ڕەسووڵ سوڵتانی
"تاڵیران"، دیپڵۆماتی ناوداری فەڕەنسی دەڵێت: "نێزە هەموو شتێكی پێ دەكرێت، تەنیا بۆ ئەوەی نابێ لەسەری دانیشیت." نێزە هێمای دەسەڵات و شەڕ و هێزە و، وەكوو چەكێك بۆ سەپاندنی دەسەڵات بە درێژایی مێژوو كەلكی لێ وەرگیراوە. دانیشتنیش كە بریتییە لە مانەوە و جێگیربوون. كەوابوو دەسەڵاتدارەكان دەتوانن بە زەبروزەنگ دەسەڵاتی خۆیان بەسەر گەلێك یان وڵاتێكدا بسەپێنن، بەڵام ئەو زەبروزەنگە، نووكی ئەو ڕم و نێزەیەیە كە ناتوانن لەسەری دانیشن. هەر بۆیە ئەو ڕێژیمانەی بە زەبروزەنگ دێنە سەر كار و دەیانەوێ بمێننەوە، هەرگیز هێمنی و تەناهی بەخۆیانەوە نابینن، چونكە لەسەر نووكی نێزەكەن.
ڕێژیمی پاڵەوی بە زەبروزەنگ خۆی سەپاند. لە باكووری ئێرانەوە هەتا باشوور كوشتاری بەكۆمەڵی وەڕێ خست. لە توركمانەكانەوە تا بەلووچ و لوڕ و كورد و ئازەری، هەر بۆیە كاتێك ساڵیی 1320 تۆزێك نووكی نێزەكەی كلا بوو، گەلانی بندەست دیسان وەخۆ كەوتنەوە. ئەو ڕێژیمە ئەگەرچی بە پاڵپشتیی زلهێزەكان ڕێگەی بۆ خۆش كرایەوە بەردەوام بێت، بەڵام ئاخری هەر نەیتوانی لەسەر ئەو نووكی نێزەیە دانیشێ و سەرەنجام ساڵی 1357 تێكەوەیان پێچا. بە شوێن ئەودا كۆماری ئیسلامی دیسان بە زەبروزەنگ و نێزەوە هاتەوە. هەر بۆیە ئەویش نەیتوانی بۆ تاقە ساتێك لە كوردستان ڕەوایی وەرگرێ. كۆماری ئیسلامی هەرگیز بۆ تاقە ساتێك لە كوردستان وەكوو سیستەمێكی باوەڕپێكراو دانی پێدا نەنراوە. چونكە ئەو بوونی خۆی لەسەر بنەمای دژایەتیی كورد و هەموو ماف و ئازادییەكانی هەڵچنیوە.
دەسەڵاتەكان مەشڕووعییەتی خۆیان لە خەڵك وەردەگرن و هەر لە دژایەتیكردنی ویستەكانی خەڵكیشدا ئەو مەشڕووعییەتە دەدۆڕێننەوە. بەڵام ئەو مەشڕووعییەتە كەی دەدۆڕێ؟ دەسەڵاتە دیكتاتۆر و ئایدۆلۆژییەكان لەسەر هێڵی ناسكی گێڕانەوە و چیرۆكەكان خۆیان ڕادەگرن. زۆرجار ئەو گێڕانەوانە بەشی نەوەیەك تا دوو نەوە دەكەن. هەر بۆیە دەسەڵاتە ئایدۆلۆژییەكان هەمیشە لە سی ساڵەی تەمەنیاندا تووشی كێشە و گرفتی زۆر قووڵ دەبن. لەبەر ئەوەی وردە وردە گێڕانەوەكانیان كاڵ دەبنەوە. وردە وردە خەڵك لە خەیاڵ و هەست و سۆز و حەماسە و چێژوەرگرتن لە ڕیوایەت و گێڕانەوەكان ماندوو دەبن. خەڵكێك كە بە زگی برسی و لە نێو گێژاوی پێویستییەكانی ڕۆژانەیدا ئیدی ناتوانێ گوێ لە هەقایەتان بگرێ و هەقایەت و گێڕانەوەكان نە زگی تێر دەكەن و نە چاوەڕوانییەكانی ژیانی دابین دەكەن. لێرەوە وردە وردە هێڵی گێڕانەوەكان لەرزۆك دەبن و خەڵك گومان نەك هەر لە هەقایەتخوانەكان بگرە لە بنەمای هەقایەتەكانیش دەكەن، ئیتر ئەو دیوارە خشت بە خشت دادەڕمێ و هەرەس دێنێ و ئەوەی دەمێنێتەوە نێزەكەیە.
هۆكارێكی دیكەی لەدەستدانی ڕەوایی/مەشڕووعییەت، جیاوازبوونی نێوان گوتار و دیسكۆرسی فەرمیی دەسەڵات و واقیعەكانی كۆمەڵگەن. لە دەیەی دووەمی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیدا ئەو كەلێنە زۆر ڕوونتر دەر كەوت و لەگەڵ دەستڕاگەیشتنی خەڵك بە ڕاگەیەنەگشتییەكان و پسانی تۆق و بازنەی داخراوی ڕاگەیاندنە فەرمییەكان، كەلێنەكە قووڵتر بووەوە. وەختێك بایەخەكانی دادپەروەری، ئازادیی بیروڕا و بەشداریی كۆمەڵایەتی لە سیستەمی ئایدۆلۆژیی ڕژیمدا تەواو پێچەوانە كرانەوە و تەنانەت واتای خەڵك (مردم) لە گوتاری كۆماری ئیسلامیدا تەنیا دەسەڵاتداران و پارێزەرانی دەسەڵاتی گرتەوە، ئیتر گێڕانەوەكان بوونە گاڵتەجاڕ و مایەی نوكتەی لاوان. ئاخر مەشڕووعییەت لەسەر بنەمای ئەو بەهایانە دەمێنێتەوە و خۆی ڕادەگرێ. كاتێك ڕژیمێك ناتوانێ هیچ داهاتوویەكی ڕوون بۆ ئەو لاوانەی تازە پێ دەنێنە تەمەنی یاسایی وێنا بكات و ئەوان جگە لە تاریكی و بێهیوایی هیچ شتێكی دیكە نابینن و دەشزانن هۆكارەكەش دەسەڵاتە، بایەخ و بەهاكان پتر سووك و بێنرخ دەبن.
لەگەڵ هاتنە سەركاری ئەحمەدینژاددا، دوایین دێڕی ئەو گێڕانەوانە هەرەسیان هێنا. چونكە نەوەەیەكیش پێ گەیشتبوو، كە بەها و بایەخەكانی جیاواز بوون. بەها و بایەخەكانی ئەو نەوەیە لەگەڵ ئەو بایەخانەی ئاخوندەكان بانگەشەیان بۆ دەكرد تێكیان نەدەكردەوە. ئەوە لە قسەی یەكێك لە فەرماندەرانی ئیتلاعاتییەكاندا دەر كەوت، كاتێك لە شۆڕشی ژینادا قسە بۆ كەسانی سەرووی خۆی دەكا و دەڵێ: ئێمە لەگەڵ نەوەیەك ڕووبەڕووین كە لێمان حاڵی نابێ و ئێمەش نازانین ئەو دەڵێ چی و چیی دەوێ. ئەوە لووتكەی هەرەسی مەشڕووعییەت و ڕووتبوونەوەی توندوتیژییە. لێرەوە ئیدی ڕێژیم دەبێ لەسەر نووكی نێزەكەی دانیشێ.
بەڵام لە كوردستان، هەر لە یەكەم ڕۆژەكانییەوە ڕێژیم تا ئەم ساتە، بۆ یەك چركەش پشووی نەداوە و هەر لەسەر نووكی نێزەكەی بووە. چونكە نەك گێڕانەوەكانی لەگەڵ ڕۆح و ویستی ئێمە یەكیان نەگرتەوە و نەیانتوانی واتایەك بەرهەم بێننەوە كە لە زەینی تاكی كورددا جێ بگرێت، بگرە هەر هەمووشی پێچەوانەی ویست و تەنانەت بوونی ئێمە بوون. هەر بۆیە هێزەكانی پەهلەوی و بە دووی ئەودا هێزە كوردكوژەكانی خومەینی لە كوردستان بەردەوام وەكوو هێزێكی داگیركەر لە وڵاتێكی داگیركراودا و لەگەڵ خەڵكێكی داگیركراو هەڵسوكەوتیان كردووە. ڕێژیمێك كە هیچ ساتێك لە كوردستان مەشڕووعیەتی نەبووبێ، ڕژیمێكی داگیركەرە. ئیتر ئەو ڕژیمە كاتێك لە ناوەند هەرەس دێنێ و دەڕووخێ، لە كوردستان وەكوو داگیركەرێك دەر دەكرێت، وەك چۆن لەگەڵ هەڵاتنی ڕەزا شا و جارێكیش لەگەڵ هاتنی هاوپەیمانان بۆ نێو ئێران، هێزەكانی پالەوی لە كوردستان دەر كران و بە بێ چەك بەڕێی تاران كرانەوە.
