ئیبراهیم لاجانی
ئێران لە یەکێک لە ئاڵۆزترین و چارەنووسسازترین قۆناغەکانی مێژووی هاوچەرخی خۆیدا دەژی. قەیرانی قووڵی سیاسی، لاوازبوونی بەردەوامی بناغەکانی ئابووری، فراوانبوونی ناڕەزایەتییە کۆمەڵایەتییەکان، توندترکردنەوەی سەرکوت و زیادبوونی گرژییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان، کۆماری ئیسلامییان لەگەڵ کۆمەڵێک قەیرانی پێکهاتەیی و پێکەوەبەستراو ڕووبەڕوو کردووەتەوە.
ئەم بارودۆخە تەنیا بەرهەمی ناکارامەیی لە بەڕێوەبردن یان گوشارە دەرەکییەکان نییە، بەڵکوو ڕیشەی لە سروشتی دیکتاتۆری، ئایدیۆلۆژیک و ناوەندگەریی نیزامێکدایە کە لە ماوەی نزیکەی نیو سەدە دەسەڵاتداریدا، مافە سیاسی، کۆمەڵایەتی و نەتەوایەتییەکانی بەشێکی بەرچاوی خەڵکی پشتگوێ خستووە.
کۆماری ئیسلامی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە، بە قۆرخکردنی دەسەڵات، سڕینەوەی هێزە سیاسییە سەربەخۆکان و نکۆڵیکردن لە فرەچەشنیی نەتەوەیی و کولتووری، پێکهاتەیەکی سیاسیی دامەزراند کە تێیدا ئیرادەی کۆمەڵگە لەژێر دەسەڵاتی دامەزراوە دەستنیشانکراوەکان، ئۆرگانە ئەمنییەکان و ناوەندە ئایدیۆلۆژییەکاندا بووە.
چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی دامەزراوەی ویلایەتی فەقیهـ، پەرەسەندنی دەستێوەردانی سپای پاسداران لە ئابووری و سیاسەتدا، گەندەڵیی پێکهاتەیی و لاوازکردنی دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان، دەرفەتی چاکسازیی بنەڕەتی و بەرپرسیارێتیی دێموکراتیکیان بە توندی سنووردار کردووە.
قەیرانی ڕەوایی دەسەڵات لە کەمبوونەوەی متمانەی گشتی، فراوانبوونی یاخیبوونی مەدەنی، ناڕەزایەتییە کۆمەڵایەتییەکان و قووڵبوونەوەی کەلێنی نێوان نەوە نوێیەکان و نیزامی سیاسیی باڵادەستدا خۆی دەردەخات.
بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» خاڵێکی وەرچەرخان بوو لەم ڕەوتەدا؛ بزووتنەوەیەک کە لە کوردستانەوە سەری هەڵدا و بە گرێدانی ئازادیی ژنان، کەرامەتی مرۆڤ و خەبات دژی دیکتاتۆری پێکەوە، بوو بە گوتارێکی سەرتاسەری لە ئێراندا.
ئەم ئەزموونە نیشانی دا کە ویستی گۆڕانکاری چیتر تەنیا لە چاکسازی لە نێو پێکهاتەی دەسەڵاتی ئێستادا کورت نابێتەوە، بەڵکوو بەشێکی گەورەی کۆمەڵگە گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی کە دەرچوون لە بنبەستی ئێستا، پێویستی بە گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە پەیوەندییەکانی دەسەڵات و دامەزراندنی نیزامێکی دێموکراتیک هەیە.
ئابووریی ئێران لەژێر کاریگەریی گەندەڵیی پێکهاتەیی، سیاسەتە چەوتەکانی دەوڵەت، سزا نێودەوڵەتییەکان، خەرجییە زۆرەکانی بواری سەربازی و زاڵبوونی دامەزراوە سەر بە ناوەندەکانی دەسەڵات، تووشی قەیرانێکی قووڵ بووە. هەڵاوسان، دابەزینی توانای کڕین، بێکاری و فراوانبوونی هەژاری، ژیانی ملیۆنان هاووڵاتییان خستووەتە ژێر گوشارێکی تاقەتپڕووکێنەوە.
لە پێکهاتەیەکی وەهادا، سامان و داهاتی گشتی لەبری ئەوەی بۆ بەرهەمهێنان، پەروەردە، تەندروستی و گەشەپێدانی هاوسەنگ تەرخان بکرێت، بەشێکی بەرچاوی لە خزمەت پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییە قۆرخکراوەکان و پێکهاتە ئەمنییەکاندایە. ئەنجامی ئەم سیاسەتەش فراوانبوونی کەلێنی چینایەتی و دابەشکردنی نادادپەروەرانەی دەرفەتە ئابوورییەکان بووە.
بەڵام قەیرانی ئابووری لە هەموو ناوچەکانی ئێراندا کاریگەرییەکی یەکسانی نییە؛ کوردستان و هەندێک لە ناوچە نەتەوەییەکانی دیکە، سەرەڕای گرفتە گشتییە ئابوورییەکان، ڕووبەڕووی بێبەشکردنی مێژوویی، هەڵاواردن لە دابەشکردنی سەرچاوەکان، لاوازیی ژێرخانە بەرهەمهێنەرەکان و زاڵبوونی ڕوانگەی ئەمنی بەسەر داواکارییە گەشەپێدانییەکاندا بوونەتەوە.
لەو ڕوانگەیەوە، هەژاری و پاشکەوتوویی ئابووریی کوردستان ناکرێت تەنیا بە هۆکارە جوغرافییەکان یان کەمیی سەرمایە لێک بدرێتەوە؛ ئەم بارودۆخە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پێکهاتەی ناوەندگەریی بڕیاردان و سیاسەتەکانی سنووردارکردنی بەشداریی خەڵک لە بەڕێوەبردنی سامان و دیاریکردنی ئەولەویەتەکانی گەشەپێدانی ناوچەییەوە هەیە.
لە ڕوانگەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە، یەکێک لە هۆکارە مێژوویی و بنەڕەتییەکانی قەیرانی سیاسیی ئێران، چارەسەرنەکرانی پرسی نەتەوەیی و بەردەوامبوونی سیاسەتی ناوەندگەریی سیاسی و ئیدارییە.
دەسەڵاتە ناوەندییەکان لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژووی هاوچەرخی ئێراندا، لەبری داننان بە ڕاستیی فرەنەتەوەیی و فرەکولتووریی کۆمەڵگە، هەوڵیان داوە فرەچەشنیی نەتەوەیی لە چوارچێوەی ناسنامەیەکی یەکدەستدا بتوێننەوە. ئەنجامی ئەم سیاسەتەش سنووردارکردنی مافە زمانی و کولتوورییەکان، پەراوێزخستنی بەشداریی سیاسیی نەتەوەکان و ئەمنیەتیکردنی داواکارییە ڕەواکانیان بووە.
خەڵکی کوردستان لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا بۆ دەستەبەرکردنی ئازادی، دێموکراسی و مافە نەتەوایەتییەکانی خۆی خەباتی کردووە و لەم پێناوەدا قوربانیی بێشوماری داوە. سەرکوتی سیاسی، لەسێدارەدانی چالاکوانان، تیرۆری ڕێبەرانی سیاسی و میلیتاریزەکردنی کوردستان، نەیانتوانیوە ئیرادەی ئازادیخوازی و ویستی مافە نەتەوایەتییەکانی گەلی کورد لەناو ببەن.
ئەزموونی مێژوویی سەلماندوویەتی کە ئارامی و سەقامگیریی سیاسیی بەردەوام لە ڕێگەی نکۆڵیکردن لە ناسنامەکان و قۆرخکردنی دەسەڵات لە ناوەندێکدا بەدی نایەت.
لەسەر ئەم بنەمایە، حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران جەخت لە پەیوەندیی دانەبڕاوی نێوان دێموکراسی، مافە نەتەوایەتییەکان، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و پێکهاتەیەکی سیاسیی نامەرکەزی دەکاتەوە.
فیدراڵیزمی دێموکراتیک لەم تێڕوانینەدا، چارەسەرێکی بنەڕەتییە بۆ دابەشکردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات، دەستەبەرکردنی بەشداریی سیاسی و پێکهێنانی پێکەوەژیانێکی ئازادانە لەسەر بنەمای یەکسانیی مافەکان.
ڕووداوە سەربازییەکانی ساڵی ٢٠٢٦، توندبوونەوەی ململانێی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل و قەیرانی ئەمنیی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ڕەهەندی نوێیان بە بنبەستی سیاسی و ئابووریی ئێران بەخشیوە.
بەردەوامبوونی شەڕ و گوشارە ئابوورییەکان، جگە لە وێرانکردنی ژێرخانەکان و قووڵترکردنەوەی قەیرانی بژێوی، دەتوانێت ببێتە هۆی فراوانبوونی کەشی ئەمنی و سنووردارترکردنی دەرفەتی چالاکیی ئازادانەی هێزە مەدەنی و سیاسییەکان.
لە لایەکی دیکەشەوە، ئەزموونی مێژوویی نیشانی داوە کە دەستێوەردانی سەربازیی دەرەکی، خۆی لە خۆیدا ناتوانێت دەستەبەری دێموکراسی، سەقامگیری یان ڕێزگرتن لە مافە نەتەوایەتییەکان بێت.
داهاتووی سیاسیی ئێران دەبێت لەسەر بنەمای ئیرادەی ئازادی خەڵک، یەکگرتوویی هێزە دێموکراتیکەکان و ڕێککەوتن لەسەر بنەماکانی نیزامێکی سیاسیی نوێ دابمەزرێت.
لە هەر گۆڕانکارییەکی سیاسی، ڕێککەوتنێکی ناوچەیی یان پرۆسەیەکی گواستنەوەی دەسەڵاتدا، پێویستە ماف و بەرژەوەندییە ڕەواکانی خەڵکی کوردستان و نەتەوەکانی دیکەی ئێران بە فەرمی بناسرێن.
ئاشتیی بەردەوام تەنیا بە واتای کۆتاییهاتنی شەڕ نییە؛ بەڵکوو پێویستی بە کۆتاییهێنان بە هەڵاواردن، دەستەبەرکردنی مافە بنەڕەتییەکان و بنیاتنانی دامەزراوە بەرپرسیار و وەڵامدەرەوەکان هەیە.
حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، بە پشتبەستن بە مێژووی خەباتی خۆی بۆ مافە نەتەوایەتییەکانی خەڵکی کوردستان و دامەزراندنی دێموکراسی، پرسی کورد بە بەشێکی دانەبڕاو لە پرۆسەی دێموکراتیزەکردنی ئێران دەزانێت.
لە هەلومەرجی ئێستادا، ئەرکی بنەڕەتیی هێزە دێموکراتیکەکان تەنیا دژایەتیکردنی کۆماری ئیسلامی نییە، بەڵکوو پێشکەشکردنی پڕۆژە و ئاسۆیەکی سیاسیی ڕوون و کردارییە بۆ قۆناغی دوای کۆماری ئیسلامیش.
ئەو ئاسۆیە دەبێت لەسەر بنەماکانی جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت، سەروەریی ئیرادەی گەل، هەڵبژاردنی ئازاد، سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری، یەکسانیی ژن و پیاو، دەستەبەرکردنی ئازادییە سیاسی و مەدەنییەکان و داننان بە مافە نەتەوایەتی و ئایینییەکان دابمەزرێت.
هاوکاریی نێوان حیزبە سیاسییەکانی کوردستان، بەهێزکردنی ڕێکخراوە مەدەنییەکان و پێکهێنانی پەیوەندییەکی بنیاتنەر لەگەڵ هێزە دێموکراتیکەکانی دیکەی ئێران، لە پێداویستییە سەرەکییەکانی ئەم قۆناغەن.
بەڵام هاوپەیمانیی سیاسی تەنیا کاتێک دەتوانێت بەردەوام بێت کە مافە نەتەوایەتییەکان وەک بنەمایەکی سەرەکی و نەگۆڕ پەسەند بکرێن، نەک وەک پرسێکی لاوەکی کە چارەسەرکردنی بۆ داهاتوویەکی نادیار دوابخرێت.
پێکهێنانی هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٦دا دەتوانرێت لە چوارچێوەی هەمان پێویستیدا هەڵبسەنگێنرێت؛ هەوڵێک بۆ پەرەپێدانی هاوئاهەنگیی سیاسی، بەهێزکردنی پێگەی خەڵکی کوردستان لە گۆڕانکارییەکانی داهاتوودا و فراوانکردنی هاوکاری لەسەر بنەمای پرەنسیپە دێموکراتیکەکان.
ئێران لە بەردەم هەڵبژاردنێکی مێژووییدایە: یان بەرهەمهێنانەوەی دیکتاتۆری لە شێوەیەکی نوێدا، یان گواستنەوە بۆ نیزامێک کە لەسەر بنەمای ئازادی، یەکسانی و دابەشکردنی دێموکراتیکانەی دەسەڵات دامەزرابێت.
گۆڕینی دەسەڵاتداران، بەبێ گۆڕینی ئەو پێکهاتانەی کە هەڵاواردن و قۆرخکردنی دەسەڵات بەرهەم دەهێننەوە، ناتوانێت وەڵامدەرەوەی قەیرانە مێژووییەکانی ئێران بێت.
ئەزموونی دیکتاتۆریی پاشایەتی و کۆماری ئیسلامی نیشانی داوە کە قۆرخکردنی دەسەڵاتی سیاسی، بە هەر ناو و پاساوێکی ئایدیۆلۆژییەوە بێت، لەگەڵ ماف و ئازادییە دێموکراتیکەکانی کۆمەڵگەدا ناتەبایە.
لەبەر ئەوە، گواستنەوەی ڕاستەقینە پێویستی بە ڕێککەوتنێکی فراوان لەسەر بنەماکانی نیزامی داهاتوو، دەستەبەرکردنی مافە نەتەوایەتییەکان، دادپەروەریی قۆناغی گواستنەوە، ڕێگریکردن لە بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵاتی تاکڕەو و ڕەخساندنی زەمینەی بەشداریی یەکسانی هەموو هاووڵاتییان هەیە.
لە ڕوانگەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە، ئازادیی کوردستان و دێموکراسی لە ئێراندا دوو داواکاریی دژبەیەک نین، بەڵکوو دوو ڕەهەندی پێکەوەبەستراوی خەباتێکن بۆ کۆتاییهێنان بە دیکتاتۆری و هەڵاواردن.
داهاتوویەکی سەقامگیر و دێموکراتیک کاتێک دێتە دی کە هیچ نەتەوە، زمان، کولتوور و ناسنامەیەک نەخرێتە پەراوێزەوە و، دەسەڵاتی سیاسی، نەک لە دەستی ناوەندێکدا، بەڵکوو لەسەر بنەمای ئیرادەی خەڵک، یەکسانیی مافەکان و بەشداریی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە ڕێک بخرێت.
ئێران لە بەردەم گۆڕانکارییەکی مێژووییدایە، بەڵام ئەو گۆڕانکارییە نە خۆبەخۆ ڕوودەدات و نە قەیرانی کۆماری ئیسلامی بە تەنیا دەستەبەری سەرکەوتنی دێموکراسی دەکات.
چارەنووسی ئەم قۆناغە بە ئاستی هۆشیاریی سیاسی، ڕێکخراوەیی، یەکگرتوویی و توانای هێزە دێموکراتیکەکان بۆ پێشکەشکردنی ئەڵتەرناتیڤێکی ڕوون و متمانەپێکراوەوە گرێ دراوە.
هێزە سیاسییەکانی کوردستان و بزووتنەوە دێموکراتیکەکانی ئێران دەبێت لە ئەزموونەکانی ڕابردوو وانە وەربگرن. گواستنەوە بۆ دێموکراسی نابێت تەنیا بە گۆڕینی شێوەی دەسەڵات کۆتایی پێ بێت، بەڵکوو دەبێت ببێتە دەرفەتێک بۆ بنیاتنانەوەی پەیوەندییەکانی دەوڵەت و کۆمەڵگە لەسەر بنەمای ماف، ئازادی، دادپەروەری و فرەچەشنیی نەتەوەیی.
لەو ڕوانگەیەوە، ڕێگەی دەرچوون لە قەیرانی ئێران نە گەڕانەوەیە بۆ دیکتاتۆریی ڕابردوو و نە بەردەوامبوونی دەسەڵاتی تاکڕەوی ئێستا، بەڵکوو دامەزراندنی نیزامێکی دێموکراتیک، سێکۆلار، نامەرکەزی و پێکهاتوو لەسەر بنەمای مافە یەکسانەکانی هەموو نەتەوەکان و هاووڵاتییانی ئێرانە.
بۆ حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، چارەسەری پرسی کورد و دامەزراندنی دێموکراسی دوو ئامانجی لێکدانەبڕاون. داهاتوویەکی ئازاد و سەقامگیر تەنیا کاتێک دەتوانێت بەدی بێت کە مافی دیاریکردنی چارەنووس، ئازادی و یەکسانیی نەتەوەکان و بەشداریی ڕاستەقینەی خەڵک لە دیاریکردنی داهاتووی سیاسیی خۆیاندا دەستەبەر بکرێت.
