆری نیشاندانی مێژوویی شەڕی بابانەکان لەگەڵ عوسمانییەکان.

- شیکردنەوەی ڕۆمانتیزمی سیاسی، سەرچەشنەکان و تیۆرییەکانی دژە-ئیستعمار: بەکارهێنانی ڕوانگەگەلی ئیزایا بەرلین، کارل گوستاو یوونگ و فرانتس فانون بۆ شیکردنەوەی توخمە سیاسی، دەروونناسی و هێمایییەکانی شێعرەکە.

ئەم ڕێبازە ئەو بوارە دەڕەخسێنێت شێعرەکە نەک تەنیا وەک دەقێکی مێژوویی، بەڵکوو وەک کارێکی هونەری، جوانیناسی، دەروونناسی و سیاسی شی بکرێتەوە.

 

١. زمان و ڕەوانبێژی

شێعری سالم سوود لە زمانێکی ڕەوانبێژییانە و حەماسی وەردەگرێت کە لەودا دووپاتەکاری، وێچوواندن و خوازە ئامرازی سەرەکیین. بۆ نموونە، ئەو دۆخی شار و خەڵک بە وێنە سروشتییەکانی وەک «تەندوورە زەنەی پەشیمانی» و «گەواڵە هەوری بدبەختی و نەهامەتی» دەچووێنێت؛ کە هەردوو ئەو بارە هەستییە و هەروەها پەیامی سیاسی دەگوازێتەوە. ڕیچارد پرایس

ئاماژە دەکات کە لە ئەدەبیاتی حەماسیدا، خوازە و وێنەسازکردن تەنیا جوانی دروست ناکەن، بەڵکوو هێزی گێڕانەوەی مێژووییش بەهێزتر دەکەن.

دووپاتبوونەوەی ئەو سەربەندە وەک «لێم گەڕێن با گۆشەگیر بم دەستەوئەژنۆ کەفزەنان» دەور و نەخشی ئاواز/ئاهەنگی نێوخۆیی شێعرەکە پتر دەکات و هەستی خەم و نائومێدیی کۆمەڵانی خەڵک دەردەخات. ئەم سەربەندە لە هەمان کاتدا هەستێکی بەردەوامی بەرگریخوازانەش دەگوازێتەوە بۆ بەردەنگەکان؛ خوێنەر لەگەڵ هەست پێ کردن بە ئازاردا، خۆڕاگری و بوێریی گەلی کورد هاوکات ئەزموون دەکات.

 

٢. وێنەسازیی ئیمپرسیۆنیستی

سالم بە سوودوەرگرتن لە وێنە سروشتی و هەستییەکان، ساتەوەختەکانی شەڕ بەشێوەیەکی زیندوو هەمیسان وێنا دەکاتەوە. بڕواننە ئەم بەیتانە:

"لێم گەڕێن با گۆشەگیر بم، دەستەوئەژنۆ، کەفزەنان

گێژەڵووکەی بای نەدامەت تاری کرد سەفحەی جیهان"

 

"ساعیقە و بەرقی نەدامەت زوڵمەتی دا شەرق و غەرب

بەردەبارانە بە مەخسووسی لەسەر موڵکی بەبان"

 

"شارەزوور بەحر و سولەیمانی لەسەر ئاو، گەمیەڕەنگ

بۆ شکستی وەک نەهەنگ بوو فیتنەیی ئاخرزەمان"

 

فیلیپ هاوارد ئاماژە بەمە دەکات کە ئیمپرسیۆنیزم لە ئەدەبیاتدا لەبری وەسفکردنی ئاسایی، ئەزموونی هەستی و بینینیی ساتەوەختەکان دەگوازێتەوە، بە جۆرێک کە خوێنەر هەمان چرکەسات هەست پێ دەکات. سالم بە بەکارهێنانی ڕووناکی، ڕەنگ و جووڵە، ئەزموونێکی هاوهەستبوون لەتەک قارەمانەکانی بەرەی شەڕ چێ دەکات و هەستی پەشۆکاوی و پەرتەوازەبوونی شەڕ بە وردەکاریی بینینی (بصری) دەنەخشێنێتەوە و دیسان نیشان دەداتەوە.

 

٣. هێما و بەرگریی کولتووری

شاعیر بە خوازە مێژوویی و فەرهەنگییەکان، بەرگریی گەلی کورد بەشێوەیەکی بەرچاو نیشان دەدات و دەردەخات. ئاماژەکردن بەوەی کە «گوللە تۆپی تورکەکان لە بەرانبەر مێردایەتیی بابانەکان هیچ کاریگەرییەکی نەبوو»، نیشانەی سەرکەوتنی ورە و بوێرییە لە دژی هێزی ستەمکار. مایکل ئاندرسۆن  پێی وایە کە ئەدەبی بەرگری بە دووبارە نیشاندانەوەی دژوازیی دەستەڵات و پێداگری لەسەر بوێریی بەکۆمەڵ، لە لایەک پارێزەری مێژووە و لەولاشەوە شوناسی فەرهەنگی بەهێزتر و چەسپاوتر دەکات. سالم بە وێناکردنی عوسمانیی دوژمنی قین لە دڵ، لە دیمای "چەقەڵان و بەکرێگیراوانی سپڵە" و گەلی دۆستان و یاران وەکوو "شێر و باز و هەڵۆ"، ئەم دژوازییەی قووڵتر کردوە و شوناسی نەتەوەیی و بەکۆمەڵی کوردان باشتر دەردەخات و پێشان دەدات.

 

٤. تەوس و پلار و بەراوەژوو نیشاندان

سالمی شاعیر بە کایە و یاریکردن بە ڕۆڵ و پیشە و شوغلەکان، وەکوو ئەوەی کە دەڵێ: "ئاڵووگۆڕی مەنسەبی دوو شەخسی عالیجاهـ کرا:

مەحموودئاغای زل حەکیم باشی، حەمامچی بابەجان"

تەنز و هەجوێکی ڕەخنەگرانە دێنێتە کایەوە و پەنجە لەسەر شێواوی و نایەکسانیی سیاسی دادەنێت و ئەمانە دەردەخات. هارۆڵد بلۆم لای وایە تەنز و هەجو دەکرێ ئامرازێک بێت بۆ ڕەخنەگرتن لە دەستەڵات و پیشاندانی زوڵم و زۆری و مەینەت، بێ ئەوەی بەردەنگەکان و خوێنەران تەنیا نوقمی خەم و پەژارە بن.

 

٥. ڕۆمانتیزمی سیاسی

شێعری سالم بە وێناکردنی عەزیزبەگ و هێزەکانی بابان وەکوو شەهێن و شمقاڕ و شێر، هەست و سۆز و گەرای ئازادیخوازانە و شوناسی نەتەوەیی بەرچاوتر دەکاتەوە. ئیزایا بەرلین (١٩٥٣، ١١٥) دەریدەخات کە چەمکی ڕۆمانتیسم دەتوانێ وەک هەوێنی بزووتنەوە ڕزگاریدەرانە و خۆڕاگری و بەرگریی دژ بە دیکتاتۆری و سەرەڕۆیی بێت. سالمی شاعیریش لێرەدا ڕێک ئەو کارکرد و هەڵوێستەی هەیە لە هەمبەر ڕووداوە سیاسییەکانی سەردەمی خۆی.

 

٦. سەرچەشنەکانی یوونگ

وێنەگەلی ڕووناکایی و تاریکایی، مانگ و خۆر، و نیشاندانی قارەمانەکان لە شێعری سالمدا، هاوتەبا و ڕێکن لەتەک سەرچەشنەکانی یوونگ وەک "سێبەر" و "قارەمان". ئەو ساتەوەختانەی کە شار و خەڵکەکەی لەژێر پەستانی دوژمنان دان، دەنگدانەوە و ڕەنگدانەوەی هێزە تێک دەرەکان و هاوکات پێشاندانی قارەمانە لە سازدانەوەی ڕێکخستن و نەزمی کۆمەڵایەتیدا.

 

٧. تیۆرییەکانی فانون

شێعری سالم دەکرێ لە ڕوانگەی فانونیشەوە خوێندنەوەی بۆ بکرێت؛ چونکە ئەزموونی خۆڕاگریی گەلی کورد دژ بە عوسمانییەکان، دەنگدانەوەی "دەنگی چەوساوەکان" و ڕەخنەگرتن لە دەستەڵاتە. خوازەکان و وێنەسازکردنەکان تەنیا خاوەنی جوانیناسی نین، بگرە هاوکات وشیاریی سیاسی و بەکۆمەڵیش بەهێزتر دەکەنەوە.

 

٨. داڕشتی حەماسی و گێڕانەوەی مێژوویی

شاعیر لە داڕشتی حەماسیی کلاسیکیش کەڵکی وەرگرتووە: باسکردنی شەڕ و قارەمانەکان، وێنەی دوژمنەکان و بەکرێگیراوەکان، ساتەوەختەکانی بەرزبوونەوە و کەوتنی کەسایەتییەکان و دەرەنجامەکانی شەڕ و ماڵوێڕانی. ئەم داڕشتەیە لە وێنەی ئەدەبیی حەماسیی ڕۆژئاواییانەی وەک هۆمێر دەچێ .

 

٩. بەکارهێنانی هاوکاتی فرەشێوازی و فرەتیۆری

لە شێعری سالمدا دەتوانرێت لە یەک کاتدا چەندین مەکتەب ببینرێن:

- ڕیالیسمی مێژوویی: نیشاندانی وردی زوڵم و زۆری و دەرئەنجامەکانی شەڕ.

- ئیمپرسیۆنیزم: وێنەی چرکەساتی، ڕووناکایی و ڕەنگ، حاڵەتە دەروونییەکان.

- ڕەوانبێژی و حەماسەتی کلاسیکی: وێچوواندن، خوازە، ڕیتم و مێلۆدیی حەماسی.

- گاڵتە و تەنزی ڕەخنەئامێزانە: ڕەخنەگرتن لە نایەکسانیی سیاسی.

- ڕۆمانتیسمی سیاسی: پێداگری لەسەر شوناسی نەتەوەیی و ئازادی.

- سەرچەشنەکانی یوونگ: هێما دەروونییە کۆمەڵایەتییەکان.

- تیۆرییەکانی فانون: بەرگریی دژەئیستعماری.

 

پاشبار:

شێعری سالم تەنیا دەقێکی مێژوویی و حەماسی لەمەڕ شەڕی عەزیزبەگی بابان و سمایل پاشای عوسمانی نییە، بگرە نموونەیەکی هەڵکەوتە و مەزن و گێڕانەوەیەکە بە بایەخگەلی جوانیناسی، ڕەوانبێژی و سیاسی. شاعیر بە سازکردنی وێنەگەلی ئیمپرسیۆنیستی، خوازە و وێچوواندنی حەماسی، تەنز و هەجوی ڕەخنەگرانە، ڕۆمانتیسمی سیاسی، سەرچەشنەکانی یوونگ، تیۆرییەکانی فانون و داڕشتی حەماسی، توانیویەتی ئەزموونی بەکۆمەڵی خەڵکی کورد لە شەڕ و زوڵم و زۆریی عوسمانییەکان بگوازێتەوە بۆ بەرەکانی داهاتوو و شوناسی نەتەوەیی و فەرهەنگی و خۆڕاگریی سیاسیی ئەم نەتەوەیە زۆر بە جوانی بنەخشێنێتەوە و پێشانیان بدات.

 

_{⃰ (Close Reading)}

_References

_{Anderson, B. (1983) Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso.}

_{Andrews, M. (2010) Resistance and Literature: Cultural Memory in Conflict. New York: Routledge.}

_{Bloom, H. (1994) The Western Canon: The Books and Schools of the Ages. New York: Harcourt.}

_{Fanon, F. (1963) The Wretched of the Earth. Paris: Présence Africaine.}

_{Heidegger, M. (1962) Poetry and Experience. Chicago: University of Chicago Press.}

_{Howard, P. (2002) Impressionism and the Literary Imagination. New Haven: Yale University Press.}

_{Jung, C.G. (1964) Man and His Symbols. London: Routledge.}

_{Salim, S. (2015) Dîwan of Poems. Edited by M. A. Modarres, F. Abdulkarim and M. Mulla Karim. Prepared for publication by S. Salih. Sulaymaniyah: Binkey Jîn Publishing House.}