حەسەن قارەمانی

لە دەیان ساڵی ڕابردوودا کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەژێر حاڵەتی بێ‌یاسایی هەمیشەییدا ژیاوە. ستەمی سیاسی، هەڵاواردنی پێکهاتەیی، دەستبەسەرکردن و توندوتیژی بەرامبەر بە خەڵکی مەدەنی، بوونەتە تایبەتمەندییەکی ئاسایی ژیانی ڕۆژانە. سەرەڕای بەڵگەنامەیەکی بەرفراوان لەلایەن ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤەوە، زۆرجار وەڵامی نێودەوڵەتی پارچەپارچە بووە یان هەر ئامادە نەبووە. لەم پاشخانەدا پرسیارێک دێتە ئاراوە کە لە ڕاستیدا کام ئامرازی یاسایی نێودەوڵەتی لەبەردەستدایە بۆ شکاندنی بازنەی بێ‌سزایی کۆماری ئیسلامی.

یەکێک لەو ئامرازانە بنەمای "بەرپرسیارێتیی پاراستن"ـە (Responsibility to Protect, R2P). لە ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەند کرا. R2P گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە یاسای نێودەوڵەتی و سیاسەتی نێودەوڵەتیدا. ئەم پرەنسیپە ئاڵنگاریی لێکدانەوەی نەریتیی سەروەریی دەوڵەت دەکات و لەبری ئەوە پەیوەندییەکی ڕوون لە نێوان سەروەری و بەرپرسیارێتیدا دادەمەزرێنێت.

بۆ کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، R2P چوارچێوەیەکی یاسایی پێشکەش دەکات. ئەم بنەمایە وەک وەڵامێک بۆ شکستە نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگریکردن لە جینۆساید و دڕندەیی بەکۆمەڵ، بەتایبەتی لە ڕواندا لە ساڵی ١٩٩٤ و کۆمەڵکوژییەکانی بۆسنی لە ساڵانی نەوەدەکاندا، پەرەی پێدرا. لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئاماژەکانی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە، ڕاپۆرتکردنی بەرفراوان و ئامادەبوونی نێودەوڵەتی هەبوو، بەڵام ئیفلیجیی سیاسی دەرئەنجامی کارەساتباری لێکەوتەوە. ڕەخنە لە بێتوانایی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کردەوەدا گەورە بوو و ڕەوایی سیستەمی نێودەوڵەتی خرایە ژێر پرسیارەوە.

لە وەڵامدا نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠٠٠دا کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتیی دەستێوەردان و سەروەریی دەوڵەتی (ICISS)ی دامەزراند. دەرەنجامە ناوەندییەکەی کۆمیسیۆنەکە ڕوون بوو: پێویستە سەرنج لە "مافی دەستێوەردان"ـەوە بگۆڕدرێت بۆ "بەرپرسیارێتیی دەوڵەتەکان" بۆ پاراستنی دانیشتووانەکانیان. ئەم بیرۆکەیە بنەمای پەسەندکردنی R2P بوو لە لوتکەی جیهانیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠٠٥، کە بنەماکە بە کۆی دەنگ لەلایەن وڵاتانی ئەندامەوە پەسەند کرا و لە بڕگەکانی ١٣٨-١٣٩ی بەڵگەنامەی دەرئەنجامەکاندا کۆ کرایەوە (A/RES/60/1).

R2P گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە یاسای نێودەوڵەتیدا:

R2P نوێنەرایەتیی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی دەکات. بە شێوەیەکی نەریتی، سەروەریی دەوڵەت وەک پارێزبەندییەک لە بەرامبەر دەستێوەردانی دەرەکی سەیر دەکرێت. R2P ئەم بنەمایە پێناسە دەکاتەوە و دەڵێت کە سەروەری، بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە دانیشتووانی خۆیشی بەدوای خۆیدا دەهێنێت. کاتێک دەوڵەتێک ناتوانێت یان ئامادە نییە دانیشتووانی خۆی لە قورسترین تاوانە نێودەوڵەتییەکان (جینۆساید، تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی، تاوانەکانی جەنگ و پاکتاوی نەتەوەیی) بپارێزێت، ئیدیعای تایبەتیی خۆی بۆ دەستوەرنەدان لەدەست دەدات.

R2P لەسەر سێ پایەی بەهێزکەر وەستاوە کە پێکەوە پێکهاتەی یاسایی و سیاسی پێکدەهێنن.

پایەی یەکەم: بەرپرسیارێتیی سەرەکیی دەوڵەت:

پایەی یەکەم ئەوەیە کە هەموو دەوڵەتێک بەرپرسیارێتیی سەرەکیی هەیە بۆ پاراستنی هەموو تاکەکانی نێو خاکەکەی، بەبێ جیاوازی. ئەمەش پابەندبوون بە ڕێگریکردن و لێکۆڵینەوە و سزادانی تاوانە نێودەوڵەتییە گەورەکان دەگرێتەوە. بۆ ئێران ئەمە بەرپرسیارێتییەکی ڕوون بەرامبەر بە کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەدوای خۆیدا دەهێنێت – بەرپرسیارێتییەک کە بەپێی بەڵگەنامەیەکی بەرفراوان بە شێوەیەکی سیستەماتیک پشتگوێ خراوە.

پایەی دووەم: ڕۆڵی پشتیوانیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی:

پایەی دووەم جەخت لەسەر پابەندبوونی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکاتەوە بۆ هاوکاریکردنی دەوڵەتان لە جێبەجێکردنی بەرپرسیارێتیی خۆیان بۆ پاراستن. ئەمەش دەتوانرێت لە ڕێگەی پشتیوانیی دامەزراوەیی، بنیاتنانی توانا، چاودێریی نێودەوڵەتی و هاوکاریی تەکنیکی ئەنجام بدرێت. بە کردەوە ئەمە بەو مانایەیە کە ئۆرگانەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕاپۆرتدەرانی تایبەت و میکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ هەم ئەرک و هەم ڕەواییان هەیە بۆ لێکۆڵینەوە لە کردەوەکانی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

پایەی سێیەم: کردەوەی بەکۆمەڵ لە ئەگەری شکستی ئاشکرادا:

پایەی سێیەم کاتێک دەست پێ دەکات کە دەوڵەتێک بە ئاشکرا شکست دەهێنێت لە جێبەجێکردنی بەرپرسیارێتیی خۆی لە پاراستندا. لەم جۆرە حاڵەتانەدا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت هەنگاوی بەکۆمەڵ بگرێتە بەر، بەپێی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەم ڕێوشوێنانە لە فشاری دیپلۆماسی و سزای ئامانجدارەوە دەست پێ دەکات تا دەگاتە میکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی لێکۆڵینەوە و لە کۆتاییدا ئەو ڕێوشوێنانەی کە ئەنجومەنی ئاسایش بڕیاری لەسەر داوە.

ڕۆژهەڵاتی کوردستان و R2P:

بۆ کوردی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، R2P چوارچێوەیەکی پەیوەندیدار و ڕەوایە. لە ڕێگەی پارێزەران، بەرگریکارانی مافی مرۆڤ و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنییەوە، دەتوانرێت لە ڕاپۆرتەکانی ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان و میکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی دیکەدا داوای R2P بکرێت.

لە ڕوانگەی سیاسی و دیپلۆماسییەوە، دەتوانرێت R2P بۆ ڕەوایی‌دان بە داواکارییەکانی میکانیزمی لێکۆڵینەوەی نێودەوڵەتی، سزای ئامانجدار لە دژی کەسانی بەرپرسیار و زیادکردنی فشارە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەر دەوڵەتی ئێران بەکار بهێنرێت. هەروەها R2P وەک زمانێکی هاوبەش کار دەکات کە ئاسانکاری دەکات بۆ هاودەنگی لە نێوان ئەکتەرە کوردەکان، ڕێکخراوە مەدەنییە نێودەوڵەتییەکان و ئەو دەوڵەتانەی کە مافەکانی مرۆڤ دەپارێزن. کاتێک پێشێلکارییەکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەخرێنە چوارچێوەی لۆژیکی دامەزراوەیی سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەگەری گرنگیدانی درێژخایەن و بەڵگەمەند و لێپرسینەوە وردەوردە زیاتر دەبێت.

سنووردارکردن و واقیعی سیاسی:

لە هەمان کاتدا پێویستە سنوورداربوونی R2P بناسرێت. پرەنسیپەکە یاسایەکی ئۆتۆماتیکی جێبەجێکراو نییە، بەڵکو جێبەجێکردنی تا ڕادەیەکی زۆر وابەستەی ئیرادەی سیاسییە، بەتایبەتی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە زۆرجار دەسەڵاتی ڤیتۆ دەبێتە ڕێگر.

بەڵام ئەم سنووردارکردنانە بەو مانایە نییە کە R2P بەهای پراکتیکی نییە. بەپێچەوانەوە پێویستە ئەو پرەنسیپە وەک چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیی درێژخایەن تێبگەین. لە ڕێگەی بەکارهێنانی بەردەوامەوە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە بنیاتنانی ڕەوایی نێودەوڵەتی.

بۆ کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، R2P ڕێگەیەک پێشکەش دەکات بۆ ئاشتکردنەوەی یاسا و سیاسەت، ئەزموون و نۆرمەکان، واقیعی نێوخۆیی و بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی.

بە بانگەشەکردنی بەردەوام بۆ R2P، دەتوانرێت کار لەسەر پێناسەکردنەوەی ململانێکان بکرێت، لە بابەتێکی نێوخۆییەوە بۆ بابەتی یاسای نێودەوڵەتی و بەرپرسیارێتیی بەکۆمەڵ. لە جیهانێکدا کە زۆرجار بێدەنگی گەورەترین هاوپەیمانی ستەمکارییە، R2P زمانێک پێشکەش دەکات بۆ شکاندنی بێدەنگی و داوای بەرپرسیارێتی. چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیی درێژخایەن پێکدەهێنێت کە وردەوردە دەتوانێت ڕەوایی، بەڵگەنامە و لێپرسینەوەی نێودەوڵەتی بنیات بنێت.

_{سەرچاوە سەرەتاییەکانی یاسا:}

_{١. دەرئەنجامی لوتکەی جیهانیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠٠٥، کۆبوونەوەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، دەرئەنجامی لوتکەی جیهانی ٢٠٠٥، A/RES/60/1، ١٦ی سێپتەمبەری ٢٠٠٥، بڕگەکانی ١٣٨-١٣٩.}