N. Dr. Mehmûd Ebas

Beşa Şeşem

Aborî li Şûna Çekê: Tekoşîna Nû ya Gelan

Mayîn û berdewamiya gelan û projeyên wan ên neteweyî û ramyarî êdî tenê bi çek û berxwedana li meydanê ve girêdayî nîne. Îro, ji her demê zêdetir, ew bi şiyana wan a avakirina aboriyeke berhemdar, civakeke ku dikare berdewam bike, û damezrandinên ku jiyana rojane ji hilweşînê biparêzin ve girêdayî ye. Di cîhana nû de nakokî tenê li eniyên leşkerî nayên diyarkirin, ew li bazaran, zanîngehan, di teknolojiyê de, di torên berhemanînê de û di şiyana veguheztina civakê ji komeke ku hêza wê her roj tê xwarin bo hêzeke ku dikare bimîne û pêşbaziyê bike, tên diyarkirin.

Ji vir ve, pirsa Kurdî îro hêj zêdetir girîng dibe: Ma tekoşîn hîn jî tenê wek ramyarî, çek û helwest tê têgihiştin, an aborî bûye eniya herî kûr di diyarkirina çarenûsa gelan de?

Bêguman, çek di qonaxên dirêj ên dîroka tevgera Kurdistanî de amûreke neçarî ya parastina hebûn, nasname û mafên bingehîn bû. Gelê Kurd li hember desthilatên dagirker û navendperest ên tund hatibû danîn, desthilatên ku doza wî ne wek doza gelekî, lê wek pirsgirêkeke ewlekariyê didîtin. Ji ber vê yekê, tekoşîna çekdarî di hişmendiya Kurdî de ne zêdebariyek bû û ne jî hilbijartineke tenê ramanî, di gelek deman de ew bersivek bû li hember zordestî, nasnekirin, qirkirin û koçberkirina bi zorê.

Lê veguherînên sedsala bîst û yekem pêdivî bi nûxwendina wateya hêzê dikin. Hêza nûjen êdî tenê bi jimara şervanan nayê pîvan, ne jî tenê bi şiyana tevgerê ya parastinê. Ew bi şiyana avakirina aboriyekê tê pîvan ku civakê biparêze, bingeheke aborî ji ramyariyê re ava bike û rê li ber wê bigire ku doz bi temamî bikeve bin bandora guherînên herêmî û helwestên dewletên mezin. Gelên ku aboriyeke berhemdar tune be, her çiqas doza wan dadmend be û dîroka wan tijî fedakarî be jî, hîn dibe ku lawaz bimînin.

Dewletên mezin bi xwe jî êdî tenê xwe dispêrin şerê rasterast. Aborî bûye yek ji çekên herî bihêz ên vê serdemê, û şerê niha di navbera Amerîka û Îsraîlê ji aliyekî û Îranê ji aliyê din ve, nimûneyeke eşkere ye. Cezayên aborî, kontrola enerjiyê, bazar, veberhênan, teknolojî û zincîreyên berhemanînê bûne amûrên bandorkirinê ku bandora wan ji artêşan kêmtir nine, carinan jî dirêjtir û kûrtir e. Yê ku vê rastiyê nexwîne, di nav xwendineke kevn de dimîne ku hêz tenê di çekê de dibîne û ji bîr dike ku heman çek jî pêdivî bi aboriyekê heye ku wê biparêze, civakekê heye ku barê wê hilgire, û damezrandinên ku rê li ber veguherîna wê bo barekî li ser milê gel bigirin.

Dewletên Yekbûyî berî artêşan bi dolar û teknolojiyê serdestiya xwe li cîhanê fireh kirin. Japonya piştî têkçûnê bi pîşesazî û zanînê rabû ser piyan. Cihûyan jî belavbûna xwe li cîhanê bi rêya perwerde, sermaye û rêxistinê veguherandin toreke bandorkirinê. Her çiqas rewşên van ezmûnan ji hev cuda bin jî, hemû yek tişt dibêjin: Gelê ku aboriyeke berhemdar ava neke, nikare doza xwe demeke dirêj biparêze.

Li vir yek ji girêkên herî kûr ên tevgera Kurdistanî derdikeve pêş. Di gelek beşên xwe de, ew zêdetir tevgerê ramyarî, ewlekarî û leşkerî bûye, ne projeyeke aborî ya hevgirtî. Ji aliyê dîrokî ve sedemên vê yekê hebûn, ji ber ku Kurdistan bi sedsalan dabeşkirin, paşguhkirin, şer, valakirina çavkaniyan û bikaranîna aboriyê wek amûra bindestkirinê dît. Lê berdewambûna vê kêmasiyê îro projeya Kurdî li ber metirsiyeke bingehîn dihêle: ku bikare berxwe bide, lê nikare bibe ezmûneke aram, berhemdar û xwedî jiyaneke dirêj.

Ezmûna Başûrê Kurdistanê mînaka eşkere ye ku girîngî û metirsiya aboriyê bi hev re nîşan dide. Lê di heman demê de jî nîşan da ku gava aborî bi petrolê, mûçeyan, dahatên bêberhem, nakokiyên partiyan û kêşeyên bi Bexda û derdorê re girêdayî bimîne, bi her aloziyeke ramyarî an darayî dikare bileqe.

Bi guherîna rewşên herêmî û navneteweyî, paşveçûna hinek destkeftan, kûrbûna zehmetiyên jiyanê, zêdebûna dorpêçê, koçberî û bêkarî, eşkere bû ku lawaziya aborî ne tiştekî biçûk e. Ew yek ji sedemên zû lawazbûn û vekirîmayîna ezmûnê li hember zextan bû. Gava ezmûnek ne xwediyê çerxeke berhemanîna navxweyî be, ne avahiyeke xurt a karûbaran hebe û ne jî bikare derfetên kar ji bo mirovan biafirîne, civak zûtir westiyayî dibe û damezrandin jî bi zexta yekem a mezin re zûtir dileqînin.

Ev ne tenê pirsa Başûr û Rojavayê Kurdistanê ye, lê ya gelê Kurd li hemû beşên Kurdistanê ye. Kurd li Tirkiye, Îran, Sûriye û Iraqê, û herwiha li Ewropa û Amerîkayê, xwediyê hêzeke mezin a mirovî, zanistî û aborî ne; lê ev hêz hîn bi qasî mezin ve belav û bêgirêdan e. Heger dîtineke nûjen a Kurdistanî ji bo rêkxistina van hêzan hebûya, Kurdên li derveyî welat dikarîn bibin pireke rastîn di navbera Kurdistanê û cîhanê de, ne tenê dirêjahiya hestyarî ya dozê.

Endezyar, bijîşk, mamosteyê zanîngehê, xwediyê kar, bernameçêker û yê xwediyê ezmûna rêveberiyê, hemû beşek in ji tekoşîna nû ya mayînê, heger rola wan di nav dîtineke dûrnihêr û rêkxistî de bê bicihkirin, ne tenê di bersivên demkî de.

Aborî li vir ne tenê bazirganî ye, ne jî tenê başkirina asta jiyanê. Ew avakirina bingeheke aborî ye ji bo biryara ramyarî, serbixwebûna kêm-zêde, û pêşîgirtina li hilweşîna civakê di her dorpêç, gef an guherîna helwestên dewletan de. Civaka ku xwarina xwe berhem tîne, çandiniya xwe pêş dixe, pîşesaziyên biçûk ava dike, di perwerde û teknolojiyê de veberhênan dike û ji ciwanên xwe re kar diafirîne, ji civakeke ku bi alîkariyan, mûçeyan, aboriya şer an li hêviya tiştê ku hêzên derveyî didin dimîne, zêdetir dikare xwe biparêze.

Ji ber vê yekê divê pirsa Kurdî ji “Em çawa hebûna xwe biparêzin?” derbasî pirsên kûrtir bibe: Em çawa vê hebûnê bikin hêzeke berhemdar? Em çawa civakekê ava bikin ku tenê nemîne, lê xwediyê amûrên berdewamiyê jî be? Em çawa ji ramanê rizgariya demkî derbasî avakirina dirêjdemê bibin?

Nûnasandina tekoşîna Kurdî di vê qonaxê de nayê wateya devjêberdana ji mafê parastina xwe, ji mafên neteweyî an ji bîranîna tekoşînê. Wateya wê firehkirina têgihiştina tekoşînê bi xwe ye. Tekoşîn di vê sedsalê de tenê hilgirtina çekê nîne gava neçarî wê ferz dike; ew avakirina dibistanê ye, zanîngehê ye, kargehê ye, zeviya çandiniya nûjen e, kompanya ye, navenda lêkolînê ye û damezrandina ku mirovê Kurd ji qurbaniyekî herdemî veguhezîne hêzeke berhemdar.

Ya ku tê xwestin ne tenê berxwedan e, belkî avakirin e. Ne tenê parastin e, belkî damezrandin e. Ne tenê parastina destkeftên heyî ye, belkî avakirina bingehên ku wan bidomînin. Cîhan bi avahiyên aborî yên lawaz re nerm nabe û demeke dirêj girîngiyê nade yê ku nikare çavkaniyên xwe rêk bixe, civaka xwe biparêze û pêdiviyên xwe berhem bîne.

Tekoşîna nû ya gelan êdî tenê li eniyên şer nîne; ew di aboriyê de ye. Gelê ku xwediyê aboriyeke berhemdar û afirîner be, di ramyariyê de dengekî bihêztir, di cîhanê de cihêkî bi koktir û di parastina mafên xwe de şiyaneke mezintir heye. Lê gelê ku di çerxa lawazî, xerckirin û girêdayîbûnê de bimîne, doza wî her çiqas dadmend be jî, bi her guherîna hevsengiya hêzan re dikeve bin metirsiyê.

Ji vir ve, tevgera Kurdistanî di serdema veguherînên mezin de pêdivî ye aboriyê bike beşek ji navenda hişmendiya xwe ya neteweyî, ne pelgeyek ku were paşxistin ta piştî çareseriya ramyarî. Aborî qonaxeke piştî tekoşînê nîne; ew yek ji bingehên serkeftina wê ye.

Yê ku hêza jiyanê ava neke, dê her roj ji nû ve neçar bimîne hebûna xwe biparêze.

Berdewam dike...