مەجید حەقی
پێشەکی: مێژووی پەراوێزخستن و سڕینەوەی سیستماتیک
کورد لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا تەنیا نەتەوەیەکی بێدەوڵەت نییە کە لە دابەشکارییە سیاسییەکانی دوای جەنگی یەکەمی جیهانیدا مافی چارەی خۆنووسینی پێشێل کرابێت، بەڵکوو نەتەوەیەکە کە بەدرێژایی سەدەی ڕابردوو بەردەوام لەژێر گوشاری پلانبۆداڕێژراوی سڕینەوەی سیاسی، زمانەوانی، کولتووری و جوغرافیاییدا ژیاوە. لە شوێنێک زمانەکەی قەدەغە کراوە و قسەکردن پێی بە تاوان دانراوە، لە شوێنێکی تر تەواوی ناسنامە و بوونی مێژوویی حاشای لێ کراوە. ناوی شار، گوند، دۆڵ و چیا دێرینەکانی بەزۆری دەسەڵات گۆڕدراون، سیاسەتی کۆچی زۆرەملێ و گۆڕینی پێکهاتەی دیمۆگرافی بەسەر خاکەکەیدا سەپێنراوە تا پیادەکردنی سیاسەتی داگیرکاری ئاسانتر بێت. تەنانەت وشەی «کوردستان» لە زۆربەی نەخشە فەرمییەکان و گوتارە دەوڵەتییەکاندا بووەتە زاراوەیەکی قەدەغەکراو؛ لە جێگەیدا وشەی ناڕوونی وەک «ناوچە کوردنشینەکان» بەکار هاتووە، وەک ئەوەی ئەم گەلە کەمینەیەکی تازەهاتوو بێت بۆ ناوچەکە، نەک نەتەوەیەک کە شارستانییەت، زمان و ژیانی سیاسی بە هەزاران ساڵ لەگەڵ ئەم خاکە تێکەڵ بووە.
هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا، هەرکاتێک کورد داوای مافە سەرەتاییەکانی خۆی لە چوارچێوەی زمانی دایک، پاراستنی کولتوور، یان مافی بەڕێوەبردنی کاروباری خۆی کردبێت، دەسەڵاتە باڵادەستەکان دەستبەجێ بە «جیاییخواز» و «مەترسی بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی وڵات» ناوزەدیان کردووە. ئەم شێوازە لە مامەڵەکردن تەنیا کێشەی دادپەروەری، یاسا و مافی مرۆڤ نییە. کاتێک لە گۆشەنیگای زانستی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە لە دۆخەکە دەڕوانین، دەبینین کێشەکە زۆر لەوە گەورەترە؛ ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە کورد لە دۆخێکی قووڵی «تەنیایی ستراتیژیک»دا دەژی.
چەمک و پێناسەی تەنیایی ستراتیژیک لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا
چەمکی تەنیایی ستراتیژیک بەو واتایە نییە کە نەتەوەیەک لە جیهان دابڕاوە یان هیچکات پەیوەندیی نێودەوڵەتی نەبووە. مێژووی هاوچەرخی گەلی کورد پڕە لە دیپلۆماسی و هاوکاریی کاتی لەگەڵ زلهێزە کاریگەرەکان. کورد لە سەردەمێکدا پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ بریتانیا هەبووە، لە قۆناغێکدا هاوکاریی یەکێتیی سۆڤیەتی مسۆگەر کردووە و لە چەندین قۆناغی جیاوازیشدا پشتیوانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دەوڵەتانی ڕۆژئاوای بەدەست هێناوە. لە جەنگی دژی تیرۆریستانی داعشدا، هێزی پێشمەرگە و شەڕڤانانی کورد لە باشوور و ڕۆژاوای کوردستاندا بوونە کاریگەرترین و متمانەپێکراوترین هاوبەشی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی لەسەر زەمین. بەڵام ئەم هاوبەشییانە نەیانتوانی پێناسەی تەنیایی ستراتیژیک بگۆڕن، چونکە تەنیایی ستراتیژیک کاتێک دروست دەبێت کە نەتەوە یان قەوارەیەک:
• هیچ هاوپەیمانێکی فەرمی، یاسایی و هەمیشەیی لە سیستمی جیهانیدا نەبێت کە بەپێی پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتی پابەند بێت لە کاتی مەترسیدا بەرگری لێ بکات.
• لەنێو هیچ هاوپەیمانێتییەکی ئەمنی، سەربازی یان ڕێککەوتننامەیەکی بەرگریی هاوبەشدا جێگەی بۆ تەرخان نەکرابێت و سەروەرییەکەی بە یاسا نەپارێزرێت.
• پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی تەنیا لەسەر بنەمای تاکتیکی، کاتی و بەکارهێنانی سنووردار لە قۆناغێکی کورتخایەندا دامەزرابن.
• هێزە نێودەوڵەتییەکان بە چاوی ئامرازێکی سیاسی یان ئەمنی بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییەکانی خۆیان تەماشای بکەن، نەک وەک هاوبەشێکی خاوەن ماف و ستراتیژیک.
کاتێک پێداویستییە ئەمنییە کاتییەکان کۆتاییان دێت، یان بەرژەوەندییە گەورەکان پێویستی بە سازش لەگەڵ پایتەختەکانی ناوچەکە دەکەن، کورد هەمیشە بە تەنیا لە بەرامبەر تۆپباران و سوپای ڕێکخراوی دەوڵەتانی باڵادەستدا بەجێ دەهێڵدرێت. ئەمە ئەو دۆخەیە کە پێی دەگوترێت تەنیایی ستراتیژیک؛ دۆخێک کە تێیدا دۆستایەتییەکان کاتین، بەڵام مەترسییەکان هەمیشەیی و چارەنووسسازن.
ڕەگی ژێئۆپۆلیتیکی و مێژوویی: سیستمی دەوڵەت-نەتەوە و گەمارۆی جوغرافیا
دۆخی تەنیایی ستراتیژیکی کورد بەرهەمی ڕێکەوت یان بەدبەختییەکی کاتی نییە، بەڵکوو دەرهاویشتەی دابەشکارییە مێژووییەکان و سروشتی جوغرافیای ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستە کە لە دوو هۆکاری بنەڕەتیدا چڕ دەبێتەوە:
یەکەم؛ سیستمی دەوڵەت-نەتەوە لە دوای جەنگی یەکەمی جیهانی:
لەگەڵ هەڵوەشانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و دابەشکردنی ناوچەکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، سیستمی نوێی سیاسی لەسەر چەمکی «دەوڵەت-نەتەوە» داڕێژرا. دەسەڵاتە تازەپێگەیشتووەکان لە تورکیا، ئێران و عێراق دەوڵەتی مۆدێرنی خۆیان لەسەر بنەمای سڕینەوەی فرەچەشنی و یەکدەستکردنی شوناس بنیات نا (تورکچێتی، پانعەرەبیزم یان ناسیۆنالیزمی فارسی). لەنێو وەها سیستمێکی ناوەندگەرا و سەپێنەردا، هەر جۆرە دانپێدانانێک بە ماف، زمان و شوناسی نەتەوەیەکی تر وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی دەوڵەت دەبینرا. دەسەڵاتداران باوەڕیان وابوو کە هەر نەرمینواندنێک بەرامبەر بە کورد، دەبێتە سەرەتای داڕمانی تەواوی دەوڵەتەکەیان، بۆیە ستراتیژیی خۆیان لەسەر سڕینەوە و ئاساییکردنەوەی سەرکوت دامەزراند.
دووەم؛ جوغرافیای داخراو و دەورەدراو:
کوردستان لە ڕووی جوغرافیاییەوە لە نێو دڵی چوار دەوڵەتدا گیرساوەتەوە. هیچ سنوورێکی دەریایی کراوەی نییە و بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتانی دراوسێوە گەمارۆ دراوە. ئەم دەورەدرانە سروشتییە وای کردووە کە جووڵەی سیاسی، بازرگانی، سەربازی و گەیاندنی دەنگی کورد بە دونیا، بکەوێتە ژێر چاودێری و کۆنتڕۆڵی ئەو دەوڵەتانەی کە خۆیان دژی شوناسی کوردن. لە ڕوانگەی ستراتیژیکەوە، ئەم پێگە جوغرافیاییە مانۆڕی سیاسی زۆر سنووردار کردووە و کارتێکی بەهێزی خستووەتە دەستی نەیارانی. پەیمانی سیڤەر لە ساڵی ١٩٢٠ کاتێک بۆ یەکەمجار ئاماژەی بە مافی چارەی خۆنووسینی کورد کرد، لە ماوەیەکی کەمدا لە ڕێگەی پەیمانی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ بە تەواوی هەڵوەشێندرایەوە، چونکە زلهێزەکان لەپێناو بەرژەوەندییە ئابووری و سەربازییەکانیاندا لەگەڵ تورکیای کەمالی سازشیان کرد و پرسی کوردیان بۆ دەیان ساڵ پەراوێز خست.
پەیماننامەی ناوچەیی دژی کورد: کاتێک ڕکابەرەکان یەک دەگرن
دەوڵەتانی دەسەڵاتدار بەسەر کوردستاندا لە زۆربەی پرسە سیاسی و ئایدیۆلۆژییەکاندا کێبڕکێی سەخت و دوژمنایەتیی مێژوویی لەنێوانیاندا هەبووە. بەڵام کاتێک پرسەکە پەیوەندیی بە ڕێگریکردن لە مافەکانی کوردەوە هەبووبێت، هەموو ناکۆکییەکانیان بەلاوە ناوە و بەرەیەکی یەکگرتوویان پێکهێناوە. ئەم دژایەتییە هاوبەشە لە مێژوودا شێوازی فەرمیی بە خۆوە گرتووە:
• پەیمانی سەعدئاباد (١٩٣٧): لەنێوان ئێران، تورکیا، عێراق و ئەفغانستان بەسترا، کە ئامانجی سەرەکیی هاوئاهەنگیی ئەمنی بوو بۆ سەرکوتکردنی بزووتنەوەکانی کورد و کۆنتڕۆڵکردنی سنوورەکان.
• پەیمانی بەغدا (١٩٥٥): سەرەڕای دروشمی ڕووبەڕووبوونەوەی کۆمۆنیزم، ئامرازێک بوو بۆ ڕێگریکردن لە هەر دەرفەتێکی سیاسی بۆ نەتەوە پەراوێزخراوەکان.
• ڕێککەوتننامەی جەزائیر (١٩٧٥): کاتێک شای ئێران و سەددام حوسێن لەپێناو دابەشکردنی شەتولعەرەب ناکۆکییەکانیان وەلا نا، یەکەم قوربانیی ئەو مامەڵەیە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە باشووری کوردستان بوو.
تەنانەت لە سەردەمی ئێستاشدا، کاتێک تاران و ئەنقەرە لەسەر پرسەکانی باکووری ئەفریقا، کێشەی قەوقاز، دەسەڵات لە سووریا و قەیرانی یەمەن لە دژبەریی تەواودان، لەسەر چاودێریکردنی جووڵەی کوردی، بۆردومانکردنی چیاکان و گەمارۆدانی قەوارە کوردییەکان لە هاوئاهەنگیی بەردەوام و ئاڵوگۆڕی زانیاریی هەواڵگریدان. ئەم ڕاستییە دەیسەلمێنێت کە کورد لە ناو هاوپەیمانێتییەکی نەنووسراوی چوارقۆڵیدا گەمارۆ دراوە.
مێژووی پەیوەندییە تاکتیکییەکان: مۆتەکەی کاتیبوون و پاشەکشەی زلهێزەکان
پەیوەندیی نێوان کورد و دەوڵەتە زلهێزەکان هەمیشە بەگوێرەی هاوکێشەی «هاوبەشیی تاکتیکی و پاشەکشەی ستراتیژیک» بەڕێوە چووە. زلهێزەکان هەمیشە لە کاتی شەڕ و قەیرانەکاندا پێویستییان بە ئازایەتی و هێزی سەربازیی کورد هەبووە، بەڵام لە کاتی دابەشکردنی دەستکەوتەکان و داڕشتنی نەخشەی ئاشتی، پشتیان تێکردووە:
• ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد (١٩٤٦): کاتێک یەکێتیی سۆڤیەت لەگەڵ حکوومەتی تاران لەسەر پشکی نەوت ڕێککەوت، دەستبەجێ هێزەکانی لە باکووری ئێران کێشایەوە و کۆمارە ساواکەی پێشەوا قازی محەممەدی لە بەرامبەر سوپای شا بە تەنیا بەجێهێشت.
• نسکۆی ساڵی ١٩٧٥: هێنری کیسینجەر و ئیدارەی ئەمریکا شۆڕشی ئەیلوولیان تەنیا وەک ئامرازێک بۆ گوشار خستنە سەر بەغدا بەکارهێنا؛ هەربۆیە پاش ڕێککەوتنی جەزائیر، هاوکارییەکان بە تەواوی بڕدران و سەدان هەزار کەس ئاوارە بوون. وتەی بەناوبانگی کیسینجەر کە گوتی «ئۆپەراسیۆنی نهێنی نابێت لەگەڵ کاری خێرخوازیدا تێکەڵ بکرێت»، کڕۆکی ئەم ڕوانگە نامرۆڤانەیەیە.
• ڕاپەڕینی ١٩٩١ و کۆڕەوی ملیۆنی: دوای جەنگی کەنداو، هێزەکانی هاوپەیمانان خەڵکیان هان دا دژی بەعس ڕاپەڕن، بەڵام کاتێک ڕژێم بە هەلیکۆپتەر و تۆپخانە کەوتە کۆمەڵکوژکردن، تا ماوەیەکی زۆر دەستەوەستان مانەوە و ملیۆنان مرۆڤ پەنایان بۆ شاخە سەختەکان برد.
• ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی (٢٠١٧): سەرەڕای بەخشینی هەزاران شەهید لە شەڕی دژ بە داعشدا، کاتێک خەڵکی باشووری کوردستان دەنگیان بە سەربەخۆیی دا، دەوڵەتانی ڕۆژئاوا بێدەنگییان هەڵبژارد و گڵۆپی سەوزیان بۆ هێرشی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی هەڵکرد و کەرکووکیان داگیر کردەوە.
• ئەزموونی ڕۆژاوای کوردستان: شەڕڤانانی کورد قارەمانانە پایتەختی خەلافەتی داعشیان ڕزگار کرد، بەڵام بە بڕیارێکی کتوپڕی کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا، ڕێگە بۆ لەشکرکێشییەکانی سوپای تورکیا و میلیشیاکانی بۆ سەر عەفرین، سەرێکانی و گرێ سپی خۆش کرا.
لەم هەموو ڕووداوانەدا، ڕەخنەگرتن لە زلهێزەکان بە بیانووی خیانەت لە ڕووی سیاسییەوە نادروستە؛ ئەوان خیانەتیان نەکردووە، بەڵکوو بەپێی بەرژەوەندیی نەتەوەیی خۆیان مامەڵەیان کردووە. کێشەی سەرەکی ئەوە بووە کە کورد نەیتوانیوە پەیوەندییەکان لە ئاستی کاتییەوە بەرز بکاتەوە بۆ هاوبەشیی ستراتیژیک.
ئاسایشی دەوڵەت، شەرعییەتدان بە سەرکوت و چەکی چەمکی «جیاییخوازی»
لە گوتاری فەرمیی پایتەختە دەسەڵاتدارەکاندا، دۆزی کورد هەرگیز وەک پرسێکی مرۆیی و شارستانی نەبینراوە، بەڵکوو بەردەوام وەک مەترسییەکی ئەمنی لێکدراوەتەوە. ئەم دەسەڵاتانە چەندین میکانیزمیان بەکارهێناوە بۆ شەرعییەتدان بە سەرکوتکردن:
• بەکارهێنانی ئایین وەک ئامرازی بێدەنگکردن: لە زۆر قۆناغدا بنەما ئایینییەکان بۆ سەپاندنی ملکەچی بەکار هاتوون. بە کورد گوتراوە کە جیاییخوازی دژی برایەتیی ئیسلامییە، لە کاتێکدا مافی نەتەوە باڵادەستەکان پیرۆز کراوە و ستەمی نەتەوەیی پەردەپۆش کراوە.
• گوتاری دژە ئیمپریالیزم و پیلانی بیانی: هەر جموجۆڵێکی ئازادیخوازیی کورد وەک «دەستی دەرەکی»، «پیلانی سیخوڕیی ئیسرائیل» و پیلانی دابەشکردنی وڵات لەقەڵەم دراوە تا بە ئاسانی شەرعییەت بە کوشتار و زیندانیکردنی چالاکوانان بدەن.
• مۆری جیاییخوازی بۆ داخستنی دەرگای دیالۆگ: بەکارهێنانی ئەم تۆمەتە بووەتە چەکێکی گوتاری تا هەر دەنگێکی دادپەروەری لە سەرچاوەوە دابخەن. کاتێک بابەتێک دەبێتە پرسی ئاسایشی دەوڵەت، هەموو ڕێکارێکی سەربازی و ئەمنی لە ڕوانگەی ئەوانەوە ڕەوا دەبێت.
ئەم ڕێکارانە وای کردووە کە تەنانەت کۆمەڵگەی دەوڵەتانی دەسەڵاتداریش بەرامبەر بە مافەکانی کورد بێهەست بن و بە چاوی نەیار سەیری هاووڵاتیی کورد بکەن، ئەمەش تەنیایی کورد لە ئاستی ناوچەکەدا قووڵتر کردووەتەوە.
هۆکار و کەموکوڕییە نێوخۆییەکان: برینەکانی نێوماڵی کورد
هەڵەیە ئەگەر تەنیایی ستراتیژیک تەنیا وەک بەرهەمی پیلانی دەوروبەر و زلهێزەکان پێناسە بکرێت. بەشێکی هەرە گەورەی ئەم تەنیاییە بەهۆی کێشە، لاوازی و کەموکوڕییەکانی نێو بزووتنەوەی سیاسیی کورد خۆیەوە دروست بووە:
١ـ پەرتەوازەیی و حیزبگەرایی تەسک: بزووتنەوەی کوردی بەردەوام بەسەر دەیان حیزب، باڵ، بنەماڵە و دەڤەری جیاوازدا دابەش بووە. نەبوونی ناوەندێکی یەکگرتووی نیشتمانی بۆ بڕیاردان وای کردووە کە هەر لایەنێک بە تەنیا و لە پێناو پاراستنی دەسەڵاتی حیزبیی خۆیدا، پەنا بۆ هاوکاریی دەوڵەتانی داگیرکەر بەرێت.
٢ـ دیاردەی شەڕی نێوخۆ و پشتبەستن بە دوژمن: تاریکترین لاپەڕەکانی مێژووی کورد ئەو قۆناغانەن کە حیزبەکان بۆ شکاندنی یەکتر، هێزی سەربازیی دەوڵەتانی داگیرکەریان هێناوەتە سەر خاکی خۆیان. ئەم ڕەفتارە نەک هەر متمانەی نەتەوەیی تێکداوە، بەڵکوو لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا کوردی وەک هێزێکی ناپێگەیشتوو نیشان داوە کە توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی نییە.
٣ـ کاردانەوەییبوون لە جیاتی داڕشتنی ستراتیژی: سیاسەتی کوردی بە گشتی سیاسەتی کاردانەوە بووە نەک دەستپێشخەری. کاتێک دەرفەتێک هاتووەتە پێشەوە بە شڵەژاوی جووڵاوە، و کاتێک قەیرانێک ڕووی داوە تووشی شۆک بووە. هیچ پلانێکی بیست ساڵە یان پەنجا ساڵە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گۆڕانکارییەکان نەبووە.
٤ـ پشتگوێخستنی هێزی نەرم، ئابووری و تێکنۆلۆژی: ئەگەرچی چەک و پێشمەرگە پێویستن، بەڵام لەم سەردەمەدا کە جیهان لە ڕێگەی داتاسەنتەر، داهێنانی زانستی، دیپلۆماسیی مۆدێرن، تێکنۆلۆژی و لۆبیگەریی بەهێزەوە بەڕێوە دەچێت، توانای کورد لەم بوارانەدا زۆر سەرەتایی و پەراوێزخراو ماوەتەوە.
دەرس و وانەکانی تەنیایی ستراتیژیک لە ئەزموونی وڵاتانی تردا
کورد تەنیا نەتەوە نییە کە تووشی گەمارۆ و تەنیایی ستراتیژیک بووبێتەوە. چەندین میللەت لە مێژوودا هەمان بارودۆخی سەختیان تێپەڕاندووە، بەڵام بە هۆشیاریی سیاسی توانیویانە چارەنووسی خۆیان بگۆڕن:
• ئەزموونی فینلاند: لە جەنگی زستانەی ساڵی ١٩٣٩دا، کاتێک یەکێتیی سۆڤیەت بە سوپایەکی گەورەوە هێرشی کردە سەری، فینلاند بە تەنیا مایەوە و هیچ کەس هاوکاریی نەکرد. بەڵام فینلاندییەکان دوای جەنگ وازیان لە دروشمی بێسوود هێنا؛ دەستیان کرد بە بەهێزکردنی پەروەردە، پیشەسازی و تێکنۆلۆژی و، هاوسەنگییەکی دیپلۆماسیی وەهایان دروست کرد کە وڵاتەکەیان کردە یەکێک لە پێشکەوتووترین و پارێزراوترین وڵاتانی جیهان و لە کۆتاییشدا چوونە نێو ناتۆ.
• ئەزموونی تایوان: لە ڕووی یاسایی نێودەوڵەتییەوە تەنیا چەند وڵاتێکی کەم دان بە سەروەرییەکەیدا دەنێن و ڕۆژانە لەژێر هەڕەشەی سوپای چین دایە؛ بەڵام تایوان چی کرد؟ بووە دڵی پیشەسازیی نیمچەگەیەنەرەکان (مایکرۆچیپ) لە هەموو جیهاندا. ئەمڕۆ ئەگەر چین هێرش بکاتە سەر تایوان، ئابووریی جیهان پەکی دەکەوێت؛ بەم پێیە تەنیایی ستراتیژیکی خۆی لە ڕێگەی تێکنۆلۆژیی پێشکەوتووەوە گۆڕی بۆ پێداویستییەکی جیهانی.
• ئەزموونی ئیسرائیل: لە ساڵی ١٩٤٨ لە نێو دەریایەک لە دەوڵەتانی دژبەردا لەدایک بوو. لە جیاتی پاڵدانەوە بە سۆزی نێودەوڵەتی، هێزێکی سەربازیی پیشەیی، دەزگای هەواڵگریی بێوێنە، چەکی ئەتۆمی، ئابووریی زانستتەوەر و لۆبییەکی دیپلۆماسیی پتەوی لە ئەمریکا دامەزراند، تا وای لێهات تەنانەت نەیارەکانیشی ناچار بوون پەیمانی ئاشتیی لەگەڵدا ببەستن.
• ئەزموونی سەنگاپوور: دوورگەیەکی بچووکی بێئاوی شیرین و بێسەرچاوەی سروشتی بوو کاتێک لە مالیزیا جیا کرایەوە. بەڵام لە ڕێگەی نەهێشتنی گەندەڵی، ڕاکێشانی وەبەرهێنانی جیهانی و پەروەردەی سەردەمیانەوە، بووە ناوەندی دارایی ئاسیا و توانای بەرگریی خۆی لە دەوروبەر مسۆگەر کرد.
ئەم نموونانە پێمان دەڵێن کە تەنیایی لە ڕێگەی گریان و گازندەکردن لە بێوەفایی جیهان چارەسەر ناکرێت، بەڵکوو لە ڕێگەی بەهێزکردنی ژێرخانی نێوخۆیی و گۆڕینی هاوکێشەکانەوە کۆتایی پێ دێت.
نەخشەڕێگای داهاتوو: چۆن دەرباز بین لە تەنیایی ستراتیژیک؟
کورد ناتوانێت شوێنی جوغرافیای خۆی لەسەر نەخشەی گۆی زەوی بگۆڕێت، بەڵکوو دەتوانێت تێگەیشتنی خۆی بۆ هاوکێشەی هێز و ململانێ بگۆڕێت. بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە قووڵە، پێویستە نەخشەڕێگایەکی نیشتمانی لەسەر ئەم بنەمایانە دابڕێژرێت:
١ـ بنیاتنانی ئەنجومەنی باڵای ستراتیژیکی نیشتمانی:
کاتی ئەوە هاتووە کە حیزبە کوردییەکان لە هەموو بەشەکاندا چوارچێوەیەکی باڵای نیشتمانی پێکبهێنن کە ستراتیژیی گشتی و هێڵە سوورەکانی نەتەوەیی دیاری بکات. تا کاتێک بڕیاری سیاسی پەرتەوازە بێت، هیچ زلهێزێک بە چاوی هاوبەشێکی جدی لە کورد ناڕوانێت.
٢ـ گەشەپێدانی سەربەخۆیی ستراتیژیک لە جیاتی دابڕان:
درووشمی «کورد جگە لە چیاکان هیچ دۆستێکی نییە» دەبێت لە ئەدەبیاتی سیاسی کەمڕەنگ بکرێتەوە. کورد دەبێت لە نێوخۆدا پشت بە خۆی ببەستێت لە ڕووی ئابووری، ئاسایشی خۆراک و تۆکمەیی کۆمەڵایەتی، بەڵام لە دەرەوەدا تۆڕێکی فرەلایەن لە پەیوەندییەکان لەگەڵ دەوڵەتان و ناوەندە نێودەوڵەتییەکان دروست بکات. پشتپێبەستنی نێوخۆیی بە مانای دابڕان لە جیهان نییە.
٣ـ دیپلۆماسیی بەرژەوەندیی هاوبەش نەک سواڵکردنی سۆز:
جیهانی سیاسەت بە بەزەیی و فرمێسک بەڕێوە ناچێت. کورد دەبێت فێر بێت چۆن بەرژەوەندیی ئەمنی، ئابووری و وزەی خۆی لەگەڵ دەوڵەتانی کاریگەر گرێ بدات، بە شێوەیەک کە مانەوە و بەهێزبوونی قەوارەی کوردی ببێتە زامنی ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکە و بەرژەوەندیی هاوبەش مسۆگەر بکات.
٤ـ بەهێزکردنی هێزی نەرم و داهێنانی تێکنۆلۆژی:
هێزی سەربازی پێویستە، بەڵام لە جیهانی ئەمڕۆدا بەس نییە. پێویستە وەبەرهێنان لە میدیای نێودەوڵەتی، پێگەیاندنی دیپلۆماتکاری کارامە، زمانزان، سەنتەری توێژینەوەی ستراتیژیک و کەرتی تێکنۆلۆژی بکرێت تا بتوانرێت ڕای گشتیی جیهانی بە لای مافەکانی کورددا ڕابکێشرێت.
٥ـ ڕێکخستنی توانای دیاسپۆرا وەک سەرمایەیەکی گەورە:
سەدان هەزار هاووڵاتیی کورد لە ئەورووپا، ئەمریکا و وڵاتانی پێشکەوتوودا دەژین. لە نێویاندا زانا، ئەندازیار، دادوەر، بازرگان و سیاسەتمەداری سەرکەوتوو هەن. پێویستە ئەم وزە مرۆییە ڕێک بخرێت و ببێتە لۆبییەکی بەهێز بۆ گوشار خستنە سەر ناوەندەکانی بڕیاردان لە پایتەختە ڕۆژئاواییەکاندا.
کۆتایی و دەرەنجام: گۆڕینی هاوکێشەکان لە بەرخۆدانەوە بەرەو ستراتیژی
مێژووی سەدەی ڕابردووی کورد لە بازنەیەکی داخراودا خولاوەتەوە: چەوساندنەوە، بەرگری و شۆڕش لە چیاکان، هاوکاریی کاتیی زلهێزەکان لە قۆناغی شەڕدا، پاشەکشەی زلهێزەکان لە کاتی ڕێککەوتندا، و دووبارەبوونەوەی کۆڕەو و قڕکردن. بۆ ئەوەی ئەم مێژووە خوێناوییە دووبارە نەبێتەوە، پێویستە لە قۆناغی کاردانەوە دەرباز بین بەرەو قۆناغی دەستپێشخەری.
تەنیایی ستراتیژیک بەڵایەکی ئاسمانی یان چارەنووسێکی ئەزەلی نییە کە نەتوانرێت بگۆڕدرێت؛ بەڵکوو دۆخێکی دروستکراوی ژێئۆپۆلیتیکییە کە بە دروستکردنی هێزی فرەڕەهەند، داڕشتنی سیاسەتی عەقڵانی، دامەزراندنی ناوەندی توێژینەوە، کەڵکوەرگرتن لە تێکنۆلۆژی و گۆڕینی دەرفەتە ژێئۆپۆلیتیکییەکان تێکدەشکێت.
کوردستان بۆ ئەوەی لە مێژوودا نەسڕێتەوە، پێویستی بە بەرخۆدان هەبوو؛ بەڵام بۆ ئەوەی بگاتە کەناری ئارامی، سەروەری و سەربەخۆیی شایستە لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، پێویستیی ڕەها و حاشاهەڵنەگری بە ستراتیژی هەیە.
