ئیبراهیم لاجانی

لە ئەدەبیاتی سیاسی و میدیایی زۆرێک لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو و ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، وشەی «جوداخوازی» (Separatism) بارێکی مانایی بە تەواوی نەرێنی، ترسێنەر و تاوانکارانەی بەخۆوە گرتووە. حکوومەتە ناوەندییەکان، ڕای گشتی و شۆڤێنیزمی زاڵ، زۆرجار ئەم وشەیە نەک وەک چەمکێکی دیاریکراو و شیاوی لێکۆڵینەوە لە زانستە سیاسییەکاندا، بەڵکوو وەک «جنێو»، «مۆرکێکی ئەمنی» و ئامرازێک بۆ پەراوێزخستن، سەرکوتکردن و تیرۆری کەسایەتی بەکار دەهێنن. لەگەڵ ئەوەشدا، دوور لە دەمارگرژی (تەعەسوب) و لایەنگرییە ئایدیۆلۆژییەکان، جوداخوازی لە بنەڕەتدا بانگەشە، خواست یان پڕۆژەیەکی سیاسییە. بەکارهێنانی ئەم چەمکە وەک جوێن و بۆ سووکایەتی، نەک تەنیا یارمەتیدەر نییە بۆ تێگەیشتن لە دیاردە ئاڵۆزە کۆمەڵایەتییەکان، بەڵکوو ڕێگە لە هەر جۆرە گفتوگۆ، خەسارناسی و چارەسەرێکی ئاشتییانەی ململانێکان دەگرێت. ئەم وتارە بە دیدێکی شیکارییەوە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی شیکردنەوەی ئەم چەمکەوە، پێگەی ئەم زاراوەیە لە وشەیەکی بارگاوی بە جوێن بەرز بکاتەوە بۆ بانگەشەیەکی سیاسی کە پێویستی بە بەڵگەهێنانەوە هەیە.

١ـ چوارچێوەی چەمکی و یاسایی: یەکتربڕینی دوو بنەمای دژبەیەک

بۆ دەرهێنانی وشەیەک لە بازنەی جنێوەکان، سەرەتا دەبێت لە کۆنتێکستێکی ئەکادیمی و یاساییدا پێناسە بکرێت. لە یاسای نێودەوڵەتی و زانستە سیاسییەکاندا، جوداخوازی بەو بزووتنەوە یان ڕەوتانە دەوترێت کە خوازیاری جیابوونەوەی کۆمەڵە خەڵکێک، کولتوورێک، نەتەوەیەک یان ئایینێکن لە قەوارەیەکی سیاسیی گەورەتر (زۆرجار دەوڵەت-نەتەوەیەک) بۆ پێکهێنانی قەوارەیەکی سیاسیی سەربەخۆ یان لکاندنیان بە وڵاتێکی دیکەوە.

ئەم بانگەشەیە لە ڕووی یاساییەوە دەکەوێتە ناوچەیەکی خۆڵەمێشی و پڕ لە ململانێوە. لە لایەکەوە، بانگەشەی سەربەخۆییخوازان لەسەر بنەمای «مافی دیاریکردنی چارەنووس» (Right to Self-Determination) دامەزراوە. ئەم مافە لە مادەی یەکەمی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ (١٩٦٦)دا بە فەرمی ناسێنراوە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەموو گەلان مافی ئەوەیان هەیە بە ئازادی دۆخی سیاسیی خۆیان دیاری بکەن. لە لایەکی دیکەوە، دەوڵەتە ناوەندییەکان بۆ پاراستنی سنوورەکانیان پشت بە بنەمای «یەکپارچەیی خاکی» (Territorial Integrity) و سەروەریی نیشتمانی دەبەستن.

خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە یاسای نێودەوڵەتی لە چۆنیەتیی چارەسەرکردنی ململانێی نێوان ئەم دوو پرەنسیپەدا، بە مەبەست جۆرێک لە ناڕوونیی تێدا هێشتووەتەوە (Constructive Ambiguity) و فۆرموڵێکی حاشاهەڵنەگر و جیهانگیری بۆ ناخاتە ڕوو. بۆیە، کاتێک گرووپێک داوای جیابوونەوە دەکات، لە ڕاستیدا بانگەشەیەکی سیاسی دەخاتە ڕوو کە پشتی بە خوێندنەوەی تایبەتی خۆی بۆ یاسای نێودەوڵەتی و مێژوو بەستووە. ڕازیبوون یان دژایەتیکردنی ئەم بانگەشە یاسایی-سیاسییە، پێویستی بە بەڵگەهێنانەوەی بەرامبەر هەیە، نەک بەکارهێنانی زمانی پڕ لە سووکایەتی و جوێنی چاڵەمەیدانی.

٢ـ میکانیزمی گۆڕینی بانگەشەیەکی سیاسی بۆ جنێو

بۆچی بانگەشەیەک کە لە جەوهەری خۆیدا سیاسییە، لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا دەبێتە جنێو؟ دەبێت بەدوای وەڵامەکەدا لە پرۆسەی «بەئەمنیکردن» (Securitization) و پڕۆژەی سەپێنراوی نەتەوەسازیدا بگەڕێین.

لە زۆرێک لە وڵاتاندا، پرۆسەی نەتەوەسازی لە سەدەی بیستەمدا نەک بە شێوەیەکی سروشتی، ئۆرگانیک و دێموکراتیک، بەڵکوو لە ڕێگەی یەکخستنی زۆرەملێ، سەرکوتکردنی زمان و کولتوورە ناوچەییەکان و، سانترالیزمێکی توندی ئابووری و سیاسییەوە بەڕێوە چووە. لە پێکهاتەیەکی وەهادا، حکوومەتە ناوەندییەکان بۆ پاساوهێنانەوە بۆ بێتوانایی خۆیان لە پێکهێنانی یەکگرتنێکی سروشتی لە کۆمەڵگەدا، پێویستیان بە دروستکردنی «ئەویترێکی مەترسیدار» هەیە.

بە گۆڕینی وشەی جوداخوازی بۆ جنێو و هێڵێکی سووری حەرامکراو بۆ گفتوگۆ، دەسەڵاتداران سەرکەوتوو دەبن لە سەرکوتکردنی هەر جۆرە داواکارییەکی شوناسخوازی، کولتووری، ئابووری، یان تەنانەت داواکاریی دابەشکردنی دەسەڵات (وەک فیدراڵیزم) لەنێوان ناوەند و ناوچە پەراوێزخراوەکاندا. لەم کەشوهەوایەدا، وشەکە ئەرکە شیکاری و وەسفییەکەی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە چەکێکی سایکۆلۆژی. کاتێک لە گوتاری زاڵدا مۆرکی جوداخواز دەدرێت لە کەسێک، ئامانجەکە ئەوە نییە کە ڕەخنە لە بیرۆکە و تێڕوانینە سیاسییەکەی بگیرێت؛ بەڵکوو ئامانجی سەرەکی، داماڵینی چەکی ئەخلاقییە لێی، لەکەدارکردنی ڕەوایی داواکارییەکانی بنکە جەماوەرییەکەی و، پاساوهێنانەوەیە بۆ سەرکوتکردنی توندوتیژانەی پێش دەستپێکردنی هەر جۆرە دادگاییکردنێک (چ لە ڕووی یاساییەوە یان لە ڕای گشتیدا).

٣ـ سەنگی مەحەکی ئەزموونی جیهانی: لە تابۆی ئەمنییەوە بۆ ڕەوتی دێموکراسی

بۆ سەلماندنی ئەم وتەیەی کە «جوداخوازی بانگەشەیەکی سیاسییە»، ئەزموونی وڵاتە دێموکراتیکەکان زۆر ڕێگەنیشاندەرە. لەم کۆمەڵگەیانەدا، داواکردنی سەربەخۆیی تابۆیەک یان جنێوێکی ئەمنی نییە، بەڵکوو یەکێکە لە بژاردەکانی سەر مێز لە سیاسەتی ڕۆژانەدا:

• بریتانیا و سکۆتلەند: پارتی نەتەوەیی سکۆتلەند (SNP) بە شێوەیەکی زۆر ئاشکرا و یاسایی بانگەشەی سەربەخۆیی و جیابوونەوەی سکۆتلەند لە شانشینی یەکگرتوو دەکات. ئەندامانی ئەم پارتە لە پەرلەمانی بریتانیادا کورسییان هەیە، حکوومەتی نێوخۆیی دەگرنە دەست، لە میدیا سەرتاسەرییەکاندا پڕۆژەکانیان ڕوون دەکەنەوە، و لە ساڵی ٢٠١٤شدا ڕیفراندۆمێکی یاساییان بۆ سەربەخۆیی ئەنجام دا (کە بە ڕێژەی ٥٥٪ دەنگدان بە مانەوە لە بریتانیا کۆتایی هات). لە بریتانیا، هیچ کەسێک وەک «خائینی شایەنی جنێو» سەیری ئەندامانی ئەم پارتە ناکات، یان بە چاوی سووکایەتیپێکردنەوە لە داخوازییەکانیان بڕوانێت.

• کانادا و کێبێک: هەرێمی کێبێکی فەڕەنسیزمان لە کانادا تا ئێستا دوو جار (١٩٨٠ و ١٩٩٥) ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام داوە. لە ڕیفراندۆمی دووەمدا، سەربەخۆییخوازان تەنیا بە جیاوازییەکی کەمتر لە یەک لە سەد شکستیان هێنا. سەرەڕای ئەوەش، چالاکوانانی ئەم ڕەوتە نە زیندانی کران، نە مۆرکی خیانەتیان لێ درا و نە میدیاکانی ناوەند بە وشەی نەشیاو وەسفیان کردن.

ئەم جیاوازییە گەورەیە ئەوە دەردەخات کە باری نەرێنی، تاوانکاری و بارگاوی بە جوێنی ئەم وشەیە، تایبەتمەندییەکی زگماکیی وشەکە نییە؛ بەڵکوو بەرهەمی ڕاستەوخۆی پێکهاتەی سیاسیی پاوانخواز و لاوازیی کولتووری سیاسییە لەو کۆمەڵگەیانەدا کە توانای قبووڵکردنی جیاوازییەکان، بە فەرمی ناسینی گەلان و مافی کەمینەکان و بەڕێوەبردنی ئاشتییانەی قەیرانەکانیان نییە.

٤ـ  لێکەوتە وێرانکەرەکانی کورتکردنەوەی سیاسەت بۆ جنێو و سووکایەتی

کاتێک سیستەمێکی سیاسی و ڕای گشتیی هاوتەریب لەگەڵیدا، بانگەشەیەکی وەکوو جیابوونەوەخوازی لە بازنەی وشە شیکارییەکان دەردەکەن و دایدەبەزێنن بۆ ئاستی سووکایەتی، کۆمەڵگە ڕووبەڕووی چەندین لێکەوتەی وێرانکەر دەبێتەوە:

ـ داخستنی تەواوەتیی دەرگای گفتوگۆ: یەکەمین قوربانیی گۆڕینی بیرۆکەیەکی سیاسی بۆ جنێو، «دیالۆگ»ە. هیچ گفتوگۆیەکی بنیاتنەر لەگەڵ کەسێکدا دروست نابێت کە پێشوەختە بە «خائین» و «شایەنی سزا» ناوزەد کرابێت.

ـ  ڕادیکاڵیزەبوونی داواکارییەکان و پەنابردن بۆ توندوتیژی: کاتێک ڕێگاکانی خستنەڕووی ئاشتییانەی بانگەشەیەکی سیاسی دادەخرێن و چالاکوانانی مەدەنی تەنیا لەبەر خستنەڕووی بیرۆکەیەک ڕووبەڕووی سەرکوتکردن، زیندانی و سووکایەتی دەبنەوە، بزووتنەوەکان ناچار بەرەو خەباتی ژێرزەمینی، ڕادیکاڵیزم، خەباتی چەکداری و پڕ لە توندوتیژی پاڵیان پێوە دەنرێت.

ـ سڕینەوەی کێشەکە لەبری چارەسەرکردنی: گۆڕینی ئەم وشەیە بۆ جنێو، وا دەکات چاوەکان لە ئاست ڕاستییەکان دابخرێن. لەبری ئەوەی کۆمەڵگە و نوخبەکان بپرسن: «بۆچی بەشێک لە هاووڵاتییان ئارەزووی جیابوونەوە دەکەن؟»، «کام سیاسەتی جیاکاری، سووکایەتیپێکردنی شوناسی، یان تاڵانیی ئابووریی ناوەند بووەتە هۆی ئەم دوورکەوتنەوەیە؟»، تەنیا پەنا دەبرێتە بەر لەکەدارکردنی کەسایەتیی بانگەشەکارەکە. ئەم ڕێبازە نەک دەردەکە دەرمان ناکات، بەڵکوو تەنیا شاردنەوەی نیشانەکانی نەخۆشییەکەیە!

ـ  قۆستنەوەی بارودۆخەکە بۆ سەرکوتکردنی دێموکراسیخوازی: حکوومەتەکان بە گەرمکردنی بازاڕی ڕق و کینە دژی جوداخوازان، زۆرجار داواکارییە گەورەترەکانی پەیوەست بە دێموکراسیش پەراوێز دەخەن. ئەوان بە دروستکردنی ترسێکی گشتی لە «پارچەپارچەبوونی وڵات»، پێویستیی هێشتنەوەی دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری بەسەر خەڵکدا دەسەپێنن.

دەرئەنجام

«جوداخوازی» (یان سەربەخۆییخوازی)، بەبێ گوێدانە ئەوەی ئێمە وەک خۆمان لەگەڵی کۆکین یان نا، لە ڕوانگەی شیکارییەوە هیچ شتێک نییە جگە لە «بانگەشەیەکی سیاسی» بۆ پێداچوونەوە بە سنوورەکان، دابەشکردنی دەسەڵات و سەروەریی سیاسی. مامەڵەکردن لەگەڵ بانگەشەیەکی سیاسی پێویستی بە لۆژیک، بەڵگەهێنانەوە، خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی مێژوو و گرنگتر لە هەمووی، تێگەیشتن و چارەسەرکردنی ئەو ڕەگ و ڕیشە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتوورییانە هەیە کە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی.

دەرهێنانی ئەم وشەیە لە عەمباری جنێوە سیاسییەکان و گەڕاندنەوەی بۆ پێگە ڕاستەقینەکەی خۆی لە ئەدەبیاتی زانستە سیاسییەکاندا، یەکەمین هەنگاوە بۆ پێگەیشتن و باڵقبوونی کۆمەڵگەیەک. تا ئەو کاتەی چەمکە سیاسییەکان تێکەڵی جنێودان، بەخائینزانین و مۆرک لێدانی ئەمنی دەکەین، توانای ناسینەوەی دروستی قەیرانەکانمان و دۆزینەوەی چارەسەری بەردەواممان نابێت. بە فەرمی ناسینی ئەوەی کە «کەسێک یان گرووپێک خاوەنی بیرۆکەی جوداخوازییە»، بە هیچ شێوەیەک بە واتای قبووڵکردنی بیرۆکەکەی یان خۆبەدەستەوەدان نییە بۆی؛ بەڵکوو تەنیا بە واتای قبووڵکردنیەتی وەک بکەر یا «پارامەترێکی سیاسی» کە دەبێت بە زمانێکی یاسایی، دیپلۆماسیی ناوخۆیی و بەڵگەهێنانەوە قسەی لەگەڵدا بکرێت، نەک بە زمانی هەڕەشە، سووکایەتی، سەرکوت و تۆقاندن.