N. Kawe Ahengerî
W. Hesen Mukerem
Rejîma ku Îranê birêve dibe, ji zikê krîzeke pirqatî ya ku ji aliyê Pehlewîyan ve hatiye afirandin, hat ser desthilatê û desthilatdariya xwe bi darvekirin û kuştinan dest pê kir û heta roja îro bi tepeserkirin û fetisandinê ya mutleq berdewam e. Di nîv sedsala borî de, rejîma Xumeynî gelek caran rastî berxwedaneke bêhempa hatiye. Ji berxwedana çekdarî ya Kurdistanê bigire heta tevgera xwendekaran a 1378an a Rojî, Tevgera Kesk a 1388an a Rojî, serhildanên Befranbar û Xezelwera salên 1396 û 1398an a Rojî, û di dawiyê de serhildana Jin, Jiyan, Azadî ya seranserî, û her wiha Şerê 12 Rojan di navbera Îsraîl û Îranê de û şerê dawî û berdewam ku tê de Amerîka û Îsraîl bi rejîma Xumeynî ya rizî re rûbirûne. Şereke ku heta niha bi sedan xalên ewlehî û leşkerî yên rejîma Xumeynî rastî êrîşan hatine û bi dehan hêmanên ewlehî û siyasî yên sereke yên sîstema Xumeynî hatine ji holê rakirin. Tevî van hemûyan, pirsek sereke hîn jî bêbersiv dimîne: çima rejîma Xumeynî, tevî krîza rewatiyê li ser asta Îranî û navneteweyî û gelek krîzên ku gel, welat û pergala serdest girtiye, ji hemû derbên ku xwariye hîn sax maye? Ev gotara kurt dê du faktorên sereke yên di domandina rejîmê de heta astekê zelal bike.
Bi salan e, me li ser krîz û bêbandoriyên ku rejîma Îranê pê re rû bi rû maye bihîstiye. Me li ser krîzên aborî, enerjiyê, rewatiyê (hem navxweyî û hem jî navneteweyî), ewlehî, civakî, psîkolojîk, navneteweyî, herêmî û ... bihîstiye, û dihat texmînkirin ku her rejîmek din a bi asteke wisa ya krîzê dê pir zutir hilweşiyaba, lê weke ku em dibînin, ew hîn jî li ser piyan e.
Ez li ser vê baweriyê me ku gelek sedem dikarin rave bikin ka çima rejîma Xumeynî heta roja îro maye, lê du sedemên sereke di nav hemû sedeman de derdikevin pêş; yek hebûna Spaha Pasdaran ya terorîst e û ya din jî nebûna alternatîfekê ye. Lêbelê, sernavê van her du faktoran divê bi tenê behsa karesatê neyê sînordarkirin, ji ber vê yekê ez ê van her du faktoran bi qasî ku ji destê min tê bi kurtasî şirove bikim.
Çima saziya terorîst a Spaha Pasdaran di mayîndebûn û domandina rejîma Xumeynî de faktorek bûye?
Pir kes li ser vê baweriyê ne ku saziya terorîst a Spaha Pasdaran, ji ber nepopulerbûna wê û hebûna hêza tepeserkirinê (psîkolojîk, îdeolojîk û leşkerî), bûye sedema berdewamiya rejîma komarî ya binav-îslamî li Îranê. Ez hêza tepeserkirina saziya terorîst a Spaha Pasdaran înkar nakim, lê di dîroka şoreşên gelêrî yên cîhanê de, em şahîdê rejîmên çekdartir û bihêztir bûne ku bi destpêkirina tevger û serhildanek neteweyî hatine hilweşandin, û di dawiyê de gel kariye tepeserkirina leşkerî ya rejîma serdest û otorîter têk bibe û ji bo welat û gelê wê azadiyê bi dest bixe. Lêbelê, ev rewş û encam hîn ji bo Îran û Îraniyan çênebûye, û pirs ev e çima?
Bersiva vê pirsê di pêkhate û çarçoveya Spaha Pasdaran (IRGC) ya terorîst de ye. Berevajî ya ku gelek kes difikirin, Spaha Pasdaran sîstemek hiyerarşîk e û têkçûna wê bi nêrînek jor an hereketek jor ve mimkun e. Lêbelê, di pratîkê de, em dibînin ku ne tenê jiholêrakirina gelek rêberên terorîst ên IRGC, lê heta jiholêrakirina Xameneyî, rêberê Komara Îslamî, nebûye sedema hilweşîna rejîma wî.
Bi salan e ez behsa komek peyvan dikim, ew jî ev in ku Komara Îslamî komek ji giravên mafyayên xweser e, û di bingeh de Komara Îslamî bi awayeke klasîk nayê çareserkirin. Bi jiholêrakirina Rêberê Komara Îslamî, jiholêrakirina bi dehan endamên payebilind ên Spaha Pasdaran(IRGC) û rejîma serdest a Îranê, xuya ye ku encama xwestî, ku hilweşîna Komara Îslamî ye, hîn nehatiye bidestxistin. Ev bi rastî ji me re dibêje ku em bi pergalek cûda re rû bi rû ne. Komara Îslamî ne rejîmek siyasî-leşkerî ya berê ye, lê belê komek ji giravên mafyayên xweser e, ku jiholêrakirina rêberên wê dê bihêle ku ev pergal hêza xwe ya serokatiyê û rêveberiyê ji nû ve hilberîne.
Bi gotineke din, ev rejîm ji aliyê komek berjewendî û bingehên taybet ve tê birêvebirin, ne ji aliyê yek kesî an hiyerarşiyeke jor ve. Ev rejîm ne qadeke mayînan a xwedî pirensîbe e, lê belê em bi qadeke mayînan a bê pirensîb re mijûl dibin. Ji ber vê sedemê, nêzîkatiya me ya li hember rejîma ku Îranê birêve dibe divê bi vê xala girîng di hişê xwe de were xebitandin. Ji ber vê sedemê, bombebarankirina binkên ewlehî û leşkerî yên rejîmê ne hewce ye ku bibe sedema hilweşîna rejîmê. Berevajî vê, têkoşîn û êrîşeke hevrêz, piralî û hevbeş dikare derbeya dawî li hebûna vê rejîmê bide.
Berî ku ez vê mijara girîng (têkoşîn û êrîşa piralî û hevbeş) bidomînim, ez pêwîst dibînim ku balê bikişînim ser faktora duyemîn û bibandor a di domandina rejîma serdest a Îranê de.
Tu serhildan an şoreş bêyî "seroktiyê" temam nabe. Ez tekezî li ser seroktiyê dikim, ne rêberiyê. Sedema herî girîng a domandina rejîmê heta niha, nebûna alternatîfek û nebûna seroktiyek siyasî ji bo birêvebirina dînamîzma civakî ya xwepêşandana Îranê, diyariyek e ku opozîsyonê daye Komara Îslamî. Bi raya min û bi awayeke din, opozîsyon di "krîza seroktiyê" ya çaresernekirî de ye.
Di nav vê serhildana seranserî de, dengê ji bo pêşxistina rêbertiyê bes e ku were dîtin û bihîstin, lê çima "pêşxistina rêbertiyê" ne çareseriya çareserkirina vê kêmasiya micid ya ji bo opozîsyonê ye? Bersiv eşkere ye, helwest û pêkhateya opozîsyonê pir reng e û di dîtin û nêzîkatiyên siyasî-hişmendî de cûdahiyên micid hene, û bi dîtina rastiya dîrokî û pir rengiya a Îranê, bi raya min, ev pir xwezayî ye. Ji ber vê yekê di rastiyê de, celeba têkiliyê bi vê rastiyê re jî divê xwedî cewher û rêbazek cûda be.
Bi gotineke din, ti partî an kesekê bawerî bi rêberiya hemû Îraniyan nekiriye û dê qet nebe jî, ji ber vê yekê divê em bi awayeke cuda li vê mijarê binêrin û ber bi çareserkirina vê puzzle ve biçin. Di dawiyê de, dema ku careke din hebûna gelek faktoran di domandina rejîma ku li Îranê desthilatdariyê dike de tekez dikim, ez bawer dikim ku nenasîn û ne jî mijûlbûna bi Spaha Pasdaran ya terorîst re, ku bi rastî ev rejîmê di çend dehsalên borî de bi rê ve biriye û domandiye, ne hikûmetê û artêşa wê, digel çareserkirina puzzlê ya alternatîf, dikare derbeya dawî li hebûna vê rejîmê bide.
Bi ya min, ev mijara girîng niha jî girîng e, piştî derbên leşkerî yên giran ku rejîmê ji Amerîka û Îsraîlê dîtiye. Êrîşeke bejayî ji çend herêmên ku navenda wan Tehran, Kurdistan, Belûçistan û Xuzistanê ye, dikare şiyanên leşkerî û berevanîkirinê yên rejîmê têk bibe, û di heman demê de, piştgiriya serhildaneke giştî û gel dê were tacîzkirin. Ev mijar dê neyê bicîhanîn heya ku mijara çareseriyên alternatîf di asta partî û rêxistinan de bi rêxistinên meydanî ji bo rûbirûbûna meydanî û rêxistinî bi rejîmê re di zûtirîn dem de neyê çareserkirin û bicîhanîn. Min di sala 2012an de di konferansa Pragê de ku ji hêla "Yekîtiya Demokrasiyê li Îranê" (UDI) ve hatî organîzekirin, pêwîstiya rûbirûbûna rêxistinî bi rejîmê re anî ziman, û girîngiya vê mijarê îro ji her demê girîngtir e.
Bila em ji bîr nekin ku rejîm dê li Tehranê bikeve, ne li Kirmaşan, Zahidan, an Ehwazê. Ji ber vê yekê, her çend qadeke girîng û stratejîk a bi navê Tehran ji bo rejîmê surprayz bike û misoger bike jî, êrîşeke leşkerî û bejayî li ser rejîmê li çend herêmên welêt di bin rêbertiyeke hevbeş de dê îhtîmala serhildaneke giştî pir zêde bike, û bi vî rengî, em dikarin bi lez û bez û bi lêçûnek kêmtir rejîma Xumeynî hilweşînin û azadbûna Îran û Îraniyan bibînin.
