ئیبراهیم لاجانی
پێشەکی: مافێک کە مەرجی هەموو مافەکانی دیکەیە
١٠ی ئۆکتۆبر، ڕۆژی جیهانیی خەبات دژی سزای لەسێدارەدان، بنەڕەتیترین پرەنسیپی مافەکانی مرۆڤمان وەبیر دێنێتەوە: مافی ژیان. ئەم مافە لە مادەی سێیەمی جاڕنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ و مادەی شەشەمی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکاندا دانی پێدا نراوە. بێهۆ نییە کە ئەم مافە بە مەرجی سەرەکی و بنەمای هەموو مافەکانی دیکە دادەنرێت. ئازادیی ڕادەربڕین، دادگایی دادپەروەرانە و بەشداریی سیاسی تەنیا بۆ مرۆڤێکی زیندوو مانایان هەیە. لەسێدارەدان هەم ئەم مافانە زەوت دەکات و هەم هەر هەڵەیەکی دادوەری دەکاتە زیانێکی قەرەبوونەکراو.
ڕەوتی جیهانی بە ئاشکرا بەرەو هەڵوەشاندنەوە یان ڕاگرتنی ئەم سزایە دەڕوات، بەڵام ئێران بەپێچەوانەوە هەنگاو دەنێت. لە ئێراندا لەسێدارەدان تەنیا سزایەکی دادوەری نییە؛ دەسەڵات کردوویەتی بە ئامرازێکی سیاسی بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە، تۆقاندنی ناڕازییان و بێدەنگکردنی دەنگە نەیارەکان. ئامارەکان ئەم ڕاستییە بە ڕوونی دەسەلمێنن.
١. خێرابوونی لەسێدارەدانەکان؛ لە ئامارەوە بۆ نەخشە
قەبارەی ئەم قەیرانە دەبێت بە ئامار نیشان بدرێت. ئاژانسی هەواڵدەریی چالاکانی مافی مرۆڤ (هەرانا) لە ١ی کانوونی دووەمی (ژانویەی) ٢٠٢٥ تا ١ی ژانویەی ٢٠٢٦ لانیکەم ٢٠٦٣ حاڵەتی لەسێدارەدانی تۆمار کردووە. ئەمە زیاتر لە دوو هێندەی ساڵی پێشوو و بەرزترین ژمارەیە لە ماوەی زیاتر لە دە ساڵدا. ئەمساڵیش ڕەوتەکە هەمان ڕێڕەوی گرتووەتە بەر. ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران لە هەشت مانگی یەکەمی ٢٠٢٦دا لانیکەم ٥٣٢ لەسێدارەدانی پشتڕاست کردووەتەوە. لەنێو لەسێدارەدراواندا ٣١ کەس تاوانیان ئەوە بووە کە لە شەقامەکاندا ناڕەزایەتییان دەربڕیوە، ١٣ زیندانیی سیاسیی سەر بە گرووپە نەیارەکان و ٩١ کەسیش لە کەمینە نەتەوەییەکان بوون. هەمان ڕێکخراو ڕاپۆرتی زیاتر لە ٤٠٠ لەسێدارەدانی دیکەشی پێ گەیشتووە کە هێشتا پشتڕاست نەکراونەتەوە.
لەم ژمارانە گرنگتر ئەو نەخشەیەیە کە لە پشتیانەوەیە. خێرابوونی لەسێدارەدانەکان ڕێک هاوکات لەگەڵ شەپۆلەکانی ناڕەزایەتیدا دەگاتە لووتکە. بۆیە ناتوانرێت ئەو ڕەوتە تەنیا وەک سزادانی قەزایی سەیر بکرێت. ئەم ڕەوتە لە سێ ئاستدا پێوەرە نێودەوڵەتییەکان پێشێل دەکات:
• دادگاییکردنی نادادپەروەرانە: لە دۆسیە ئەمنییەکاندا تۆمەتباران لە پارێزەری دڵخوازی خۆیان بێبەش دەکرێن و چەندین مانگ لە زیندانی تاکەکەسیدا ڕادەگیرێن. دادگاکانیش پشت بە دانپێدانانێک دەبەستن کە بە فشار و ئەشکەنجە وەرگیراوە. هەموو ئەمانە دژی مادەی چواردەهەمی (١٤یەمی) پەیماننامەکەن.
• تۆمەتی ناڕوون: بەپێی بڕگەی دووەمی مادەی شەشەمی پەیماننامەکە، ئەو وڵاتانەی هێشتا سزای لەسێدارەدانیان هەڵنەوەشاندووەتەوە تەنیا بۆ «قورسترین تاوانەکان» مافی جێبەجێکردنیان هەیە، کە مەبەست لێی کوشتنی بەئەنقەستە. کەچی لە ئێراندا ناونیشانگەلێکی وەک «موحارەبە»، «ئیفساد فی ئەلئەرز» و «بەغی» بە شێوەیەک بەکار دەهێنرێن کە ناڕەزایەتیی شەقام و بیروباوەڕی سیاسیش دەگرنەوە.
• تۆقاندن لە ڕێگەی مەرگەوە: ماشێنی لەسێدارەدان هەم دەستبەسەرکراوە تازەکان دەکاتە ئامانج و هەم ئەو زیندانییانەی کە ساڵانێکە چارەنووسیان ڕوون نییە. ئامانج درێژەدان بە سەپاندنی کەشی پۆلیسی و ترسە. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران، سەدان کەسی ناڕەزایەتیدەربڕ، لەوانە زیاتر لە ٧٠ کەس تەنیا لە ئەسفەهان، ئێستا ڕووبەڕووی مەترسیی لەسێدارەدان بوونەتەوە.
٢. لەنێوبردنی قەڵغانە مەدەنییەکان
چەرخەی لەسێدارەدان تەنیا کاتێک دەتوانێت درێژە بکێشێت کە کەس نەتوانێت بەرەنگاری ببێتەوە. هەر بۆیە سەرکوتی کۆمەڵگەی مەدەنی بەشێکە لە هەمان میکانیزم.
پارێزەران و بەرگریکارانی مافی مرۆڤی وەک نەسرین ستوودە ساڵانێکە باجی بەرگریکردن لە زیندانییانی سیاسی دەدەن. پەیامی ئەم هەڵسوکەوتە ڕوونە: هەر کەسێک ببێتە بەربەستێکی یاسایی لە بەردەم لەسێدارەداندا، خۆی دەبێتە ئامانج. مامۆستایان، کرێکاران و خانەنشینانیش کە بۆ سەندیکا و ڕێکخراوبوونی سەربەخۆ هەوڵیان داوە، ڕووبەڕووی پەروەندەسازیی ئەمنییەتی و زیندانی درێژخایەن بوونەتەوە. ئەم ڕێکخراوانە لەو دەزگایانەن کە دەتوانن دەنگی بنەماڵەی زیندانییان بگەیەنن.
دۆخی زیندانەکانیش ئەڵقەیەکی دیکەی هەمان زنجیرەیە. قەرەباڵغی، ناتەندروستیی ژینگەی زیندان و بێبەشکردنی ئەنقەستی زیندانییان لە چارەسەری پزیشکی، نموونەی ڕەفتاری دڕندانە و پڕسووکایەتین. ئەم ڕەفتارانە بە ئاشکرا دژی «ڕێساکانی نێلسۆن ماندێلا»ی نەتەوە یەکگرتووەکانن، کە لانیکەمی پێوەرەکانی ڕەفتار لەگەڵ زیندانییان دیاری دەکەن.
٣. توندوتیژییەک کە سنوور ناناسێت
سیاسەتی لەنێوبردنی جەستەیی تەنیا لەنێو سنوورەکاندا نەماوەتەوە. ئۆردوگا و بنکەکانی حیزبە نەیارە کوردییەکان و شوێنی نیشتەجێبوونی پەنابەرانی کوردی ڕۆژهەڵات لە هەرێمی کوردستان چەندین جار کراونەتە ئامانجی هێرشی مووشەکی و درۆنی. لەم هێرشانەدا کەسانێکی وەک نەدا میری، سەمیرا ئەڵڵایاری، شاهین ئازەربەرزین و غەزاڵە مەولایی شەهید بوون و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.
ئەم هێرشانە لە چەند ڕووەوە پێشێلکاریی یاسای نێودەوڵەتین:
• یەکەم: سەروەریی خاکی وڵاتی دراوسێ پێشێل دەکەن و لەگەڵ قەدەغەکردنی بەکارهێنانی هێز لە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ناکۆکن.
• دووەم: ئەو کەسانە دەکەنە ئامانج کە لە چەوساندنەوەی سیاسی هەڵاتوون و بەپێی کۆنڤانسیۆنی ١٩٥١ لە پاراستنی نێودەوڵەتی بەهرەمەندن.
• سێیەم: پرەنسیپی جیاکاری لەنێوان کەسانی سەربازی و سڤیلدا پشتگوێ دەخەن، چونکە ماڵ و شوێنی ژیانی بنەماڵەکان دەکەنە ئامانج. ئەم توندوتیژییە سنووربەزێنە درێژەی لۆژیکیی هەمان سیاسەتی نێوخۆییە: نەیار، چ لە زیندان بێت و چ لە دوورەوڵات، دەبێت لەنێو ببرێت.
٤. چی دەکرێت بکرێت؟
ڕاگرتنی ماشێنی لەسێدارەدان بەبێ فشاری نێودەوڵەتیی هاوئاهەنگ و بەردەوام مومکین نییە. سێ ڕێگا گرنگیی تایبەتیان هەیە:
١. میکانیزمەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان: ڕاپۆرتەکانی ڕاپۆرتێری تایبەتیی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران و دۆزینەوەکانی شاندی سەربەخۆی دۆزینەوەی ڕاستییەکان دەبێت ببنە پشتیوانیی دادخوازی. ڕاپۆرتی سێبەر بۆ کۆمیتەی مافەکانی مرۆڤیش دەتوانێت ڕووداوەکانی زەوتکردنی خۆسەرانەی ژیان بەڵگەدار بکات. ئەم بەڵگەدارکردنە بناغەی لێپرسینەوەی داهاتووە.
٢. هاوپشتی و هاوپێوەندیی سەندیکایی: سەندیکا کرێکارییەکان، فیدراسیۆنە جیهانییەکانی مامۆستایان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەتوانن پەرلەمان و دەوڵەتەکان بخەنە ژێر فشارەوە. ئامانج ئەوەیە پەیوەندیی دیپلۆماسی و ئابووری لەگەڵ ئێران بە ڕێزگرتن لە مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤەوە ببەسترێتەوە.
٣. بەهێزکردنی کەمپەینی «نا بۆ لەسێدارەدان»: مانگرتن لە خواردن و پەیام و چالاکییەکانی زیندانییانی سیاسی، بەرەیەکی ئەخلاقیی گرنگیان لەنێو زیندانەکاندا کردووەتەوە. ئەم بەرەیە بۆ مانەوەی پێویستی بە دەنگدانەوەی بەردەوامی میدیایی و هاوپێوەندی لەگەڵ بنەماڵە دادخوازەکان هەیە.
دەرئەنجام
١٠ی ئۆکتۆبر تەنیا بۆنەیەکی ئاسایی نییە؛ ئەم ڕۆژە بەرپرسیارێتییەکی هاوبەش لە بەرامبەر ستەمکاریی سزادانمان وەبیر دێنێتەوە. لە ئێران، خەبات دژی لەسێدارەدان لە خەبات بۆ سەروەریی یاسا، دادگایی دادپەروەرانە و مافی هاووڵاتیبوون و مافی نەتەوەکان جیا نییە. ڕاگرتنی ماشێنی لەسێدارەدان و لێپرسینەوە لە پێشێلکارانی مافەکانی مرۆڤ یەکەم هەنگاوە بۆ شکاندنی چەرخەی توندوتیژی. بێ ئەو هەنگاوە، بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی ئازاد و دامەزراو لەسەر بناغەی پاراستنی شکۆی مرۆڤ مومکین نابێت.
