ئەمیر سوڵتانی

لە جیهانی ئابووریدا، هەندێک جار وەرچەرخانێکی قووڵ نەک لە بازاڕ و کارگەکاندا، بەڵکوو لە نێو بیر و تێڕوانینی زاناکاندا سەرهەڵدەدات. ئەوەی لە ١٢ی ئۆکتۆبری ٢٠٢٦دا ڕووی دا، نموونەیەکی بەرچاوی ئەم ڕاستییە بوو. ئەکادیمیای شاهانەی سوید بۆ زانستەکان، خەڵاتی نۆبێلی ئابووری بە دوو ئابووریناسی دیاری ئەمریکی، ڕۆبێرت هۆڵ (Robert E. Hall) و مایکڵ وودفۆرد (Michael Woodford) بەخشی؛ دوو بیرمەند کە بە توێژینەوە قووڵەکانیان، بنەمایەکی نوێیان بۆ تێگەیشتن لە جووڵە گشتییەکانی ئابووری و داڕشتنی سیاسەتی سەقامگیری دامەزراند.

گرنگیی کارەکانیان لەوەدایە کە چەمکی ئابوورییان تەنیا لە ڕێگەی ژمارە و ئامارە گشتییەکانەوە قەتیس نەکرد، بەڵکوو لە بڕیاری ڕۆژانەی خێزانەکان، بەکاربەر و کۆمپانیاکان ورد بوونەتەوە. لە ڕوانگەی ئەم دوو زانایەوە، ئابووریی گەورەی نەتەوەیەک بریتییە لە کۆی ملیۆنان بڕیاری بچووکی تاکەکەسی کە لەژێر کاریگەریی داهات، نرخ، متمانە و چاوەڕوانییەکانی داهاتوودا شێوە دەگرن. ئەم شۆڕشە فکرییە، زانستی ئابووریی بەرەو قۆناغێکی نوێ برد کە بە «بنیاتە میکرۆئابوورییەکان» (Microfoundations of Macroeconomics) ناسراوە.

پاشخانی مێژوویی: لە کینزیزمەوە تا قەیرانی چەقبەستوویی

بۆ ئەوەی قووڵایی ئەم گۆڕانکارییە باشتر دەربکەوێت، دەبێت ئاوڕێک لە مێژووی هاوچەرخی زانستی ئابووری بدەینەوە. دوای قەیرانی قووڵی ئابووری لە دەیەی ١٩٣٠دا، تیۆرییەکانی جۆن مەینارد کینز بوونە بنەمای داڕشتنی سیاسەتی ئابووری لە زۆربەی وڵاتانی پیشەسازیدا. کینز پێی وابوو کە دەوڵەت دەتوانێت لە ڕێگەی زیادکردنی خەرجییە گشتییەکان و هاندانی خواست و داواکاریی بازاڕ، ڕێگری لە قووڵبوونەوەی سستبوونی ئابووری بکات.

بەڵام لە دەیەی ١٩٧٠دا، تەنگژە نەوتییەکان ئەو مۆدێلە کلاسیکییەی کینزیان ڕووبەڕووی ئاستەنگێکی گەورە کردەوە. لەو سەردەمەدا هەڵاوسانی بەرز، بێکاری و دابەزینی گەشەی ئابووری بە یەکەوە سەریان هەڵدا؛ دیاردەیەکی ئاڵۆز کە بە «چەقبەستوویی هەڵاوساو» (Stagflation) ناسرا. ئەم دۆخە پرسیارێکی بنەڕەتیی هێنایە ئاراوە: ئایا دەکرێت بە پشتبەستن بە ئامار و ڕەفتارەکانی ڕابردوو، ئاراستەی ئابووریی داهاتوو پێشبینی بکرێت؟ ڕۆبێرت لووکاس (Robert Lucas) و زانایانی دیکە وەڵامیان دایەوە کە «سیاسەتە ئابوورییە نوێیەکان خۆیان ڕەفتاری مرۆڤەکان دەگۆڕن»؛ بۆیە هیچ مۆدێلێکی ئابووریی تەڤ (ماکرۆئابووری) سەرکەوتوو نابێت ئەگەر بڕیاردان و چاوەڕوانییەکانی تاک پشتگوێ بخات.

ڕۆبێرت هۆڵ: هاوسەنگکردنی بەکاربردن و ژیریی چاوەڕوانییەکان

لە نێو ئەم وەرچەرخانە زانستییەدا، ڕۆبێرت هۆڵ ڕۆڵێکی پێشەنگانەی گێڕا. ئەو لە توێژینەوەکانیدا سەبارەت بە دیاردەی بەکاربردن و پاشەکەوتکردن، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە خێزانەکان تەنیا بەپێی داهاتی هەنووکەیی ئەمڕۆیان بڕیاری خەرجکردن نادەن، بەڵکوو چاویان لە ئاسۆی داهات و ئاستی سەقامگیریی سبەینێیە. بەپێی ئەم تێڕوانینە، مرۆڤ بەردەوام هەوڵ دەدات ئاستی ژیان و بەکاربردنی خۆی لە درێژایی تەمەنیدا بە هاوسەنگی ڕابگرێت (Consumption Smoothing). ئەگەر چاوەڕوانیی داهاتێکی مسۆگەر و باشتر بکات، ئاستی خەرجییەکانی بەرز دەکاتەوە؛ بەڵام ئەگەر مەترسیی بێکاری یان ناسەقامگیریی دارایی لە ئارادا بێت، دەست بە پاشەکەوتکردنەوە دەگرێت.

هۆڵ توانی ئەم تیۆرییە لە ڕێگەی مۆدێلێکی بیرکاری و ئاماریی پێشکەوتووەوە بسەلمێنێت و دەریخست کە گۆڕانکارییەکانی بەکاربردن، لە ژێر سایەی گریمانەی چاوەڕوانیی عەقڵانیدا، تەنیا بە پێشهات و زانیارییە نەبینراوە نوێیەکانەوە بەستراونەتەوە. دواتر توێژینەوەکانی جۆن کامپبێڵ و گرێگۆری مانکیو لە ساڵی ١٩٨٩دا ئەم ڕاستییەیان دەوڵەمەندتر کرد کە هەموو چینەکان وەک یەک هەڵسوکەوت ناکەن؛ هەندێکیان بەپێی داهاتی درێژخایەن و هەندێکی دیکەیان دەستبەجێ بەپێی دەستکەوتی ڕۆژانەیان خەرج دەکەن. ئەم جیاوازییە بۆ بڕیاربەدەستان یەکلاکەرەوەیە، چونکە کاریگەریی کەمکردنەوەی باج یان دابەشکردنی یارمەتییە داراییەکان لەسەر هەموو چینەکانی کۆمەڵگە وەک یەک دەرناکەوێت.

مایکڵ وودفۆرد: ئەندازیاریی چاوەڕوانییەکان و سیاسەتی دراوی

لە بەرامبەردا، براوەی دووەمی خەڵاتی نۆبێل مایکڵ وودفۆرد، تیشکی خستە سەر ڕۆڵی بانکە ناوەندییەکان و چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی چاوەڕوانییەکانی بازاڕ. ئەو لە پەرتووکە شاکارەکەیدا بە ناوی «سوود و نرخەکان» (Interest and Prices) کە ساڵی ٢٠٠٣ بڵاوی کردەوە، چوارچێوەیەکی تۆکمە و سەردەمیانەی بۆ سیاسەتی دراوی (Monetary Policy) پێشکەش کرد.

لە ڕوانگەی وودفۆردەوە، ڕێژەی سوودی ئەمڕۆ تەنیا فاکتەرێک نییە بۆ بڕیاردانی بەکاربەر و وەبەرهێنەر؛ بەڵکوو گرنگترین شت ئەوەیە کە خەڵک و کۆمپانیاکان چاوەڕوانی چ ئاستێک لە ڕێژەی سوود و هەڵاوسان بۆ داهاتوو دەکەن. ئەگەر بانکی ناوەندی بتوانێت بە شێوەیەکی ڕوون، شەفاف و باوەڕپێکراو ستراتیژی داهاتووی خۆی ڕابگەیەنێت، دەتوانێت پێش ئەوەی تەنانەت دەستکاریی ڕێژەی سوودیش بکات، ئاراستەی بازاڕ کۆنتڕۆڵ بکات. ئەم ڕێبازە کە بە «ڕێنماییی پێشوەختە» (Forward Guidance) ناسراوە، بەتایبەت دوای تەنگژەی داراییی ٢٠٠٨ بووە فریادڕەسی ئابووریی جیهان؛ چونکە لە کاتێکدا ڕێژەی سوود دابەزی بۆ نزیک سفر و چەکی باوی بانکەکان لە کار کەوت، بەڕێوەبردنی دەروونی و پێشوەختەی چاوەڕوانییەکان ئابووری لە داڕمان ڕزگار کرد.

کۆکردنەوەی بڕیاری تاک و هاوکێشەی گشتی: مۆدێلی نیۆکینزی

دەستکەوتی مەزنی ئەم دوو زانایە تەنیا پێشکەشکردنی ئامرازێکی تەکنیکی بۆ بانکەکان نەبوو، بەڵکوو دروستکردنی پردێکی تۆکمەی زانستی بوو لە نێوان ڕەفتاری تاکەکەسی و سیاسەتە گشتییەکانی دەوڵەتدا. لە سایەی توێژینەوەکانی ئەواندا، چەمکەکانی وەک «داکوتاویی نرخەکان»، «کەلێنی بەرهەمهێنان» و «چاوەڕوانیی هەڵاوسان» بوونە کۆڵەکەی مۆدێلە مۆدێرنەکانی ناسراو بە «نیۆکینزی» (New Keynesian Economics).

ئەم هاوکێشە نوێیانە یارمەتیی داڕێژەرانی سیاسەت دەدەن تا بە وردی جیاوازی بکەن لە نێوان قەیرانێک کە سەرچاوەکەی «کەمبوونەوەی خواستە» لەگەڵ قەیرانێک کە بەهۆی «بەرزبوونەوەی تێچووی بەرهەمهێنانەوە» سەری هەڵداوە؛ چونکە چارەسەری هەردوو حاڵەتەکە لە یەکتر جیاوازن. لەگەڵ ئەم سەرکەوتنانەشدا، ئەزموونی قەیرانە دارایییە سەردەمییەکان پێمان دەڵێن کە مۆدێلە ماتماتیکییەکان (بیرکارییەکان) هێشتا سنووردارن، بەتایبەت لە بەرامبەر پرسی «نایەکسانیی داهات»، کەڵەکەبوونی قەرزەکان و جیاوازیی قووڵی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکاندا. لەبەر ئەوە، ئەم دەستکەوتانە کۆتاییی زانستی ئابووری نین، بەڵکوو بناغەیەکی پتەون بۆ تێگەیشتنێکی واقیعیتر.

پوختە: پەیامی نۆبێلی ٢٠٢٦

لە کۆتاییدا، خەڵاتی نۆبێلی ئابووریی ٢٠٢٦ پەیامێکی ئیپستمۆلۆژی و زانستیی ڕوونی هەیە: تێگەیشتن لە ئابووریی گەورە (ماکرۆ)، بەبێ شیکردنەوەی دەروونناسی و ڕەفتاری تاکەکان (میکرۆ) ناتەواوە. ڕۆبێرت هۆڵ و مایکڵ وودفۆرد، هەر یەکەیان لە گۆشەنیگای خۆیەوە پیشانیان دا کە متمانە، بڕیاردان و چاوەڕوانیی مرۆڤەکانە کە چارەنووسی بازاڕ و نەتەوەکان دیاری دەکات.

ئەگەر لە سەدەی بیستەمدا سیاسەتی ئابووری زیاتر هونەری کۆنتڕۆڵکردنی ئامار و ژمارە گشتییەکان بووبێت، ئەمڕۆ زانستەکە دەچێتە نێو هۆشیاریی تاکەکان و لێکدانەوەی هۆکارەکانی پشت ئەو ژمارانە. لێرەدایە کە گرنگیی شۆڕشی بنیاتە میکرۆئابوورییەکان دەردەکەوێت؛ شۆڕشێک کە هاوکێشە بیرکارییە وشکەکانی ئابووری هێنایەوە نێو واقیعی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەکان.