N. Sefiye Xalidî
Di demekê de ku nûçeyên derbarê aloziyên leşkerî, agirbestên lawaz û îhtîmala ji nû ve destpêkirina şer serkêşiya rojevê dikin, ew kesên sivîl in ku ji her kesî zêdetir barê derûnî yê vê krîzê hildigirin. Jiyana di nava herikîneke berdewam a nûçeyên têkildarî êrîş, gef an jî metirsiya berfirehbûna şer de, bandoreke gelek giran li ser rewşa derûnî ya civakê dike.
Şer ne tenê avahî û binesaziyê wêran dike, belkî hiş û derûniya mirovan jî dike armanc. Gava welatî her roj bi fikarên derbarê paşerojê, ewlehiya malbata xwe, rewşa aborî û çarenivîsa welatê xwe de dijîn, fikar û bêhêvîtî dibin beşek ji jiyana rojane.
Li Îranê jî, berdewamiya aloziyên leşkerî û rewşa nediyariyê bandoreke kûr li ser tenduristiya derûnî ya civakê kiriye. Malbat ji bo paşeroja zarokên xwe bi fikar in, karsazî rastî bêîstiqrariya aborî tên û gelek ciwan jî derbarê tiştên ku li benda wan in de, hest bi tevliheviyê dikin. Ev rewş hêj girantir dibe dema ku raporên nakok ên derbarê agirbestê an jî destpêkirina dubare ya şer de, hesta ewlehiyê ji mirovan distînin. Herwiha, raporên dawî nîşan didin ku di nava van şert û mercên şer de, di nav gelek welatiyên Îranî de zêdebûna fikaran, zextên aborî û hesta nediyariyê heye.
Di rewşeke wiha de, her civakek bi awayekî xwezayî hêvî dike ku biryarderên siyasî, ligel parastina berjewendî û ewlehiya neteweyî, encamên mirovî û derûnî yên biryarên xwe jî li ber çavan bigirin. Kêmkirina aloziyan, xurtkirina dîplomasiyê, dabînkirina pêwendiyeke zelal û pêşkêşkirina xizmetguzariyên piştgiriya tenduristiya derûnî dikarin alîkariya sivikkirina hinek ji nîgeraniyên gel bikin. Berevajî vê yekê, rewşeke nezelaliyê ya berdewam û zêdebûna aloziyan (bêyî ku ferq bike kîjan alî berpirsiyar e) dê zexteke zêdetir bixe ser jiyana rojane ya mirovan.
Di zanista siyasetê de, ne tenê hêza leşkerî an destkeftiyên dîplomatîk in ku çarenivîsa neteweyekê diyar dikin; "moralê civakî" û "sermayeya civakî" jî wekî pêkhateyên sereke yên hêza neteweyî têne hesibandin. Îro, di nava aloziyên leşkerî û gefa nû ya şer de, dibe ku krîza herî mezin a Îranê ne li qada şer, lê di hişê bi milyonan welatiyên ku di navbera hêvî û bêhêviyê de asê mane, de be.
Di salên dawî de, civaka Îranê rastî rêze-qeyranan hatiye, ji zextên aborî û dorpêçan bigire heta xwepêşandan, bêîstiqrariya siyasî û niha jî gefên leşkerî. Di zanista siyasetê de, ev rewş dikare wekî cureyekî "westiyana siyasî û civakî" were pênasekirin, rewşeke ku tê de welatî, piştî ku gelek caran li ber qeyranan sekinîne, hêdî hêdî hîs dikin ku êdî şiyan an derfeta wan a bandorkirina li ser pêvajoya bûyeran nemaye.
Ji ber vê yekê, berteka gelek kesan îro ji ya salên borî cuda ye. Herçend berê nûçeyeke derbarê êrîşek an agirbestekê de pêleke kelecan an hêviyê çêdikir jî, niha beşeke girîng a civakê tenê temaşe dike, ne ji ber bêxemsaziyê, lê ji ber westandinê. Ev westandineke ku ji çerxeke dubarebûyî derketiye holê: aloziyên dubare, hêviya guhertinê, kêmbûna krîzê û piştre jî vegera heman rewşa nediyar.
Ji nêrîna psîkolojiya siyasî ve, ev rewş dikare bibe sedema cureyekî "normalîzekirina qeyranê". Gava ku kes ji bo demeke dirêj rastî gef û bêewlehiyê tên, ew hêdî hêdî – ji bo parastina hevsengiya xwe ya derûnî – li hember nûçeyên têkildarî qeyranê, bertekeke hestyarî ya kêmkirî nîşan didin. Ev kêmbûna bertekê nayê wê wateyê ku fikar tune ye; belkî, ev yek pir caran nîşana stresa kombûyî û westandina derûnî ye.
Ji nêrîna zanista siyasî ve, nezelaliya berdewam dikare encamên demdirêj bi xwe re bîne; di nav wan de kêmbûna baweriya giştî, lawazbûna sermayeya civakî, kêmbûna beşdariya sivîl û zêdebûna hesta bêhêziya siyasî hene. Gava welatî bawer dikin ku biryarên girîng serbixwe ji daxwaz û berjewendiyên wan têne girtin, valahiya di navbera civak û pêkhateya desthilatdariyê de berfireh dibe û hesta girêdan û tevlêbûnê tê lawazkirin.
Rewşa niha ya Îranê dikare wekî rewşeke "li bendemana westîner" were pênasekirin; rewşek ku tê de ne pevçûn gihîştiye çareseriyeke zelal û ne jî aştiyeke mayinde hatiye sazkirin. Ev rewşa ne diyar civak xistiye nava rewşeke bêbaweriya kronîk û barê sereke yê vê yekê jî dikeve ser milê welatiyan.
Salên dirêj ên qeyranên aborî, siyasî û ewlehiyê bûne sedem ku beşek ji civakê tûşî cureyekî westandina siyasî bibe. Di vê rewşê de, gelek kes ne bi hêviyeke mezin li pêşhatên gengaz dinêrin û ne jî bertekên hestyarî yên berê nîşan didin; berevajî vê, ew bi piranî bûne temaşevanên bi fikar ku bûyeran dişopînin lê derbarê îhtîmala guhertineke bilez de gumanbar dimînin.
Di zanista siyasetê de, lawazbûna baweriya giştî û zêdebûna hesta bêhêziyê di nava welatiyan de, encamên girîng ên krîzeke dirêj-xayend in. Çiqas ev heyama nediyariyê dirêjtir bidome, ziyanên ku digihîjin sermayeya civakî, hêviya paşerojê û hesta ewlehiyê jî ewqas mezintir dibin. Ji vê perspektîfê ve, kêşeya herî krîtîk a Îranê ya îro ne tenê birêvebirina krîzeke leşkerî ye, belkî pêşîlêgirtina berfirehbûna wê valahiya di navbera civak, baweriya giştî û saziyên biryardanê de ye.
Di dawiyê de, çi armancên wê yên leşkerî an encamên wê çi bin jî, her şerek bi rastî tenê gava ku mirov careke din hesta ewlehî, aramî û hêviyê bi dest bixin, bi dawî dibe. Bêyî vegerandina baweriya gel û başbûna rewşa derûnî ya civakê, heta rawestandina şerê leşkerî jî nayê wê wateyê ku krîz bi dawî bûye. Dibe ku pirsa herî girîng a li pêşiya Îranê ya îro ne ew be ku şer dê kengî bi dawî bibe, belkî ew e ku çawa dikare hêvî û hesta ewlehiyê ji bo civakeke ku bi salan di bin siya krîzê de jiyaye, were vegerandin.
