شاهۆ حوسێنی
(زاگرۆس: جوگرافیای یاخیبوون و میترا میتافیزیکی یەکگرتوویی)
مێژووی زاگرۆس تەنیا کرۆنۆلۆژیی ڕووداوی کاتی نییە، بەڵکوو گۆڕەپانی ململانێیەکی دیالێکتیکییە لە نێوان کێویبوونی ئازاد و پێویستیی یەکگرتوویی و ڕێکخراوبوون. لەم کوێستانەدا، هەموو تاشەبەردێک "نەخێر"ێکی سروشتییە بۆ هەر دەسەڵاتێکی ناوەندی؛ لێرەدا جوگرافیا خۆی لە دژی مێژوو ڕادەپەڕێت. هەمان ئەو تاشەبەردانەی کە دەبنە قەڵای پاراستنی هۆزەکانی وەک هۆری و گۆتی و لۆلۆبی، دەبنە دیواری دابڕانیشیان.
ئەگەر دەشتایی (میسۆپۆتامیا) مەیدانی تەسلیمبوون بێت بۆ دەسەڵاتی ستەمکار (ئەکەدی و ئاشووری و بابلی)، ئەوا زاگرۆس مەیدانی ئازادیی پەرتەوازەبوونە. بەڵام کاتێک ماشێنی جەنگیی ئاشوور وەک لافاوێکی خوێناوی بەرەو کوێستان بەڕێدەکەوێت، ئازادیی تاکەکەسیی هۆزەکان دەبێتە هەڕەشە لەسەر مانەوەیان. لێرەدایە کە پێویستی دەبێتە دایکی ئایدیا. میتراییزم لێرەدا تەنها ئایین نییە، بەڵکوو پڕۆژەیەکی ڕزگارییە کە دەیەوێت پەرتەوازەیی جوگرافی بە یەکێتییەکی میتافیزیکی چارەسەر بکات.
لە فەلسەفەی سیاسیدا، یاسا یان لە سەرەوەڕا دەسەپێنرێت (وەک قامچیی ئاشوور و یاسای حەمووڕابی) یان لە ناوەوە دەپشکۆێت لەگوێن میترا (مێهر) لە زاگرۆسدا، کە دەبێتە یاسایەکی ئیمانێنت (دەروونی)؛ واتە یاسایەک کە لەناو ویژدانی هەر جەنگاوەرێکدا ئامادەیە. کاتێک جەنگاوەرێکی زاگرۆسی لەژێر تیشکی خۆردا پەیمان دەبەستێت، ئەو تەنها بەڵێن بە سەرۆکهۆز نادات، بەڵکوو بەڵێن بەو چاوە گەردوونییەش دەدات کە لە هەموو شوێنێکە. میتراییزم لێرەدا دەبێتە ڕایەڵی لێکگرێدانی کۆمەڵایەتی؛ ئەو هێزەی کە بەردە ڕەق و جیاوازەکانی زاگرۆس پێکەوە دەبەستێت و دەیانکات بە دیوارێکی پۆڵایین.
ئەم گۆڕانکارییە کۆمەڵناسییە، لە ڕاستیدا تێپەڕینە لە (بەرژەوەندیی بچووک) بۆ (شوناسی گەورە). میترا دەبێتە ئەو خاڵە هاوبەشەی کە هۆزەکان تێیدا یەکدەگرن بێ ئەوەی شوناسی خۆیان ون بکەن. ئەمە مۆدێلێکی کۆنی (فیدراڵیزمی پیرۆز)ە. تیشکی میترا وەک هێمایەکی ناوەندی، هەموو تیشکە جیاوازەکان (هۆزەکان) بەرەو ناوەندێک ڕادەکێشێت؛ نەک بۆ ئەوەی بیانشکێنێت، بەڵکوو بۆ ئەوەی ڕێکیان بخات.
میتراییزم لە زاگرۆسدا، وەڵامی ڕۆحی مرۆڤی کوێستان بوو بۆ شکاندنی بنبەستی مێژوویی. ئەگەر ئاشوور "ترس"ی کردبووە بنەمای دەوڵەت، زاگرۆس لە ڕێگەی میتراوە (پەیمان)ی کردە بنەمای دەوڵەت. ئەمە یەکەم هەنگاوی "عەقڵانییەتی سیاسی" بوو لە ناوچەکەدا، کە دواتر لە شکۆمەندیی ماددا پەرەی ئەستاند و بوو بە هێزێک کە توانی تەختی ستەمکارانی دەشتایی تێکبشکێنێت.
١. فینۆمینۆلۆژیی هۆز وەک یەکەی سەروەریی خۆرسک
لە زاگرۆسی کۆندا، هۆز تەنها کۆمەڵ و کۆیەکی مرۆیی و خوێنی نەبوو، بەڵکوو بچووکترین یەکەی ئازادی بوو. لێرەدا دەسەڵات لە سەرەوە بۆ خوارەوە شۆڕ نەدەبووەوە، بەڵکوو لە خوارەوە بۆ سەرەوە دەچێنرا.
ئازادیی جەنگاوەران و پاشایەتیی کاتی: لە جیاتی مۆدێلی (خودا-پاشا)ی دەشتایی کە تێیدا یەک کەس خاوەنی گیان و ماڵی هەموانە، لەم کوێستانەدا پاشایەتی دیاردەیەکی کاتی و هەڵبژێردراو بوو. پاشا تەنها یەکەمین لە نێوان یەکسانەکاندابوو. ئەمە مۆدێلی گرێبەستی کۆمەڵایەتییە پێش ئەوەی فەلسەفەی مۆدێرن ناوی بنێت؛ واتە لە زاگرۆسدا دەسەڵاتدار شەرعیەتەکەی لە کۆدەنگیی ئیرادەکان وەردەگرت، نەک لە پیرۆزیی خوێن یان پێگەی ئاسمانی.
پرۆسەی گۆڕانی ناوی هۆزەکان بۆ ناوی دەوڵەتە گەورەکان، لە ڕاستیدا گۆڕان بوو لە کۆمەڵناسیی خزمایەتییەوە بۆ تیۆریی حکوومەت. کاتێک چەندین یەکەی سەربەخۆ بڕیار دەدەن لەژێر یەک ناونیشانی سیاسیی نوێدا (وەک چەترێکی گەورە) کۆ بببنەوە، ئەوا شوناسی سیاسی دێتە ئاراوە. ئەمە هەمان ئەو پرۆسەیە بوو کە دواتر فەلسەفەی سیاسی ناوی نا فیدراسیۆن؛ سیستەمێک کە تێیدا فرەیی پارێزراوە بەڵام یەکێتیش دەبێتە بزوێنەری هێز. ئەو ڕاپەڕینە مێژووییە گەورەیەی کە وەک تۆفانێکی سیاسی لە کوێستانەوە بەرەو دەشتاییە داگیرکەرەکان دەستی پێکرد، سەلمێنەری ڕاستییەکی فەلسەفی بوو: کۆکردنەوەی ئیرادە پەرتەوازەکان، گەورەترین هێزی مێژووییە.
ئەمە نیشانیدا کە جوگرافیای سەخت نەک هەر نابێتە ڕێگر لەبەردەم دەسەڵاتسازی، بەڵکوو دەبێتە پارێزەری ئەو ڕۆحی ئازادییەی کە کاتێک یەکدەگرێت، هیچ ئیمپراتۆریەتێکی میتافیزیکی و دیکتاتۆرییەتێکی ناوەندی ناتوانێت لەبەردەمیدا ڕابوەستێت. ئەم مۆدێلەی زاگرۆس، مۆدێلی لەناوەنددەرچووی یەکگرتوو بوو. لێرەدا دەسەڵات وەک ئامێرێکی سەرکوتکار دروست نەبوو، بەڵکوو لەگوێن قەڵغانی پاراستن دروست بوو. فەلسەفەی سیاسیی ئەم قۆناغە دەڵێت: "ئێمە سەربەخۆین، بەڵام بۆ ئەوەی سەربەخۆ بمێنینەوە، دەبێت ببینە یەک."
٢. میترا: ئارکیتایپی (پەیمان) و ئەندازیاریی (ڕێژەیی) دەسەڵات
لەم قۆناغەدا، میتراییزم لە زاگرۆسدا دەبێتە وەڵامێکی مێژوویی بۆ پارادۆکسی ئازادی و ئاسایش. مرۆڤی کوێستان نەیویستووە ئازادییەکەی بکاتە قوربانیی دەسەڵاتێکی ستەمکار، بەڵام بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆی پێویستی بە جۆرێک لە نەزم هەبووە. میترا لێرەدا ئەو گرێبەستەی نێوان بوونەکان بوو کە ئازادی و نەزمی پێکەوە کۆکردەوە.
لە کۆمەڵناسیی ئاییندا، زۆربەی خوداوەندەکان (خودای شوێن) یان (خودای هۆزن) بۆ نموونە خودایەک تەنها هی شارێک یان تیرەیەک بووە. بەڵام میترا جیاوازە؛ ئەو خودای (نێوان)ە.
فەلسەفەی پەیمان: میترا لەناو دڵی مرۆڤەکاندا نییە، بەڵکوو لەو بۆشاییەدا نیشتەجێیە کە دوو مرۆڤ یان دوو هۆز پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەو دەبێتە (ناوبژیوانی میتافیزیکی).
سەروەریی بێلایەن: لەبەر ئەوەی میترا سەر بە هیچ یەکەیەکی سیاسیی تایبەت نییە، دەبێتە سەرچاوەی شەرعیەت بۆ هەمووان. ئەمە یەکەم ئەزموونی مرۆڤایەتییە لە دروستکردنی یاسا لەسەر بنەمای ئەخلاق، نەک هێزی سەربازی. لە ڕاستیدا لە جوگرافیایەکی لێکدابڕاو و تاشەبەردیدا، هیچ سوپایەک ناتوانێت بەردەوام چاودێریی هەموو دۆڵ و لووتکەیەک بکات. لێرەدایە کە میتراییزم وەک (نەرمامێرێکی ئەمنی) کار دەکات.
تێپەڕین لە قامچی: میترا (پەیمانشکێنی) دەکاتە گەورەترین تاوان. ئەمە گۆڕانکارییەکی فەلسەفیی گەورەیە؛ چونکە سزاکە چیتر لە دەرەوە نییە (زیندان)، بەڵکوو لە ناوەوەیە (نەفرەتی خودایی، کەڵکەڵەی ویژدان و لەدەستدانی شەرعیەتی کۆمەڵایەتی).
چاوی خۆر (سیستمی چاودێریی گەردوونی): خۆر وەک سیمبولی میترا، کارکردی چاوی هەمیشە بێدار دەبینێت. ئەمە دەبێتە بنەمایەک بۆ دروستبوونی کۆمەڵگەی متمانە. جەنگاوەری زاگرۆسی متمانەی بە هاوسەنگەرەکەی هەیە، چونکە دەزانێت هەردووکیان لەژێر چاودێریی هەمان ڕووناکیدان.
لە کاتێکدا ئیمپراتۆریەتی ئاشوور سیاسەتی (دابڕە و زاڵبە)ی پەیڕەو دەکرد، میتراییزم لە زاگرۆسدا (کۆبکەوە و پارێزگاری بکە)ی هێنایە ئاراوە.
ئەندازیاری یەکگرتوویی: میترا بوو بەو زمانە سیاسییە هاوبەشەی کە هۆزە جیاوازەکان توانییان بە هۆیەوە گوتارێکی یەکگرتوو دروست بکەن. ئەمە نەک هەر ئایین، بەڵکوو بەرگرییەکی کۆمەڵایەتی و کولتووری بوو.
فیدراڵیزمی میترایی: ئەم سیستەمە ڕێگەی دەدا هەر یەکەیەکی سیاسی (هۆز یان تیرە) سەربەخۆیی خۆی بپارێزێت، بەڵام لە کاتی مەترسیدا وەک یەک جەستە بجوڵێتەوە. ئەمە وەڵامی "عەقڵانی" بوو بۆ دڕندەیی ئاشوور.
میتراییزم لە زاگرۆسدا، فۆرمێک سیاسەتی ئەخلاقی بوو. ئەو سەلماندی کە بۆ دروستکردنی هێزێکی گەورە، مەرج نییە مرۆڤەکان کۆیلە بن؛ بەڵکوو دەکرێت لە ڕێگەی پەیمانی ئازادانە و مێهرەوە، پۆڵایینترین یەکێتی دروست بکرێت کە مێژوو بە خۆیەوە بینیبێتی.
٣. خۆری قەزقاپان: لە مانیفێستی یەکێتییەوە بۆ ژاکۆبۆنی شوناسی هاوچەرخ
ئەمڕۆ، هەڵبژاردنی خۆری ١١ تیشکی قەزقاپان لەلایەن جووڵانەوە سیاسییەکانەوە، تەنها هەڵبژاردنێکی گرافیکی نییە، بەڵکوو هاوارێکی مێژووییە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە سیاسییەی کە دوای هەزاران ساڵ هێشتا لە کوردستاندا دەبینرێت. ئەمە هەوڵێکە بۆ گۆڕینی دابڕاوی و پەڕتەوازەیی بۆ یەکپارچەیی و یەکگرتوویی لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ڕەچەڵەکە میتراییەکان. کوردستانی ئەمڕۆ، وەک ئاوێنەیەکی شکاوی لێهاتووە؛ نەک هەر بەهۆی سنوورە دەستکردەکان، بەڵکوو بەهۆی پەرتەوازەیی گوتار و پێکهاتەوە.
سیمبول لەگوێن جەستەیەک بۆ نەتەوە: کاتێک پارتە هاوچەرخەکان لەژێر ئەم خۆرەدا کۆدەبنەوە، لە ڕاستیدا دەیانەوێت بڵێن: "ئێمە پاشماوەی ئەو ١١ تیشکەین کە ڕۆژێک لە ڕۆژان ئیمپراتۆریەتێکیان هەبوو". لێرەدا، سیمبولەکە دەبێتە چەترێکی میتافیزیکی بۆ پێکەوەبەستنی ئەو پارچانەی کە سیاسەت لێکی دابڕیون.
نوێکردنەوەی مێژوویی: وەستان لەژێر ئەم خۆرە، بەمانای سوێندخواردنی میترایی دێت. یانی دووبارەکردنەوەی ئەو پەیمانەی کە هۆزەکانی ماد بەستیان؛ پەیمانی نەجەنگانی نێوخۆیی و یەکڕیزیی بەرامبەر ئەویدیکەی داگیرکەر. لە فەلسەفەی سیاسیدا، شەرعییەت یان لە دەنگدانەوە دێت یان لە مێژووەوە. بۆ گەلێکی وەک کورد کە خاوەنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی مۆدێرن نییە، سیمبولی قەزقاپان ڕۆڵی دەستوورێکی دێرین دەگێڕێت.
میراتگریی ڕاستەقینە: بەستنەوەی خەباتی ئەمڕۆ بە مێژووەوە وەڵامێکی فەلسەفییە بۆ ئەو گوتارانەی کە دەیانەوێت کورد وەک میوانێکی مێژوویی یان کۆچەری بناسێنن. ئەم خۆرە بەڵگەی ڕەسەنایەتیی نیشتەجێبوون و خاوەندارێتیی خاکەکەیە.
لە ململانێی ئایدۆلۆژییەوە بۆ یەکێتیی میترایی:
پارتەکان لە ڕێگەی ئەم هێمایەوە، ئایدۆلۆژیای حزبیی تێدەپەڕێنن و دەگەڕێنەوە بۆ ئیتیکی (ئەخلاقی) زاگرۆسی. ئەگەر ئەمڕۆ کوردستان بەدەست ململانێی لایەنەکانەوە دەناڵێنێت، ئەوا بێگومان تێزی خۆری قەزقاپان دەتوانێ چارەسەرێکی فەلسەفی پێشکەش بکات:
فیدراڵیزمی سروشتی: تیشکەکان جیاوازن بەڵام یەک سەرچاوەیان هەیە. ئەمە پێمان دەڵێت کە دەکرێت لایەنە سیاسییەکان (تیشکەکان) ئایدۆلۆژیای جیاوازیان هەبێت، بە مەرجێک هەموویان پابەندی ناوەندێک بن کە ئەویش بەرژەوەندیی باڵای خاک و نەتەوەیە.
کۆتاییهێنان بە تۆڵەی مێژوویی: هەمان ئەو هێزەی کە ئاشووری وەک هەڕەشە لە زاگرۆس سڕییەوە، تەنها یەکگرتوویی بوو. ئەمڕۆش ئەم سیمبولە هۆشداری دەدات کە بەبێ مێهر و پەیمان، زاگرۆس هەر بە دابڕاوی دەمێنێتەوە.
ئاکام
خۆری ١١ تیشکی قەزقاپان، تەنیا شوێنەوارێکی تاشراو لەسەر سنگی هەردێکی کوردستان نییە؛ بەڵکوو پڕۆژەیەکی زیندووی مێژووییە کە هەموو ساتێک دەرفەتی نوێبوونەوەی تێدایە. ئەم خۆرە بۆ ئێمەی ئەمڕۆ، مانیفێستێکی میتافیزیکییە کە ڕێگای داهاتوومان نیشان دەدات: مانەوە و سەرکەوتن لە کوردستاندا، لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ ئەو "گرێبەستە گەردوونییە" دەبێت کە جارێکی تریش دەتوانێت پشتی گەورەترین ئیمپراتۆریەتە ستەمکارەکان بشکێنێت.
مێژووی زاگرۆس سەلماندوویەتی کە ڕەچەڵەکی ئێمە لە "پەیمانی مێهر"ەوە سەرچاوە دەگرێت. هەرچەند تیشکەکان (پارتەکان، تیرەکان، پارچەکان) لێک دوور بکەونەوە، هێشتا ناوەندە درەوشاوەکە هەر ماوە و چاوەڕێی ساتەوەختی یەکگرتنەوەیە. ئەو وزە شاراوەیەی لەناو ویژدانی هەر زاگرۆسییەکدا هەیە، کلیلی تێپەڕاندنی هەموو تاریکییەکانی مێژووە.
قەزقاپان پێمان دەڵێت کە ڕێگای ڕزگاری لەو ئیرادە و متمانە هاوبەشەدایە کە لە ناوەوە دەپشکۆێت. کاتێک پەیمانی مێهر دەبێتە ئیمانێکی ناوەکی، هەموو دیوارەکان دەبنە قەڵای پاراستن.
میتراییزمی زاگرۆسی، فەلسەفەی سەرکەوتنە. ئەم خۆرە مژدەی ئەوە دەدات: زاگرۆس کاتێک هەڵدێت کە تیشکەکان (فرەیی) یەکبوونی خۆیان لە ناوەنددا (نەتەوە) بدۆزنەوە. لێرەدا برایەتی و یەکڕیزی تەنیا دروشم نین، بەڵکوو ستراتیژیی گەیشتن بە شکۆمەندییەکین کە مێژوو دەنووسێتەوە. ئەم نەخشەیەی لە قەزقاپان جێماوە، بانگەوازێکی پیرۆزە بۆ هەموو نەوەکان؛ بانگەوازێک بۆ ئەوەی ببنە میراتگری ئەو ڕووناکییەی کە هەرگیز نامرێت و هەمیشە توانای ئەوەی هەیە تەمومژی مێژوو بڕەوێنێتەوە و ئاسۆیەکی گەش بۆ کوردستان بخولقێنێت.
قەزقاپان پێمان دەڵێت کە سیاسەت لە زاگرۆسدا لە لوولەی تفەنگ یان لە مێزی دانوستانە دەرەکییەکانەوە دەست پێناکات؛ بەڵکوو لە ویژدانی هاوبەشەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەگەر بەڵێن و پەیمان نەبوو بە ئیمانێکی ناوەکی، ئەوا هەموو یەکێتییەک تەنها مەرەکەبێکی سەر کاغەزە.
میتراییزمی زاگرۆسی، ئایینی پەرستن نەبووە، بەڵکوو ئەخلاقی بەرگری بووە. ئەم خۆرە دەڵێ: زاگرۆس تەنها کاتێک هەڵدێت کە تیشکەکان (فرەیی) پابەندی ناوەند بن (یەکێتی). لێرەدا برایەتی تەنها دروشم نییە، بەڵکوو ستراتیژیی مانەوەیە؛ چونکە لە دەرەوەی ئەم پەیمانە، تەنها ئەشکەنجەی ئاشوورییەکان و سڕینەوەی مێژوویی چاوەڕێمانە. ئەم نەخشەیەی لە قەزقاپان جێماوە، وەک تاقیکردنەوەیەک وایە بۆ هەموو نەوەکان. هەر نەوەیەک نەتوانێت ئەم ١١ تیشکە پێکەوە گرێ بداتەوە، مەحکوومە بەوەی لەناو تەمومژی مێژوودا بتوێتەوە.
